پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «ورتالىق ازييا – قىتاي» اتتى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتٸنە قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازييا ەلدەرٸ مەن قىتاي اراسىنداعى ديپلوماتييالىق قاتىناستاردىڭ 30 جىلدىعىنا وراي بەينەبايلانىس رەجيمٸندە «ورتالىق ازييا – قىتاي» سامميتٸنە قاتىستى.
ٸس-شاراعا قازاقستان پرەزيدەنتٸنەن بٶلەك, قحر تٶراعاسى سي تسزينپين, قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, تەجٸكستان پرەزيدەنتٸ ەمومالي راحمون, تٷرٸكمەنستان پرەزيدەنتٸ گۋربانگۋلى بەردٸمۇحامەدوۆ جەنە ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ قاتىستى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ سٶيلەگەن سٶزٸندە قىتاي باسشىسىنىڭ وسىنداي ماڭىزدى ەرٸ دەر كەزٸندە قولعا الىنعان ٸس-شارانى ٶتكٸزۋ تۋرالى باستاماسىنا ريزاشىلىعىن بٸلدٸردٸ.
– بٸز بٸرنەشە عاسىردان بەرٸ تاريحي قارىم-قاتىناس ورناتىپ كەلەمٸز. تاتۋ كٶرشٸ بولعانىمىزدى جەنە ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ وسىنداي تابىستى تەجٸريبەسٸن شىن جٷرەكتەن باعالايمىز. قۇرمەتتٸ تٶراعا سي تسزينپين, سٸزدٸڭ بەدەلدٸ جەنە تيٸمدٸ باسقارۋىڭىزبەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ٶزٸنٸڭ دامۋىندا تاڭعالارلىق جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸ. قىتاي قازٸر ٶرلەۋدٸڭ بارلىق نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشتەرٸ بويىنشا ەلەمدٸك كٶشباسشىلار توبىنا كٸرۋگە لايىق, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان-قىتاي ىنتىماقتاستىعىنىڭ زور قارقىندىلىعىمەن, جوعارى سەنٸمگە جەنە شىنايى تاتۋ كٶرشٸلٸككە نەگٸزدەلۋٸمەن ەرەكشەلەنەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– بٷگٸندە ەكٸجاقتى ساۋدا جاڭا رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتٸپ وتىر. ٶتكەن جىلدىڭ 11 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل كٶرسەتكٸش 17 ميلليارد دوللارعا دەيٸن جەتكەن. قىتايدىڭ ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە قۇيعان 40 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيياسىنىڭ جارتىسى قازاقستانعا تيەسٸلٸ. سوندىقتان بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ قىتايعا ايماقتاعى ەڭ ٸرٸ ساۋدا-ينۆەستيتسييالىق سەرٸكتەس اتانۋى زاڭدى, – دەدٸ پرەزيدەنت.
پرەزيدەنت شەتەلدٸك ينۆەستورلاردى, ونىڭ ٸشٸندە قىتايلىق سەرٸكتەستەرٸن ودان ەرٸ جان-جاقتى قولداۋعا مٷددەلٸ ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
– قازٸرگٸ كەزدە قازاقستان ٷكٸمەتٸ ينۆەستورلارعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋعا باعىتتالعان جاڭا ينۆەستيتسييالىق ساياسات ەزٸرلەۋدە. مۇنداي ساياسات – قازاقستاننىڭ جاڭا ەكونوميكالىق باعدارىنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ٶزارا ىقپالداستىقتىڭ جەنە ينفراقۇرىلىمدىق, ونىڭ ٸشٸندە «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» مەگاجوباسى اياسىنداعى جوبالاردى ٸسكە اسىرۋدىڭ ستراتەگييالىق سيپاتىن اتاپ ٶتتٸ. پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, ٶتكەن 30 جىلدىڭ ٸشٸندە ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ تاتۋ كٶرشٸلٸككە جەنە بٸر-بٸرٸنە تۇراقتى قولداۋ كٶرسەتۋگە نەگٸزدەلگەن شىنايى ىنتىماقتاستىق ورناتا الدى.
مەملەكەت باسشىسى قىتايدىڭ بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى مٷشەسٸ رەتٸندە ەۋرازييالىق كەڭٸستٸكتە بەيبٸتشٸلٸكتٸ, قاۋٸپسٸزدٸك پەن ٸلگەرٸلەۋ ٸسٸن نىعايتۋدا ماڭىزدى رٶل اتقاراتىنىن ايتتى. بۇل, ەسٸرەسە, تەرروريزم, ەكسترەميزم جەنە ترانسۇلتتىق قىلمىسقا قارسى كٷرەسكە بايلانىستى. بۇل رەتتە, قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى قاڭتار ايىنىڭ باسىندا ەلٸمٸزگە لاڭكەستەردٸڭ اسقان قانىپەزەرلٸكپەن شابۋىل جاسانى تۋرالى ايتتى.
