قر پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندە كەڭەس ٶتكٸزدٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
ۆيدەو كونفەرەنتسييا رەجيمٸندە ٶتكەن جيىن بارىسىندا ەنەرگەتيكا مينيسترٸ نۇرلان نوعاەۆ, يندۋسترييا جەنە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترٸ بەيبٸت اتامقۇلوۆ, ەكولوگييا, گەولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸ ماعزۇم مىرزاعاليەۆ, «سامۇرىق-قازىنا» ۇەق» اق باسقارما تٶراعاسى الماسادام سەتقاليەۆ, قازاقستاندىق كٷن ەنەرگيياسى اسسوتسياتسيياسى ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى نۇرلان قاپەنوۆ, «Total Energies Kazakhstan» كومپانيياسىنىڭ باس ديرەكتورى الەم فريگا-نوي بايانداما جاسادى.
جيىندى اشقان مەملەكەت باسشىسى ەلٸمٸزدٸڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. بٷگٸندە ەنەرگەتيكانىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى رٶلٸ زور.
– ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ – باستى مٸندەتتٸڭ بٸرٸ. قازاقستاندا ەنەرگييانى تۇتىنۋ قارقىنى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدٸ. بٸراق ٸسكە قوسىلىپ جاتقان جاڭا قۋات كٶزدەرٸ وعان ساي ەمەس. سۇرانىستان ارتىق ٶندٸرٸلگەن ەلەكتر قۋاتى تاياۋ ارادا سارقىلۋى مٷمكٸن. شىن مەنٸندە, ەلٸمٸزدٸڭ دامۋى ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا تٸكەلەي بايلانىستى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە ەنەرگييانى تيٸمدٸ جۇمساۋعا جەنە ٷنەمدەۋگە باسا مەن بەردٸ.
– قازاقستان – ەلەمدە ەڭ كٶپ ەنەرگييا پايدالاناتىن ەلدەردٸڭ بٸرٸ. بٸزدٸڭ ەكونوميكا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمىنا مٷشە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەنەرگييانى 3 ەسە كٶپ پايدالانادى. بۇل رەتتە بٸزدٸڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸم قۇرىلىمىندا قىزمەت كٶرسەتۋ سەكتورىنىڭ ٷلەسٸ باسىم. بۇل ٶنەركەسٸپتٸك كەسٸپورىنداردىڭ نەگٸزگٸ قورى مەن قۇرال-جابدىقتارى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمىنىڭ جەنە ەلەمدەگٸ باسقا دا وزىق ەلدەردٸڭ زاماناۋي ستاندارتتارىنا ساي كەلمەيدٸ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ٶنەركەسٸبٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ قورلارىن شىنايى جاڭعىرتۋدىڭ ورنىنا, كٶبٸنەسە كٶزبوياۋشىلىق جاسالادى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ تاريفتەردٸڭ ەدٸلدٸگٸ مەن قولجەتٸمدٸلٸگٸن ماڭىزدى ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەسەلە دەپ سانايدى. پاندەمييانىڭ كەرٸ ەسەرٸن تٶمەندەتۋ ماقساتىندا وسى جىلدىڭ 1-توقسانىنىڭ سوڭىنا دەيٸن بارلىق تاريف تٷرلەرٸ كەيٸنگە شەگەرٸلدٸ. سونىمەن قاتار تاريفتەردٸ ٷنەمٸ بٸر دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ مٷمكٸن ەمەس. تاريفتەر دەيەكتٸ شىعىنداردى جابۋعا جەنە سالانىڭ دامۋىنا مٷمكٸندٸك تۋعىزۋى تيٸس.
– ەدەتتە تاريفتەردٸ قىمباتتاتۋ مەسەلەسٸ باستاپقىدا بيزنەس پەن بيۋدجەتتٸك ۇيىمدارعا جٷكتەلەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. جەكەلەگەن ايماقتاردا ونىڭ ايىرماشىلىعى 400 پايىزعا جەتەدٸ. مۇنىڭ نارىقتىڭ دامۋىنا كەسٸرٸ تيٸپ قانا قويمايدى, ەنەرگييانى ٷنەمدەپ تۇتىنۋعا دا ەش پايداسىن تيگٸزبەيدٸ. ەنەرگييانى تيٸمدٸ پايدالانۋ جەنە ونى كٶپ تۇتىنۋدى تٶمەندەتۋ مٸندەتٸ ورىندالماي وتىر. ەگەر ەلەكتر قۋاتى بوسقا ىسىراپ بولسا, وندا ٶتە قىمبات ەنەرگييالىق تيٸمدٸ ماتەريالدار مەن قۇرال-جابدىقتاردى پايدالانۋدىڭ نە قاجەتٸ بار. سونىمەن قاتار اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك كٶرسەتۋدٸڭ باستى قاعيداتى ساقتالماۋدا. وسىنداي كەلەڭسٸزدٸكتٸڭ نەتيجەسٸندە, شىن مەنٸندە, كٶمەككە مۇقتاج ساناتىنا جاتاتىن ازاماتتار قاجەتتٸ كٶلەمدە جەڭٸلدٸك المايدى, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى قۋات بەرەتٸن جاڭا كٶزدەردٸ جاڭعىرتۋدىڭ جەنە ٸسكە قوسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتٸپ, الماتىداعى ەكٸنشٸ جەو-نى گازعا كٶشٸرۋ جوباسىنا ارنايى توقتالدى.
