قازاقستان جاڭا تاريحي كەزەڭگە اياق باستى: قازٸر رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ, ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋىنىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداپ, ەلباسىمىز ايتقانداي, رەۆوليۋتسييالىق ەمەس, ەۆوليۋتسييالىق داميتىن كەزەڭ. مەملەكەتٸمٸزدٸڭ جاڭعىرۋ كەزەڭٸندە مەملەكەت پەن دٸن قاتىناسىنىڭ قازاقستاندىق ٷلگٸسٸن جاساقتاۋ – جاڭا بەلەستەرگە جول اشىپ, كٶپكونفەسسييالى قوعامىمىزدىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋداعى ماڭىزدى قادام. سوندىقتان قر دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸ ۇسىنىپ وتىرعان «قازاقستاننىڭ دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتىنىڭ 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى» بٷگٸنگٸ كٷنٸ دٸن اياسىندا ورىن الىپ جاتقان كٶكەيكەستٸ مەسەلەلەردٸڭ شەشٸمٸن تابۋعا ٷلكەن نەگٸز بولماق.
تۇجىرىمدامانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – دٸن سالاسىن رەتتەيتٸن زاڭنامالىق جەنە ٶزگە دە نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەر ەرەجەلەرٸن جٷزەگە اسىرۋ, دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتى جٷزەگە اسىرۋعا قاتىساتىن مامانداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ جۇمىستاردىڭ جەتٸلدٸرۋ, قازاقستان حالقىنىڭ دەستٷرلٸ رۋحاني مەدەنيەتٸن ەلٸمٸزدە جەنە شەتەلدەردە ەرٸ قاراي ٸلگەرٸلەتۋ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ رۋحاني تٸرەگٸ بولعان اسىل دٸنٸمٸزدٸڭ جالپىعا ورتاق ادامگەرشٸلٸك قاعيدالارىن ناسيحاتتاۋ جەنە ت.ب..
تۇجىرىمداما نەگٸزٸندە دٸني ەكسترەميزم يدەولوگيياسىنىڭ قوعامدا, ەسٸرەسە جاستار اراسىندا تارالۋى, شەتەلدە دٸني بٸلٸم الۋ, ميسسيونەرلٸك قىزمەتتٸ رەتتەۋ, جاسٶسپٸرٸمدەردٸ زاڭسىز دٸني قىزمەتكە تارتۋ جەنە ٶزگە دە ماڭىزدى مەسەلەلەر كەڭٸنەن قاراستىرىلعان. سونداي-اق, ەلٸمٸزدٸڭ تىنىشتىعىن بۇزاتىن دەستٷرلٸ ەمەس دٸني اعىمدارعا قارسى قوعام يممۋنيتەتٸن قالىپتاستىرۋ شارالارى دا جان-جاقتى قامتىلعان. تۇجىرىمداما مازمۇنى اعىمداعى احۋالدىڭ تالداۋى, دٸني احۋالدىڭ دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ ٷدەرٸستەرٸ, دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتى دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارى مەن باسىم باعىتتارى سەكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ قامتيدى.
تۇجىرىمدامانى وسى تاريحي كەزەڭدە قابىلداۋدىڭ دا ٶزٸندٸك سەبەپتەرٸ دە بار. بٸر عانا مىسالعا توقتالساق, بٷگٸنگٸ تاڭدا قانشاما قاراكٶز جاستارىمىز ٶزگەنٸڭ قاڭسىعىن تاڭسىق كٶرٸپ, ٶز بويىنداعى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى اياقاستى ەتٸپ جٷر. مىسالى, دٸني بٸلٸم الۋ ماقساتىمەن شەتەل اسقان جاستارىمىز دٸن اتىن جامىلعان جات اعىمداردىڭ يدەولوگيياسىنا اربالىپ, شەتٸن كٶزقاراس جەتەگٸندە كەتٸپ جاتقانىنا كۋە بولىپ وتىرمىز. سول سەبەپتٸ, تۇجىرىمداما بويىنشا دٸن سالاسىنداعى مامانداردىڭ كادرلىق ەلەۋەتٸ, ياعني ازاماتتارىمىزدىڭ شەتەلدٸك دٸني وقۋ ورىندارىندا تەولوگييالىق بٸلٸم الۋ تەرتٸبٸ قۇقىقتىق رەتتەۋدٸ قاجەت ەتەتٸنٸ نازارعا الىنعان. قازٸرگٸ ۋاقىتتا شەتەلدٸك وقۋ ورنىنا قمدب (قازاقستان مۇسىلماندار دٸني باسقارماسى) رۇقساتناماسى نەگٸزٸندە قابىلداۋ تۋرالى كەلٸسٸمدەر جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. سوندىقتان الداعى تۇجىرىمداما نەگٸزٸندە تيٸستٸ زاڭناماعا ەنگٸزٸلەتٸن ٶزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار جاستارىمىزدى بارىنشا ساقتاندىرۋدىڭ كەپٸلٸ بولاتىنىنا سەنٸمدٸمٸز.
