فوتو: Pexels.com
جاسٶسپٸرٸمدەر اراسىنداعى كەيٸنگٸ قايعىلى جاعدايلارعا بايلانىستى TikTok ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸن بۇعاتتاۋ نەمەسە وعان قولجەتٸمدٸلٸكتٸ شەكتەۋ مەسەلەسٸ تاعى دا كٶتەرٸلٸپ جاتىر. قازٸرگٸ كەزدە بۇل ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ەلدە ٷلكەن تانىمالدىققا يە, 2024 جىلى قازاقستاندا 20,1 ميلليون حالىقتىڭ 14 ميلليونى TikTok قولدانۋشىسى بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى بٸرقاتار قوعامدىق تۇلعالار بۇل پلاتفورمانى شەكتەۋدٸ نەمەسە مٷلدەم بۇعاتتاۋدى ۇسىنىپ جٷر. الايدا بۇل جاستاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قانشالىقتى ىقپال ەتەدٸ, ەركٸندٸگٸن شەكتەۋ بولىپ قالماي ما?
«جسن-مەن كٸرسٸن»
TikTok جەلٸسٸن قازاقستاندا تولىعىمەن بۇعاتتاۋ مەسەلەسٸن قوعام بەلسەندٸسٸ نۇركەن حالىقبەرگەن بۇرىننان كٶتەرٸپ كەلەدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, باستى مەسەلە تەك كونتەنتتە ەمەس, قولدانۋشىلارعا ىقپال ەتۋ قاۋپٸندە. حالىقبەرگەننٸڭ پٸكٸرٸ بويىنشا, قىتايدا TikTok بالالارعا قاتاڭ شەكتەۋلەر قويىپ, بٸلٸم بەرۋ ماقساتىندا قولدانىلسا, باسقا ەلدەردە, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا, پلاتفورما كٶبٸنە زيياندى كونتەنت تاراتادى, ونىڭ ٸشٸندە پورنوگرافييا دا بار. سول سەبەپتٸ ول پلاتفورمانى تولىعىمەن بۇعاتتاۋدى نەمەسە بالالارعا قول جەتكٸزۋگە شەكتەۋ قويۋدى ۇسىندى. بۇل شارانى ول جەكە سەيكەستەندٸرۋ نٶمٸرٸ (جسن) جەنە سىمسىز وپەراتورلار ارقىلى ٸسكە اسىرۋدى ۇسىندى.
جاقىندا سەناتور گەنناديي شيپوۆسكيح تە جاستارىمىزدىڭ نازارىن جاۋلاعان بۇل پلاتفورماعا بەلگٸلٸ بٸر شەكتەۋلەر قويۋدى قولدادى. ول TikTok-تاعى كەيبٸر كونتەنت بالالاردىڭ مٸنەز-قۇلقىنا تەرٸس ەسەر ەتٸپ, ولاردى جالعان يدەالدارعا جەتەلەپ, تەۋەلدٸلٸككە ەكەلۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن ايتادى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بالالار ستريمدەردە جارىستار ۇيىمداستىرىلىپ, جەڭٸلگەندەر كامەرا الدىندا جاسىل دەرٸ ٸشۋگە, لامپانى اۋزىنا سالۋعا نەمەسە تٸپتٸ شەشٸنۋگە مەجبٷر بولادى. بۇل تاپسىرمالار ٶمٸرگە قاۋٸپتٸ دەڭگەيگە دەيٸن جەتٸپ, ورىنداماعاندار بۋللينگكە ۇشىرايدى. سوندىقتان دەپۋتات كٶپتەگەن ەلەم ەلدەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸنە سٷيەنٸپ, قازاقستان اۋماعىندا TikTok-قا قولجەتٸمدٸلٸكتٸ شەكتەۋدٸ ۇسىنادى.
شەكتەۋگە تاعى بٸر سەبەپ رەتٸندە ول كيبەرقاۋٸپسٸزدٸكتٸ اتادى.
«اقش, فرانتسييا, باسقا دا ەلدەر TikTok-تىڭ پايدالانۋشىلاردىڭ دەرەكتەرٸن جيناۋ ەدٸستەرٸنە كٷمەندانىپ, جەلٸگە شەكتەۋلەر ەنگٸزدٸ. قازاقستاندا دا كيبەرقاۋٸپسٸزدٸككە نازار اۋدارۋ ٶتە ماڭىزدى, ٶيتكەنٸ جەكە جەنە مەملەكەتتٸك مەلٸمەتتەردٸڭ قورعالۋى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكپەن تٸكەلەي بايلانىستى. مەلٸمەتتەردٸڭ قۇپييالىلىعى دا ٷلكەن الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. كانادا TikTok-تى دەرەكتەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە بايلانىستى شەكتەۋ شارالارىن ەنگٸزگەن. بۇل پلاتفورمانىڭ پايدالانۋشىلار تۋرالى مەلٸمەتتەردٸ جيناۋ جەنە ولاردى ساقتاۋ تەسٸلدەرٸ كٷمەندٸ بولۋى مٷمكٸن, ال بۇل قازاقستان ٷشٸن دە ٶزەكتٸ مەسەلە», - دەيدٸ ول.