– بۇل مەسەلەنٸڭ ستراتەگييالىق مەنٸ بار. الماتى قالاسىنىڭ ەكولوگيياسى جەنە تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس ساپاسىنىڭ جاقسارۋى اتالعان پروبلەمانىڭ شەشٸلۋٸنە بايلانىستى. سوندىقتان ٷكٸمەتكە, «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ەل-اۋقات قورىنا ەكٸمدٸكپەن بٸرلەسٸپ, ەكٸنشٸ جەو-نى جاڭعىرتۋ جوباسىنا قاتىستى مەسەلەنٸ تٷبەگەيلٸ ناقتىلاۋدى جەنە ونى جۋىق ارادا ٸسكە اسىرۋدى تاپسىرامىن. مۇنى ودان ەرٸ سوزا بەرۋگە بولمايدى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەلەمدە ٶنەركەسٸپ پەن ەكونوميكانى كٶمٸرتەگٸنەن ادا قىلۋدىڭ ورنىقتى ٷردٸسٸ بايقالادى. ەۋروپالىق وداققا مٷشە ەلدەردە پارنيكتٸك گازداردىڭ قالدىعىن 2030 جىلعا قاراي 55 پايىزعا ازايتۋ جوسپارلانۋدا. 2023 جىلدان باستاپ ەۋروپالىق وداقتا كٶمٸرتەگٸ سالىعى («carbon tax») ەنگٸزٸلەدٸ. بۇل قازاقستاندىق ٶنٸمنٸڭ ەكسپورتىن ەدەۋٸر قيىنداتۋى مٷمكٸن. جاڭا جاعدايلارعا بايلانىستى تاۋارلارعا قويىلاتىن تەحنيكالىق رەگلامەنتتەر, ستاندارتتار مەن تالاپتار ٶزگەرەدٸ.
– ەلەمدٸك دامۋدىڭ قازٸرگٸ كەزەڭٸندە كەز كەلگەن ەلدٸڭ مەرتەبەسٸ, بەدەلٸ, سوعان سەيكەس حالىقارالىق مٷمكٸندٸكتەرٸ, كٶپ جاعدايدا, كٶمٸرتەگٸدەن ادا ەلەمدٸك ەكونوميكاعا قوسقان ٷلەسٸ بويىنشا ايقىندالاتىنىن تٷسٸنۋ ماڭىزدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل – ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمىنا قابىلدانۋ مٷمكٸندٸگٸن انىقتايتىن ٶلشەمدەردٸڭ بٸرٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازاقستاندى 2050 جىلعا دەيٸن كٶمٸرتەگٸن از پايدالانىپ, دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ەزٸرلەنٸپ جاتىر. سونداي-اق ٷكٸمەت ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق جوبانى پىسىقتاۋدا, ەلٸمٸزدٸڭ 2035 جىلعا دەيٸنگٸ ەنەرگييالىق تەڭگەرٸمٸ دايىندالۋدا.
– قازاقستاندا نەگٸزگٸ ەنەرگييا قۋاتىن بەرەتٸن نىساندار, ونىڭ ٸشٸندە, جىلۋ ستانتسييالارى 40 جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ٸستەيدٸ. ساراپشىلاردىڭ مەلٸمەتٸنە سەيكەس, ولاردىڭ 50 پايىزدان استامى توزعان. بۇل ەلەكتر ستانتسييالارىنداعى تەحنولوگييالىق زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ ارتۋىنا ەكەپ سوقتىرادى. 2019 جىلى – 4010, 2020 جىلى – 4458 زاڭ بۇزۋشىلىق تٸركەلٸپ, ونىڭ ٶسٸم دەڭگەيٸ 11 پايىزعا ارتقان. ەنەرگييا كٶزدەرٸنە اۋقىمدى تەحنيكالىق اۋديت جٷرگٸزۋ قاجەتتٸگٸ تۋىنداپ وتىر. بٸز ەنەرگييا قۋاتىن بەرەتٸن ستانتسييالاردىڭ قاي جەردە جەنە قاشان ٸسكە قوسىلاتىنىن نەمەسە ٸستەن شىعاتىنىن, سونداي-اق, ولاردىڭ جٶندەلەتٸن, جاڭعىرتىلاتىن ۋاقىتىن انىق بٸلۋٸمٸز كەرەك, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستان جاڭارتىلاتىن جەنە بالامالى قۋات كٶزدەرٸن دامىتۋعا ناقتى باعىت الدى. ەلٸمٸز جالپى ەنەرگييا تەڭگەرٸمٸ قۇرىلىمىنداعى جاڭارتىلاتىن قۋات كٶزدەرٸنٸڭ ساپالى ٶسٸمٸن 3 پايىزعا جەتكٸزە الدى.