– مەملەكەت, ۇلت رەتٸندە بۇل قايعىلى وقيعادان ساباق الدىق جەنە تەز ارادا قالپىمىزعا كەلەتٸنٸمٸز سٶزسٸز. قازٸرگٸ كەزدە مەملەكەتتٸك باسقارۋ ٸسٸن, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸن جەنە ەكونوميكالىق ساياساتتى قايتا فورماتتاۋ جەنە رەفورمالاۋ باعىتىندا بارىنشا جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە. وسىلايشا جاڭا قازاقستان قۇرۋ ٸسٸنە كٸرٸسٸپ كەتتٸك, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
مەملەكەت باسشىسى ورتالىق ازييانىڭ زور ەلەۋەتٸن اشۋعا باعىتتالعان جاڭا شەشٸمدەر مەن تەتٸكتەردٸ ٸزدەۋ مەسەلەسٸنە ەرەكشە مەن بەردٸ. پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى ٶڭٸرارالىق ىنتىماقتاستىق جاڭا ەرٸ ساپالى دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ جەنە مەملەكەتتەردٸڭ قارقىندى جەنە سەنٸمدٸ ديالوگى, ونىڭ ٸشٸندە تۇراقتى كونسۋلتاتيۆتٸ كەزدەسۋلەر فورماتىنداعى شارالار نەگٸزگٸ رٶل اتقارادى.
سونىمەن قاتار بٸرلەسكەن كەسٸپورىندار سانىنىڭ ارتقانى, ٶنەركەسٸپ, ەنەرگەتيكا, ماشينا جاساۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە باسقا دا سەكتورلارداعى ماڭىزدى جوبالاردىڭ ٸسكە اسىرىلىپ جاتقانى ايتىلدى. ساۋدا كەدەرگٸلەرٸ بٸرتٸندەپ جويىلۋدا. زاماناۋي ٶتكٸزۋ بەكەتتەرٸ اشىلىپ, قوسىمشا ەۋە جەنە تەمٸرجول باعىتتارى ٸسكە قوسىلىپ جاتىر.
– بٸز شەكاراداعى كەدەندٸك تەرتٸپتٸ رەتكە كەلتٸرۋ ٷشٸن زاڭسىز ەرەكەت ەتٸپ, بيزنەسكە تٷرلٸ كەدەرگٸ جاساعان تەرٸس پيعىلدى كەسٸپكەرلەرمەن كٷرەس جٷرگٸزە باستادىق. زاڭعا قايشى مۇنداي ەرەكەتتەرمەن كٷرەستٸڭ نەتيجەسٸن جاقىن ارادا كٶرەتٸنٸمٸزگە سەنٸمدٸمٸن. قازاقستانعا كەلەتٸن يمپورتتارعا جەنە ٷشٸنشٸ ەلدەرگە جاسالاتىن ترانزيتكە زييان كەلمەيدٸ. ٷكٸمەتكە جەنە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا تيٸستٸ تاپسىرمالار بەردٸم, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ «ورتالىق ازييا – قىتاي» ٶزارا ٸس-قيمىل فورماتىنىڭ ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەرٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ قاجەتتٸگٸنە باسا مەن بەردٸ. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ورتاق مٷددەلەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, مىناداي مٸندەتتەردٸ شەشۋدٸ نازارعا الۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
ەڭ الدىمەن, مەملەكەت باسشىسى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ نىعايتۋ ٷشٸن بارىنشا كٷش سالۋ كەرەك ەكەنٸن ايتتى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل ساۋدا اينالىمى قۇرىلىمىن ەرتاراپتاندىرۋدى, كەدەرگٸلەردٸ جويۋدى, كەدەن ٸسٸن رەتكە كەلتٸرۋدٸ جەنە يننوۆاتسييالىق شەشٸمدەر ەنگٸزۋدٸ كٶزدەيدٸ.
– قازاقستان قىتايعا ەكسپورتتالاتىن تاۋار تٷرلەرٸن 135-كە جەتكٸزۋگە ەزٸر, ونىڭ ٸشٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸنٸڭ اقشالاي كٶلەمٸ بٸر ميلليارد دوللاردان اسادى. وسىعان بايلانىستى ساۋدا جەنە كٶلٸك بويىنشا ٶزارا بٸرلەسكەن تەسٸلدەردٸ ەزٸرلەۋ ٷشٸن مينيسترلٸكتەر دەڭگەيٸندە «ورتالىق ازييا – قىتاي» كونسۋلتاتسييالار مەحانيزمٸن ٸسكە قوسۋدى ۇسىنامىن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» جوباسىن ودان ەرٸ ٸلگەرٸلەتۋدٸ, ونىڭ ٸشٸندە جوعارى قوسىمشا قۇن سالىعى بار ٸرٸ جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ ارقىلى بٸرلەسكەن جۇمىستاردى جانداندىرۋدى ەكٸنشٸ مٸندەت رەتٸندە اتادى.
