«ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورى حابارسىز كەتكەن جاۋىنگەر ەسٸمٸن جاڭعىرتتى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى ابىرالى ٶڭٸرٸ, قاينار اۋىلىندا ۇرپاق جادىندا جاڭعىرىپ تۇراتىن تاريحي ماڭىزى زور وقيعا بولدى. «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ۇلى وتان سوعىسىنا وسى قاينار اۋىلىنان اتتانىپ حابارسىز كەتكەن جاۋىنگەر راحىمباەۆ وماردىڭ رەسەي فەدەراتسيياسى, كارەلييا رەسپۋبليكاسى, لوۋحسك اۋدانى, كەستەنگي پوسەلكەسٸندە جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتىنان توپىراعى جەتكٸزٸلدٸ.
قاينار اۋىلىندا ٶتكەن سالتاناتتى شاراعا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك باۋىرجان جاقىپ, سەمەي قالاسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى نادەجدا شاروۆا, سەمەي قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى امانتاي دوعالاقوۆ, جاۋىنگەر راحىمباەۆتىڭ تۋىسى كەمەرعازى وسپانوۆ جەنە سەمەي قالالىق قورعانىس ٸستەرٸ باسقارماسىنىڭ باستىعى جەنٸبەك ايتقوجاۇلى باستاعان ەسكەري وركەستر مەن ساربازدار تاعى دا باسقا قادٸرلٸ قوناقتار قاتىستى. الدىمەن ەسكەري وركەستردٸڭ قولداۋىمەن بٸر قاتاردا بەت تٷزەگەن مەرتەبەلٸ مەيماندار, اۋىل تۇرعىندارى گاببرو تاستان جاسالعان وبەليسك باسىنا جينالدى. ومار راحىمباەۆقا ارنالعان وسىناۋ ەسكەرتكٸشتٸڭ اۆتورى - ەسٸمٸ سەمەيلٸكتەرگە جاقسى تانىس سۋرەتشٸ بالتابەك ورىنباەۆ.
«ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ, شقو مەسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, مەتسەنات مارات قۇرمانباي كارەلييا جەرٸنەن ەكەلٸنگەن توپىراقتى وبەليسك باسىنا سالتاناتتى تٷردە قويدى. ەلٸمٸزدٸڭ ەنۇرانى ورىندالىپ, جاۋىنگەردٸڭ ۇرپاقتارى گٷل شوعى مەن جاۋىنگەردٸڭ كاسكاسى مەن ىدىسىن قويعان سوڭ, قاينار اۋىلىنىڭ يمامى ت. شاعىروۆ جاۋىنگەر رۋحىنا باعىشتاپ قۇران وقىدى. شىعىس ەسكەري وكرۋگٸنەن كەلگەن ساربازدار زالپپەن اسپانعا وق اتىپ, قۇرمەت كٶرسەتتٸ.
بۇدان كەيٸن شارا قاينار مەدەنيەت ٷيٸنٸڭ الدىنداعى «ۇلى وتان سوعىسىنا اتتانعان ابىرالىلىقتار» مەموريالدىق تاقتانىڭ الدىندا جالعاستى. جەڭٸستٸڭ 65 جىلدىعى كەزٸندە بوي كٶتەرگەن بۇل تاقتا دا «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ مارات سەرٸكجانۇلىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ورناتىلىپ, وعان 1500 مايدانگەردٸڭ ەسٸمٸ جازىلعانىن اتاپ ٶتكەن جٶن.
مارات قۇرمانباي, شقو مەسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ:
-بٸز بٷگٸن ۇرپاققا ٶنەگە بولىپ قالاتىن ٷلكەن ٸستٸڭ كۋەسٸ بولىپ وتىرمىز. ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقان اتالارىمىزدىڭ ەسٸمٸن جاڭعىرتىپ, ولار تۋرالى دەرەكتەردٸ انىقتاۋ بەرٸمٸزگە ورتاق پارىز. وسى ابىرالى ٶڭٸرٸنەن, قاينار اۋىلىنان مايدانعا اتتانعان بوزداقتاردىڭ 80 پايىزعا جۋىعىنىڭ قاي جەردەن مەڭگٸلٸككە ورىن تاپقانى ەلٸ كٷنگە دەيٸن بەلگٸسٸز. سوعان قاراماستان بٸزدٸڭ قور ولاردى تابۋعا قولدان كەلگەنشە ات سالىسىپ كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, اتالارىمىز ەكەلگەن جەڭٸس داڭقى قاشان دا ٶمٸرشەڭ. مٸنە, بٷگٸن حابارسىز كەتكەن جەرلەسٸمٸز راحىمباەۆ وماردىڭ كارەلييا رەسپۋبليكاسى, لوۋحسك اۋدانى, كەستەنگي اۋىلىندا جەرلەنگەن باۋىرلاستار زيراتىنان اتى-جٶنٸن انىقتاپ, 6 مىڭ شاقىرىم جەردەن توپىراعىن جەتكٸزدٸك. وسى جۇمىستىڭ ويداعىداي اتقارىلۋىنا سٷبەلٸ ٷلەسٸن قوسقان «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ قۇرىلتايشى ازاماتتارىنا ٷلكەن العىسىمدى ايتامىن.
