Foto: Pexels.com
Jasóspirimder arasyndaǵy keiingi qaiǵyly jaǵdailarǵa bailanysty TikTok áleýmettik jelisin buǵattaý nemese oǵan qoljetimdilikti shekteý máselesi taǵy da kóterilip jatyr. Qazirgi kezde bul áleýmettik jeli elde úlken tanymaldyqqa ie, 2024 jyly Qazaqstanda 20,1 million halyqtyń 14 milliony TikTok qoldanýshysy bolyp otyr. Osyǵan bailanysty birqatar qoǵamdyq tulǵalar bul platformany shekteýdi nemese múldem buǵattaýdy usynyp júr. Alaida bul jastardyń qaýipsizdigine qanshalyqty yqpal etedi, erkindigin shekteý bolyp qalmai ma?
«JSN-men kirsin»
TikTok jelisin Qazaqstanda tolyǵymen buǵattaý máselesin qoǵam belsendisi Nurken Halyqbergen burynnan kóterip keledi. Onyń aitýynsha, basty másele tek kontentte emes, qoldanýshylarǵa yqpal etý qaýpinde. Halyqbergenniń pikiri boiynsha, Qytaida TikTok balalarǵa qatań shekteýler qoiyp, bilim berý maqsatynda qoldanylsa, basqa elderde, sonyń ishinde Qazaqstanda, platforma kóbine ziiandy kontent taratady, onyń ishinde pornografiia da bar. Sol sebepti ol platformany tolyǵymen buǵattaýdy nemese balalarǵa qol jetkizýge shekteý qoiýdy usyndy. Bul sharany ol Jeke sáikestendirý nómiri (JSN) jáne symsyz operatorlar arqyly iske asyrýdy usyndy.
Jaqynda senator Gennadii Shipovskih te jastarymyzdyń nazaryn jaýlaǵan bul platformaǵa belgili bir shekteýler qoiýdy qoldady. Ol TikTok-taǵy keibir kontent balalardyń minez-qulqyna teris áser etip, olardy jalǵan idealdarǵa jetelep, táýeldilikke ákelýi múmkin ekenin aitady.
Onyń aitýynsha, balalar strimderde jarystar uiymdastyrylyp, jeńilgender kamera aldynda jasyl dári ishýge, lampany aýzyna salýǵa nemese tipti sheshinýge májbúr bolady. Bul tapsyrmalar ómirge qaýipti deńgeige deiin jetip, oryndamaǵandar býllingke ushyraidy. Sondyqtan depýtat kóptegen álem elderiniń tájiribesine súienip, Qazaqstan aýmaǵynda TikTok-qa qoljetimdilikti shekteýdi usynady.
Shekteýge taǵy bir sebep retinde ol kiberqaýipsizdikti atady.
«AQSh, Frantsiia, basqa da elder TikTok-tyń paidalanýshylardyń derekterin jinaý ádisterine kúmándanyp, jelige shekteýler engizdi. Qazaqstanda da kiberqaýipsizdikke nazar aýdarý óte mańyzdy, óitkeni jeke jáne memlekettik málimetterdiń qorǵalýy ulttyq qaýipsizdikpen tikelei bailanysty. Málimetterdiń qupiialylyǵy da úlken alańdaýshylyq týǵyzady. Kanada TikTok-ty derekterdiń qaýipsizdigine bailanysty shekteý sharalaryn engizgen. Bul platformanyń paidalanýshylar týraly málimetterdi jinaý jáne olardy saqtaý tásilderi kúmándi bolýy múmkin, al bul Qazaqstan úshin de ózekti másele», - deidi ol.
Sondai-aq, áleýmettik jelini shekteý qoǵamdyq turaqtylyqty saqtaý maqsatynda da qajet bolýy múmkin ekenin aitady. TikTok-ta jalǵan aqparat pen arandatýshy mazmundardyń taralýy eldegi áleýmettik turaqtylyqqa teris áser etýi yqtimal, deidi Shipovskih.
«Tirkelý jasyn 15-16-ǵa deiin kóterý kerek»
Al depýtat Ashat Aimaǵambetov bolsa, áleýmettik jelilerge tyiym salýmen máseleni sheshe almaimyz deidi. Ol ata-analar men balalarǵa áleýmettik jelilerdi qalai qoldaný keregin úiretý kerek dep esepteidi.
«Áleýmettik jelilerge kirýdi shekteý, sonyń ishinde jas boiynsha shekteý mańyzdy. Ata-analar balalarynyń áleýmettik jelilerde qansha ýaqyt ótkizetinin baqylaýy kerek. Ókinishke qarai, mysaly, Apple-de tek 12 jastan bastap shekteý bar. Biraq meniń oiymsha, jas shekteýi joǵary bolýy kerek – shamamen 15-16 jasqa deiin. Zertteýler kórsetkendei, áleýmettik jelilerge qol jetkizý jasy áldeqaida joǵary bolýy kerek. Ata-analar balalardyń internette ne istep júrgenin qadaǵalap, retteýge tiis. Alaida tek tolyq tyiym salý sheshim bola almaidy", – deidi Aimaǵambetov.