سونداي-اق, ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ شەكتەۋ قوعامدىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا دا قاجەت بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ايتادى. TikTok-تا جالعان اقپارات پەن ارانداتۋشى مازمۇنداردىڭ تارالۋى ەلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىققا تەرٸس ەسەر ەتۋٸ ىقتيمال, دەيدٸ شيپوۆسكيح.
«تٸركەلۋ جاسىن 15-16-عا دەيٸن كٶتەرۋ كەرەك»
ال دەپۋتات اسحات ايماعامبەتوۆ بولسا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە تىيىم سالۋمەن مەسەلەنٸ شەشە المايمىز دەيدٸ. ول اتا-انالار مەن بالالارعا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ قالاي قولدانۋ كەرەگٸن ٷيرەتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ.
«ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە كٸرۋدٸ شەكتەۋ, سونىڭ ٸشٸندە جاس بويىنشا شەكتەۋ ماڭىزدى. اتا-انالار بالالارىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە قانشا ۋاقىت ٶتكٸزەتٸنٸن باقىلاۋى كەرەك. ٶكٸنٸشكە قاراي, مىسالى, Apple-دە تەك 12 جاستان باستاپ شەكتەۋ بار. بٸراق مەنٸڭ ويىمشا, جاس شەكتەۋٸ جوعارى بولۋى كەرەك – شامامەن 15-16 جاسقا دەيٸن. زەرتتەۋلەر كٶرسەتكەندەي, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە قول جەتكٸزۋ جاسى ەلدەقايدا جوعارى بولۋى كەرەك. اتا-انالار بالالاردىڭ ينتەرنەتتە نە ٸستەپ جٷرگەنٸن قاداعالاپ, رەتتەۋگە تيٸس. الايدا تەك تولىق تىيىم سالۋ شەشٸم بولا المايدى", – دەيدٸ ايماعامبەتوۆ.
«TikTok بولماسا, TokTik شىعادى»
ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ بۇعاتتاۋعا اتا-انالاردىڭ كٶزقاراسى قانداي? 10-سىنىپ وقۋشىسىنىڭ اتا-اناسى جۇلدىز ەبدٸلدەنٸڭ ايتۋىنشا, بٸردەڭەنٸ شەكتەگەن سايىن, وعان قۇمارلىق ارتا تٷسەدٸ.
«يت قورىعان جەرگە ٶش» دەگەن جاقسى سٶز بار عوي, شەكتەگەن سايىن, وعان دەگەن قۇمارلىق ارتا تٷسەدٸ دەپ ويلايمىن. اعىل-تەگٸل اقپارات زامانىندا ەلدەنەنٸ شەكتەۋگە ەرەكەت ەتۋ بەكەر. كٶرەمٸن دەگەن ادام كەز كەلگەن جەردەن تاۋىپ كٶرەدٸ. ونىڭ ورنىنا بالالارعا مەديا جەنە اقپاراتتىق ساۋاتتى ٷيرەتٸپ, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك ەرەجەسٸمەن تانىستىرۋ قاجەت. 24/7 قولى بوس اتا-انانىڭ ٶزٸ دە بالاسىن 100% قاداعالاي المايدى. ەرٸ ٷنەمٸ تەلەفونىن تەكسەرٸپ, نە ٸستەپ نە قويىپ جاتقانىن قاراپ وتىرسا, بالا مەن اتا-انانىڭ ورتاسىندا سەنٸم دە بولمايدى. بالاعا نەنٸڭ جاقسى, نەنٸڭ جامان ەكەنٸن ايتاتىن, ٷيرەتەتٸن, ونىڭ كٶزٸن اشاتىن بٸرٸنشٸ كەزەكتە ونىڭ ەكە-شەشەسٸ. ەگەر اتا-انا بۇل مٸندەتتٸ اتقارا الماي وتىرسا, وندا مىڭ جەردەن تيكتوكتى بۇعاتتاعانمەن ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ. بٷگٸن تيكتوك بولسا, ەرتەڭ توكتيك بولادى. شارتتى تٷردە ايتقاندا. ونىڭ بەرٸمەن قاشان كٷرەسٸپ بولامىز?», - دەيدٸ اتا-انا.
TikTok نە دەيدٸ?