ەلباسى ن.نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ – بولاشاققا باعدار» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «بٸز جات يدەولوگييالاردىڭ ەسەرٸ تۋرالى ايتقاندا, ولاردىڭ ارتىندا باسقا حالىقتاردىڭ بەلگٸلٸ بٸر قۇندىلىقتارى مەن مەدەني سيمۆولدارى تۇرعانىن ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك. تيٸسٸنشە, ولارعا ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ارقىلى عانا تٶتەپ بەرە الامىز» دەپ اتاپ ٶتكەندەي, تۇجىرىمداما رۋحاني قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ جەنە حالىقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن وياتۋ ارقىلى تەرٸس پيعىلدى دٸني اعىمدارعا قارسى كٷرەسۋ ماقساتىن كٶزدەيدٸ. تۇجىرىمداما دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتى دامىتۋدىڭ قۇقىقتىق, ەدٸستەمەلٸك, ۇيىمداستىرۋ شارالارىن كەشەندٸ تٷردە قامتىعان.
«بٸز فاناتيزمگە, دٸني كونسەرۆاتيزم مەن دوگمالارعا كٶزسٸز ٸلەسۋدەن الشاق بولاتىن ٶز ٶمٸرٸمٸزدٸ قۇرامىز. قازاقستان حالقى بٶتەن مٷددەلەردٸ ناسيحاتتايتىن فاناتيك «كەڭەسشٸلەرگە» الاڭداماي, مەملەكەتتٸك-كونفەسسييالىق قارىم-قاتىناستىڭ ٶزٸندٸك قازاقستاندىق مودەلٸن قالىپتاستىراتىنداي تولىق قۇقىققا يە. بٸزدٸڭ ٶزٸندٸك مودەلٸمٸز بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ شىنايىلىعىن ەسكەرۋگە جەنە ۇلتتىق دەستٷرگە نەگٸزدەلەدٸ. بۇل مودەل دٸندٸ سوقىر بۋكۆاليستٸك تۇرعىدان قابىلداماۋعا, دٸني كانوندارداعى وڭدى قۇندىلىقتارعا, ياعني قايىرىمدى, ٶنەگەلٸ جەنە بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋگە نەگٸزدەلۋٸ قاجەت», - دەپ قر دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترٸ ن.ەرمەكباەۆ قوعامنىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋ سالاسىنداعى مينيسترلٸكتٸڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸ مەملەكەت پەن دٸن اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ٶزٸندٸك مودەلٸن قالىپتاستىرۋ ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتكەن.
مەملەكەت دامۋىنىڭ زايىرلىلىق قاعيداتتارىن ساقتاۋ مەن ناسيحاتتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى, دٸن سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتى جٷزەگە اسىرۋدىڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارى مەن باسىم باعىتتارى تۇجىرىمدامادا ايقىن كٶرسەتٸلگەن. قازاقستان – زايىرلى مەملەكەت, ال زايىرلىلىق – قۇقىقتىق ۇستانىم. دٸن مەن مەملەكەت قاتىناسىنىڭ جاڭا مودەلٸن قالىپتاستىرۋ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ زايىرلىلىق ٷلگٸسٸن باستى نازارعا الادى. سەبەبٸ, زايىرلىلىق ۇستانىمى جات اعىمداردىڭ يدەولوگيياسىمەن كٷرەسۋدٸڭ باستى قالقانى بولماق. دٸن مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸن قۇراۋشى ەڭ ماڭىزدى فاكتوردىڭ بٸرٸ بولعاندىقتان, ٸشكٸ تۇراقتىلىقتىڭ دا كەپٸلٸ. سوندىقتان, دٸن – دۇرىس تٷسٸنگەن ادام ٷشٸن رۋحاني كەمەلدەنۋگە جەتەلەيتٸن, ال قاتە تٷسٸنگەن ادام ٷشٸن قيىندىققا باستايتىن جولعا اينالۋى مٷمكٸن. ەلباسىمىز ن.ە.نازارباەۆتىڭ: «بٸز كەز كەلگەن قيىندىقتى بەيبٸتشٸلٸك, كەلٸسٸم جەنە تۇراقتىلىق نەگٸزٸندە جەڭٸپ شىعامىز. دٸنارالىق جەنە ۇلتارالىق كەلٸسٸم – بٸزدٸڭ باستى بايلىعىمىز» دەگەن ويى ەربٸر قازاقستان ازاماتىنىڭ كٷندەلٸكتٸ ۇستانىمىنا اينالۋى تيٸس. دiن مەن مەملەكەتتiك مٷددەنٸڭ تٷيiسەر جەرi - ەلدiڭ تۇتاستىعى جەنە قوعامنىڭ اۋىزبٸرشٸلٸگٸ مەن تۇراقتىلىعى.
بۇل تۇجىرىمداما – مەملەكەتٸمٸزدٸڭ دٸن سالاسىنداعى ساياساتىنىڭ دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن قۇجات. ونىڭ باستى ماقساتى ەربٸر قازاقستان ازاماتىنىڭ رۋحاني ساناسىن جاڭعىرتۋ, سالت-دەستٷر, مەدەنيەتٸمٸزدٸ كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بٸلۋ جەنە تاعىلىمى مول تاريحىمىزدى قاستەرلەۋ. بۇل كونسەرۆاتيزم ەمەس, كەرٸسٸنشە, ۇلتتىق كودىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, زامان تالابىنا ساي يكەمدەلۋ, سان عاسىرلار بويى ساقتالىپ كەلگەن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى جاڭعىرتۋ. قورىتا ايتقاندا, وسىنداي رۋحاني جاڭعىرۋ كەزەڭٸندە ۇسىنىلعان دٸن سالاسىنداعى تۇجىرىمداما بولاشاقتا جەمٸستٸ دە ٶنٸمدٸ نەتيجەلەر بەرەدٸ دەپ سانەمٸز.
تاشماكوۆا تٸلەگەن مۇحتارقىزى,
قر دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸ دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تالداۋ ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