«TikTok bolmasa, TokTik shyǵady»
Áleýmettik jelini buǵattaýǵa ata-analardyń kózqarasy qandai? 10-synyp oqýshysynyń ata-anasy Juldyz Ábdildániń aitýynsha, birdeńeni shektegen saiyn, oǵan qumarlyq arta túsedi.
«It qoryǵan jerge ósh» degen jaqsy sóz bar ǵoi, shektegen saiyn, oǵan degen qumarlyq arta túsedi dep oilaimyn. Aǵyl-tegil aqparat zamanynda áldeneni shekteýge áreket etý beker. Kóremin degen adam kez kelgen jerden taýyp kóredi. Onyń ornyna balalarǵa media jáne aqparattyq saýatty úiretip, kiberqaýipsizdik erejesimen tanystyrý qajet. 24/7 qoly bos ata-ananyń ózi de balasyn 100% qadaǵalai almaidy. Ári únemi telefonyn tekserip, ne istep ne qoiyp jatqanyn qarap otyrsa, bala men ata-ananyń ortasynda senim de bolmaidy. Balaǵa neniń jaqsy, neniń jaman ekenin aitatyn, úiretetin, onyń kózin ashatyn birinshi kezekte onyń áke-sheshesi. Eger ata-ana bul mindetti atqara almai otyrsa, onda myń jerden Tiktokty buǵattaǵanmen eshteńe ózgermeidi. Búgin Tiktok bolsa, erteń Toktik bolady. Shartty túrde aitqanda. Onyń bárimen qashan kúresip bolamyz?», - deidi ata-ana.
TikTok ne deidi?
Biz TikTok-tyń qupiialylyq pen qaýipsizdik saiasatyn zerttep, jasóspirimder úshin qandai shekteýler men sharalar qoldanylatynyn anyqtap kórdik.
TikTok platformasynyń jasóspirimder qaýipsizdigi men ál-aýqatyna qatysty negizgi erejelerin birneshe pýnktke bólip qarastyraiyq:
1. Jas boiynsha shekteýler: TikTok-qa tirkelý úshin paidalanýshylardyń jasy keminde 13 bolýy kerek. Keibir elderde bul shek jergilikti zańdarǵa bailanysty joǵary bolýy múmkin.
2. Shekteýli kontent: Jasóspirimderge arnaiy beiimdelgen kontent usynylady. Olardyń akkaýnttary qatań baqylaýǵa alynady, al belgili bir jas mólsherinen tómen bolsa, akkaýnttar buǵattalady.
3. Ziiandy jáne qaýipti kontentke tyiym salý: TikTok jasóspirimderdiń psihologiialyq jáne fizikalyq ál-aýqatyna qaýip tóndiretin, damýyna ziian keltiretin kontentti taratýdy boldyrmaýǵa tyrysady. Bul shekteýler ózin-ózi zaqymdaý, sýitsid jáne qaýipti chellendjder sekildi mazmunǵa qatysty qatań erejelerdi qamtidy.
4. Chellendjderge shekteýler: Qaýipti nemese fizikalyq zaqym keltirýi múmkin áreketterge shaqyratyn chellendjderdi kórsetýge jáne jarnamalaýǵa qatań tyiym salynady. Mundai kontent erejelerge sai «Usynystar» arnasyna shyǵarylmaidy.
5. Psihologiialyq jáne fizikalyq qaýipsizdikti saqtaý: Eger akkaýnt iesi jynystyq zorlyq nemese balalarǵa qatysty qylmystarǵa qatysy bolsa, TikTok bul akkaýntty jáne oǵan qatysty barlyq basqa akkaýnttardy buǵattap, tiisti quqyq qorǵaý organdaryna habarlaidy.
6. Kiberqaýipsizdik jáne málimetterdiń qupiialylyǵy: TikTok platformasy paidalanýshylardyń jeke málimetterin qorǵaýǵa baǵyttalǵan sharalar qabyldaidy. Bul erejeler ásirese balalar men jasóspirimderdiń málimetterin saqtaý ádisterine erekshe nazar aýdarady.
7. Jasóspirimderge arnalǵan ýaqyt shekteýleri: TikTok-taǵy keibir elderde kámelet jasqa tolmaǵandar úshin ekranda ótkizýge bolatyn ýaqytqa shekteýler engizilgen. Bul ereje balalardyń kóp ýaqytty áleýmettik jelide ótkizbeýine yqpal etýge baǵyttalǵan.
8. Tártip buzýshylarǵa sanktsiialar: TikTok platformada erejelerdi buzǵan nemese qaýipti kontent taratqan qoldanýshylardy jazalaý maqsatynda akkaýnttardy ýaqytsha nemese turaqty túrde buǵattaýdy júzege asyrady.
Aita keteiik, biyl sáýirde Qyrǵyzstan úkimeti kóptegen ótinishterdi eskere otyryp jáne júrgizilgen monitoring negizinde Qyrǵyz Respýblikasynyń aýmaǵynda TikTok qyzmetin taratý qyzmetin toqtatý týraly sheshim qabyldaǵan bolatyn.
Daiyndaǵan: Anara Baýyrjanqyzy