رەتٸ كەلگەندە ايتا كەتەيٸك, بۇل ساپاردىڭ جٷزەگە اسۋىنا «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ, شىعىس قازاقستان وبلىستىق مەسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, مەتسەنات م. قۇرمانباي ۇيىتقى بولىپ, سونداي-اق ن.قايىربەكوۆ, ا. شيريياەۆ, س. سەرٸكقاليۇلى, ە. ساعىندىقوۆ, س. مەدەۋوۆ سيياقتى قور قۇرىلتايشىلارى مەن ٸسكەر ازاماتتاردىڭ بٸرلەسٸپ قولداۋ كٶرسەتكەن ەدٸ. ال ارادا 73 جىل ٶتكەندە تابىلعان جاۋىنگەر ەسٸمٸن تۋعان جەرٸندە جاڭعىرتىپ, ومار راحىمباەۆتىڭ جيەن نەمەرەسٸ نۇر جايلاۋبايۇلىن ەرتٸپ, كارەليياعا بارىپ كەلگەن نۇرعازى قابەنۇلىنىڭ ازاماتتىعى دا حالىق كٶڭٸلٸن ريزاشىلىققا بٶلەرٸ سٶزسٸز.
نۇرعازى قايىربەكوۆ, سەمەي قالالىق مەسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى:
-كارەلييا رەسپۋبليكاسىنىڭ كەستەنگي اۋىلىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنگەن 153 ادامنىڭ كٸمدەر ەكەنٸ, قايدان كەلگەنٸ ٶزدەرٸ جازىپ ەنگٸزٸپ قويعان كيتەل قالتاسىنان الىنعان گيلزادان انىقتالىپ وتىر. سونىڭ ٸشٸندە التى جاۋىنگەردٸڭ قاعازى جاقسى ساقتالىپ قالىپتى. راحىمباەۆ ومار سول التاۋدىڭ بٸرٸ. جاۋىنگەر جەرلەسٸمٸز فينلياندييامەن شەكارالاس وسى جەردەگٸ تەمٸر جول بويىن جاۋدان قورعاۋ ٷشٸن 186 اتقىشتار ديۆيزيياسىنىڭ ساپىندا سس ەسكەرٸنە قارسى سوعىسقان.
1902 جىلى ابىرالى ٶڭٸرٸندە دٷنيەگە كەلگەن ومار راحىمباەۆ قاينار اۋىلىنان 1941 جىلدىڭ قاراشا ايىندا وتان قورعاۋعا اتتانعان. موسكۆا مەن مۋرمانسك وبلىسىن جالعاپ تۇرعان كارەلييا اۋماعى كەڭەس وداعىنىڭ ماڭىزدى نىساندارىنىڭ بٸرٸ بولدى. سول سەبەپتەن كەستەنگي پوسەلكەسٸن جاۋدان ازات ەتۋ وپەراتسيياسىن جٷرگٸزدٸ. الايدا, نەمٸس فاشيستەرٸنە قارسى شابۋىل سەتسٸز اياقتالىپ, كەڭەستٸك كٶپتەگەن ساربازدار قازا تاپتى, حابارسىز كەتكەندەرٸ دە از ەمەس. بەيبٸت كٷن تۋعان شاقتان باستالعان ٸزدەۋ وتريادىنىڭ جۇمىستارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن جالعاسىپ كەلەدٸ. بٷگٸندە كەستەنگي اۋىلىنداعى باۋىرلاستار زيراتىندا كٸمدەر جەرلەنگەنٸن انىقتاۋ جٷزەگە اسۋ ٷستٸندە. كٶڭٸل تولقىتىپ, جان تەبٸرەنتٸپ قازاق جاۋىنگەرٸنٸڭ ەسٸمٸ دە 73 جىلدان كەيٸن قايتا جاڭعىرىپ, قاينار جەرٸنە ەرەكشە رۋح سىيلادى. وسى سەتتە:
قاينارىم, سەنسٸڭ مەنٸ شابىتتى ەتكەن,
جاڭبىرىڭ بەتتەن سٷيدٸ جاۋىپ كٶكتەن.
مەن بٷگٸن ٸزدەپ كەلدٸم اتقا مٸنگەن,
ٸزدەرٸن اتا-بابام سالىپ كەتكەن,-دەپ جىرلاعان باۋىرجان جاقىپتىڭ ٶلەڭٸ دە تاريحي سەتتە تولقىعان جۇرتتىڭ تامىرىن تاپ باسقانى سٶزسٸز.
«ابىرالى دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ م. قۇرمانباي كەستەنگيدەن تابىلعان و.راحىمباەۆتىڭ اتى جٶنٸ جازىلعان قاعاز بەن سول قاعاز ساقتالىپ قالعان وق گيلزاسى مەن باۋىرلاستار زيراتىنان توپىراق بۇيىرعان جاۋىنگەردٸڭ شىنىندا دا سول ادام ەكەندٸگٸن راستايتىن ساراپتامالىق قورىتىندىنى ومار راحىمباەۆتىڭ قىزى كٷلەش انامىزعا تابىس ەتتٸ.
شارا سوڭىندا ارنايى قۇران حاتىم تٷسٸرٸلٸپ, مايدانگەر رۋحىنا باعىشتالعان اس بەرٸلدٸ.
سەتجان قاسىمجانۇلى,
شىعىس قازاقستان وبلىسى
ۇلت پورتالى