– ەڭ الدىمەن, بۇل تسيفرلاندىرۋ, جاسىل تەحنولوگييالار جەنە يننوۆاتسييالار سالالارىنا قاتىستى. سەبەبٸ قىتايدىڭ بۇل سالالارداعى تابىسى ايقىن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى كٶلٸك-ترانزيت باعىتتارىن ەرتاراپتاندىرۋدى جەنە ينتەگراتسييالانعان لوگيستيكالىق شەشٸمدەردٸ, سونىڭ ٸشٸندە جاڭا قۇرلىقتىق دەلٸزدەردٸ ٸسكە قوسۋ ارقىلى ەنگٸزۋ مەسەلەسٸن كەلەسٸ باسىم مٸندەت رەتٸندە بەلگٸلەپ بەردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان وسى ماقساتقا 2025 جىلعا دەيٸن 20 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسييا سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇنىڭ قىتايدان كەلەتٸن ترانزيت اعىنىن كەڭەيتۋگە جەنە ايماقتاعى ەلدەردٸڭ ارتىپ كەلە جاتقان سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋعا ىقپال ەتەتٸنٸ سٶزسٸز.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ ورنىقتى دامۋدىڭ جاڭا مودەلٸن ەنگٸزۋدٸڭ, اتاپ ايتقاندا 2060 جىلعا قاراي ەكونوميكانى دەكاربونيزاتسييالاۋدىڭ جەنە كٶمٸرتەگٸنەن بەيتاراپتىققا قول جەتكٸزۋدٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن اتاپ ٶتٸپ, وسى سالاداعى تىعىز ىقپالداستىقتى جولعا قويۋدى جەنە وزىق تەجٸريبەلەردٸ الماسۋدى ۇسىندى.
پرەزيدەنت ايماقتاعى قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸنە ارنايى توقتالدى. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ ايتارلىقتاي مٷمكٸندٸگٸنە نازار اۋداردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اٶسشك-تٸ ترانسفورماتسييالاۋ ٸسٸ قازٸرگٸ سىن-قاتەرلەر مەن قاۋٸپتەرگە قارسى ٸس-قيمىل جٶنٸندەگٸ ۇجىمدىق كٷش-جٸگەردٸ ساپالى ەرٸ جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بٷگٸنگٸ سامميت بارىسىندا ايتىلعان باستامالاردى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن قاسىم-جومارت توقاەۆ سىرتقى ساياسي ۆەدومستۆولاردىڭ باسشىلارىنا تيٸستٸ ٸس-قيمىلدار جوسپارىن قابىلداۋدى جەنە ونىڭ ساپالى ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە تاپسىرما بەرۋدٸ ۇسىندى.
مەملەكەت باسشىسى سٶزٸنٸڭ سوڭىندا قحر تٶراعاسى سي تسزينپيندٸ جەنە بٷكٸل قىتاي حالقىن اي كٷنتٸزبەسٸ بويىنشا كەلە جاتقان جاڭا جىلمەن قۇتتىقتاپ, بەيجٸڭدە ٶتەتٸن الداعى XXIV قىسقى وليمپيادا ويىندارىنىڭ تابىستى بولۋىنا تٸلەكتەستٸك بٸلدٸردٸ.
– وليمپيادانىڭ «ورتاق بولاشاق ٷشٸن بٸرگە!» اتتى ۇرانى ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ مەن قىتايدىڭ ورنىقتى دامۋى ٷشٸن قولايلى جاعداي جاساۋ ٸسٸنە تەمٸرقازىقتاي جول سٸلتەسٸن, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سٶزٸن تىڭداعان سي تسزينپين قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن, ەگەمەندٸگٸن جەنە قاۋٸپسٸزدٸگٸن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ كٷش-جٸگەرٸنە قىتاي تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتٸلەتٸنٸن مەلٸمدەدٸ.
– سٸزدٸڭ سەنٸمدٸ باسشىلىعىڭىزبەن بارلىق كەلەڭسٸزدٸكتٸڭ ەڭسەرٸلەتٸنٸنە, ال قازاقستاننىڭ قۋاتى ارتىپ, ورنىقتىلىعى كٷشەيە تٷسەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن, – دەدٸ قحر تٶراعاسى.
سامميت قورىتىندىسى بويىنشا ديپلوماتييالىق قاتىناستاردىڭ 30 جىلدىعىنا وراي بٸرلەسكەن مەلٸمدەمە قابىلداندى.