بٸز TikTok-تىڭ قۇپييالىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸك ساياساتىن زەرتتەپ, جاسٶسپٸرٸمدەر ٷشٸن قانداي شەكتەۋلەر مەن شارالار قولدانىلاتىنىن انىقتاپ كٶردٸك.
TikTok پلاتفورماسىنىڭ جاسٶسپٸرٸمدەر قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ەل-اۋقاتىنا قاتىستى نەگٸزگٸ ەرەجەلەرٸن بٸرنەشە پۋنكتكە بٶلٸپ قاراستىرايىق:
1. جاس بويىنشا شەكتەۋلەر: TikTok-قا تٸركەلۋ ٷشٸن پايدالانۋشىلاردىڭ جاسى كەمٸندە 13 بولۋى كەرەك. كەيبٸر ەلدەردە بۇل شەك جەرگٸلٸكتٸ زاڭدارعا بايلانىستى جوعارى بولۋى مٷمكٸن.
2. شەكتەۋلٸ كونتەنت: جاسٶسپٸرٸمدەرگە ارنايى بەيٸمدەلگەن كونتەنت ۇسىنىلادى. ولاردىڭ اككاۋنتتارى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنادى, ال بەلگٸلٸ بٸر جاس مٶلشەرٸنەن تٶمەن بولسا, اككاۋنتتار بۇعاتتالادى.
3. زيياندى جەنە قاۋٸپتٸ كونتەنتكە تىيىم سالۋ: TikTok جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ پسيحولوگييالىق جەنە فيزيكالىق ەل-اۋقاتىنا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن, دامۋىنا زييان كەلتٸرەتٸن كونتەنتتٸ تاراتۋدى بولدىرماۋعا تىرىسادى. بۇل شەكتەۋلەر ٶزٸن-ٶزٸ زاقىمداۋ, سۋيتسيد جەنە قاۋٸپتٸ چەللەندجدەر سەكٸلدٸ مازمۇنعا قاتىستى قاتاڭ ەرەجەلەردٸ قامتيدى.
4. چەللەندجدەرگە شەكتەۋلەر: قاۋٸپتٸ نەمەسە فيزيكالىق زاقىم كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن ەرەكەتتەرگە شاقىراتىن چەللەندجدەردٸ كٶرسەتۋگە جەنە جارنامالاۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنادى. مۇنداي كونتەنت ەرەجەلەرگە ساي «ۇسىنىستار» ارناسىنا شىعارىلمايدى.
5. پسيحولوگييالىق جەنە فيزيكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ساقتاۋ: ەگەر اككاۋنت يەسٸ جىنىستىق زورلىق نەمەسە بالالارعا قاتىستى قىلمىستارعا قاتىسى بولسا, TikTok بۇل اككاۋنتتى جەنە وعان قاتىستى بارلىق باسقا اككاۋنتتاردى بۇعاتتاپ, تيٸستٸ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حابارلايدى.
6. كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك جەنە مەلٸمەتتەردٸڭ قۇپييالىلىعى: TikTok پلاتفورماسى پايدالانۋشىلاردىڭ جەكە مەلٸمەتتەرٸن قورعاۋعا باعىتتالعان شارالار قابىلدايدى. بۇل ەرەجەلەر ەسٸرەسە بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ مەلٸمەتتەرٸن ساقتاۋ ەدٸستەرٸنە ەرەكشە نازار اۋدارادى.
7. جاسٶسپٸرٸمدەرگە ارنالعان ۋاقىت شەكتەۋلەرٸ: TikTok-تاعى كەيبٸر ەلدەردە كەمەلەت جاسقا تولماعاندار ٷشٸن ەكراندا ٶتكٸزۋگە بولاتىن ۋاقىتقا شەكتەۋلەر ەنگٸزٸلگەن. بۇل ەرەجە بالالاردىڭ كٶپ ۋاقىتتى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ٶتكٸزبەۋٸنە ىقپال ەتۋگە باعىتتالعان.
8. تەرتٸپ بۇزۋشىلارعا سانكتسييالار: TikTok پلاتفورمادا ەرەجەلەردٸ بۇزعان نەمەسە قاۋٸپتٸ كونتەنت تاراتقان قولدانۋشىلاردى جازالاۋ ماقساتىندا اككاۋنتتاردى ۋاقىتشا نەمەسە تۇراقتى تٷردە بۇعاتتاۋدى جٷزەگە اسىرادى.
ايتا كەتەيٸك, بيىل سەۋٸردە قىرعىزستان ٷكٸمەتٸ كٶپتەگەن ٶتٸنٸشتەردٸ ەسكەرە وتىرىپ جەنە جٷرگٸزٸلگەن مونيتورينگ نەگٸزٸندە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا TikTok قىزمەتٸن تاراتۋ قىزمەتٸن توقتاتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداعان بولاتىن.
دايىنداعان: انارا باۋىرجانقىزى