– بۇعان دەيٸن بٸز بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 2030 جىلعا قاراي 10 پايىزعا دەيٸن جەتكٸزۋدٸ ماقسات ەتتٸك. جاڭا جاعدايلاردى جەنە قازٸرگٸ وڭ قارقىندى ەسكەرە وتىرىپ, ەلەكتر قۋاتىن بەرەتٸن ستانتسييالارداعى جاڭارتىلاتىن قۋات كٶزدەرٸنٸڭ ٷلەسٸن 2030 جىلعا قاراي 15 پايىزعا دەيٸن جەتكٸزۋدٸ مٸندەتتەيمٸن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتٸڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستان قۋات كٶزدەرٸ بويىنشا باي ەل بولعاندىقتان, بولاشاقتا جاڭا ەنەرگەتيكاداعى جەتەكشٸ ورنىن ساقتاپ قالۋى تيٸس.
– جاڭارتىلاتىن قۋات كٶزدەرٸ جوبالارىنداعى قازاقستاندىق ٶنٸمنٸڭ ٷلەسٸ ەلٸ دە ٶتە از. كٶزدٸڭ جاۋىن الاتىن جاڭا ستانتسييالاردى سالۋدى ٷيرەنٸپ قانا قويماي, جەرگٸلٸكتٸ ٶندٸرٸستٸ, عىلىم مەن تەحنولوگييانى دامىتىپ, بٸلٸكتٸ وتاندىق كادرلاردى دايىنداۋ قاجەت. ەيتپەسە, تاريفتەر ارقىلى تٶلەم جاساپ, شەتەلدٸك تاۋارلار مەن تەحنولوگييالارعا بٷكٸل ەل ٷلەس قوسادى. ٷكٸمەتكە جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸ مەن جالپى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى وزىق حالىقارالىق وقشاۋلاۋ تەجٸريبەسٸن مۇقييات زەرتتەپ, پايدالانۋدى تاپسىرامىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقتى جاڭارتىلاتىن قۋات كٶزدەرٸن پايدالانۋعا ىنتالاندىرۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتٸپ, «اقىلدى» قالالاردى دامىتۋ اياسىندا كٷن پانەلدەرٸ مەن شاعىن ستانتسييالاردى پايدالانۋدىڭ پيلوتتىق جوبالارىن جٷزەگە اسىرۋدى ۇسىندى.
– مەن تازا ەنەرگەتيكانى جەنە جالپى جاسىل تەحنولوگييانى جاقتايمىن. جاڭارتىلاتىن قۋات كٶزدەرٸن پايدالاناتىن ەلەكتر ستانتسييالارىن سالۋدى قولدايمىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى
مەملەكەت باسشىسى اتوم ەنەرگەتيكاسىنان الدىن الا باس تارتۋ دۇرىس ەمەس ەرٸ قاتە دەگەن مامانداردىڭ پٸكٸرٸمەن كەلٸستٸ.
– بٷكٸل دامىعان ەلەم اتوم ەنەرگيياسىنا يەك ارتادى. بۇل رەتتە ٷرەيگە بوي الدىرۋ ورىنسىز. دەگەنمەن, تۇرعىندار اراسىندا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن تاباندى تٷردە جٷرگٸزۋ قاجەت. اتوم ستانتسييالارىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا اسىقپايمىز, الايدا بۇل ٸستٸ كەيٸنگە ىسىرۋعا دا بولمايدى, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ٶز سٶزٸندە ەلەكتر جەلٸلەرٸ كومپانييالارىنىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ٷكٸمەت پەن وبلىستاردىڭ ەكٸمدٸكتەرٸنە ەلەكتر جەلٸلەرٸن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جاڭارتۋ ٷشٸن كەشەندٸ شارالار قابىلداۋ تاپسىرىلدى. بۇدان بٶلەك كادر مەسەلەسٸ دە ٶتە ٶزەكتٸ بولىپ وتىر.
– قازاقستاندا ەنەرگەتيكا سالاسى بويىنشا مامان دايارلايتىن 24 جوعارى وقۋ ورنى بولعانىنا قاراماستان, ەلەكتر مونتەرلەرٸ, جوعارى ۆولتتٸ جەلٸلەردٸ جٶندەۋشٸلەر مەن باسقا دا جۇمىسشى ماماندار تاپشى. ينجەنەرلٸك-تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەردٸڭ ورتاشا جاسى – شامامەن 50 جاستا. ونىڭ ٷستٸنە بۇل سالاداعى قىزمەتكەرلەردٸڭ ەڭبەكاقىسى دا تٶمەن. سونىڭ سالدارىنان 2015-2020 جىلدار ارالىعىندا كادرلاردىڭ تۇراقتاماۋى 4 پايىزدان 15 پايىزعا دەيٸن جەتتٸ. بۇل مەسەلەنٸ جەدەل تٷردە شەشۋ كەرەك. ەيتپەسە, بٸرنەشە جىلدان كەيٸن كادر تاپشىلىعى مەسەلەسٸ ۋشىعا تٷسەدٸ. ٷكٸمەتكە وسى سالاداعى كەسٸبي مامانداردىڭ ەلەۋەتٸن جەنە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەڭبەكاقى تٶلەۋ دەڭگەيٸن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى اتالعان سالانى دامىتۋعا حالىقارالىق ينۆەستورلاردى تارتۋ ماڭىزدى مٸندەت ەكەنٸن ايتتى. پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسى بويىنشا بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸ, فرانتسييا جەنە ەۋروپانىڭ باسقا دا مەملەكەتتەرٸنٸڭ ينۆەستورلارىمەن كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلۋدە.
– تۇراقتى جابدىقتاۋ, تاريفتەردٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ – ۇلتتىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸكتٸڭ باستى كومپونەنتتەرٸ. سوندىقتان ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ قۇنىن ەدٸلەتتٸ نارىق قۇنىنا نەگٸزدەۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر. بٷگٸندە ەلەكتر قۋاتىنىڭ كٶتەرمە نارىعىندا ٷش-اق كومپانييا وزىق تۇر. ولار نارىقتىڭ 70 پايىزىن قامتيدى. مۇنى سونشالىقتى دۇرىس دەۋگە كەلمەيدٸ. ەلەكتر قۋاتىنىڭ كٶتەرمە ساۋداسىنداعى ەكٸجاقتى شارتتار جاڭادان اشىلعان ساتىپ الۋشى كومپانييالارعا كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ, ەلەكترمەن قامتۋدىڭ بٶلشەك ساۋدا نارىعىنداعى بەسەكەنٸڭ دامۋىنا توسقاۋىل بولىپ وتىر. بۇل تۇتىنۋشىلار ٷشٸن باعانىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلەدٸ, – دەپ اتاپ ٶتتٸ پرەزيدەنت.
ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنە بەسەكەلەستٸكتٸ قورعاۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸمەن بٸرلەسٸپ, اتالعان مەسەلەنٸ مۇقييات پىسىقتاۋ تاپسىرىلدى. بۇدان بٶلەك ٷكٸمەتكە پارنيكتٸك گازداردىڭ قالدىقتارىنا كۆوتا ساتۋ جٷيەسٸن قايتا ٸسكە قوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
– ەلەمدە ەنەرگييانى گەنەراتسييالاۋدىڭ جەنە ساقتاۋدىڭ جاڭا تەحنولوگييالارى پايدا بولىپ, اپروباتسييادان ٶتكٸزٸلۋدە. تەحنيكانىڭ تىم جىلدام دامىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, بۇل دا جۋىق ارادا قولدانىسقا ەنۋٸ مٷمكٸن. اتاپ ايتقاندا سۋتەگٸ قۋاتىن دامىتۋ قارقىن الا باستايدى. بٸز بۇعان دايىن بولۋىمىز قاجەت. مۇنداي تەحنولوگييالارمەن جۇمىس ٸستەي الاتىن ماماندار توبىنىڭ بولۋى ماڭىزدى. جاڭا ەنەرگەتيكا جٶنٸندەگٸ قۇزىرەت ورتالىعىن اشۋدى ۇسىنامىن. وندا ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جوعارى تەحنولوگييالىق يننوۆاتسييالاردى پايدالانۋ تەجٸريبەسٸ سىناقتان ٶتەتٸن بولادى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, حالىق سانىنىڭ ارتۋى جەنە ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸ جاڭا قۋاتتاردى ەنگٸزۋدٸ تالاپ ەتەتٸنٸ سٶزسٸز. الايدا مٷمكٸندٸكتەر شەكتەۋلٸ. سوندىقتان ەكونوميكانىڭ ەنەرگييا سىيىمدىلىعىن ازايتۋ – ماڭىزدى مٸندەت. ونى شەشۋ تاۋارلارىمىزدىڭ جەنە تۇتاس سالالاردىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. مەملەكەت باسشىسى ٷكٸمەتكە اتالعان مەسەلەنٸ باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىردى.
