پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٶراعالىعىمەن بەينەبايلانىس رەجيمٸندە ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسى ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
جيىنعا پرەمەر-مينيستر ەليحان سمايىلوۆ, مەملەكەتتٸك حاتشى ەرلان قارين, پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ باسشىسى مۇرات نۇرتٸلەۋ, ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ, وبلىستار مەن نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت قالالارىنىڭ ەكٸمدەرٸ, ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جەنە ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ جەتەكشٸلەرٸ قاتىستى.
مەملەكەت باسشىسى جيىندا سٶيلەگەن سٶزٸندە ەلٸمٸزدٸڭ بىلتىرعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋى قورىتىندىلانىپ, بيىلعى جوسپاردىڭ تالقىلاناتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
– ٶتكەن جىلى ەل ەكونوميكاسى 4 پايىزعا ٶستٸ. ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ 5,5, قۇرىلىس يندۋستريياسى 7,6 پايىزعا ارتتى. قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىندا وڭ ٷردٸس بار. ساۋدا-ساتتىق 9,2, كٶلٸك سالاسى 3,6 پايىزعا ارتتى. دەگەنمەن ينفلياتسييا مەجەلٸ دەڭگەيدەن اسىپ كەتتٸ. بۇل كٶرسەتكٸش 8,4 پايىز بولدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, قاڭتار وقيعالارى قالىپتى ٶمٸرٸمٸزدٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتتٸ. زاڭسىز ەرەكەتتەردٸڭ سالدارىنان كٶپتەگەن ازاماتتارىمىز زارداپ شەكتٸ. شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶكٸلدەرٸ شىعىنعا ۇشىرادى. قازٸرگٸ مەلٸمەتتەر بويىنشا بيزنەسكە 100 ميللياردتان استام تەڭگە كٶلەمٸندە زالال كەلدٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلٸمٸزدٸڭ پاندەميياعا, ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸڭ تٶمەندەۋٸنە جەنە ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە تٶنگەن سىن-قاتەرلەرگە بايلانىستى كٷردەلٸ كەزەڭدٸ باستان ٶتكەرٸپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى.
– بٸز وسىنداي قيىن جاعدايدا ەل بٸرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن, تٸپتٸ تۇتاستىعىن دا ساقتاپ قالدىق. قازٸر ٷكٸمەتتٸڭ باستى مٸندەتٸ – حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ, ازاماتتاردىڭ تابىسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ جەنە ەڭبەك ەتۋگە قولايلى جۇمىس ورىندارىن اشۋ. بەرٸمٸز ەلدٸڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن قىزمەت ەتۋگە تيٸسپٸز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جەنە تەڭسٸزدٸكتٸ ازايتۋ باسىم مٸندەتتٸڭ بٸرٸ.
– قازٸرگٸ تاڭدا 1 ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ تابىسى ەڭ تٶمەنگٸ كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸنە دە جەتپەيدٸ. بۇل – سوڭعى 10 جىلداعى ەڭ ناشار كٶرسەتكٸش. قازٸرگٸ ۋاقىتتا مەنٸڭ تاپسىرمام بويىنشا حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا ارنالعان باعدارلاما ەزٸرلەنٸپ جاتىر, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ينفلياتسييانى اۋىزدىقتاۋ مەسەلەسٸن ەكٸنشٸ مٸندەت رەتٸندە اتادى.
– ساۋدا-ساتتىقتاعى تيٸمسٸز دەلدالدىققا توقتاۋ سالاتىن كەز كەلدٸ. مىسالى, 3 ميلليون ادام تۇراتىن الماتى قالاسى مەن ونىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ ەلدٸ-مەكەن تۇرعىندارى تۇتىنۋ تاۋارلارىن كٶبٸنە «التىن وردا» بازارىنان الادى. الماتى وبلىسى مەن الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمدەرٸنە ٷكٸمەتپەن بٸرلەسٸپ, بازاردى تەكسەرۋدٸ جەنە تەرتٸپ ورناتۋدى تاپسىرامىن. بۇل جەر پايداكٷنەمدەر ٷشٸن ناعىز مايشەلپەككە اينالعان. بۇعان الماتىداعى قاڭتار وقيعاسى كەزٸندە انىق كٶز جەتكٸزدٸك. بۇل – باسقا ٶڭٸرلەرگە دە قاتىستى مەسەلە. قاجەت بولسا, بۇل جۇمىسقا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اتسالىسسىن. ەكٸ اي ۋاقىت بەرەمٸن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكانى ٶركەندەتۋ ٷشٸن قوسىمشا قاراجات قاراستىرۋ مٸندەتٸنە دە توقتالدى.
– ەركٸن ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ينۆەستيتسييا ەكەلۋ ٷشٸن تيٸمدٸ بولا المادى دەپ مەن بٸرنەشە رەت ايتتىم. جارتى تريلليون تەڭگەگە جۋىق اۋقىمدى سالىقتىق ىنتالاندىرۋ توپتاماسىنا قاراماستان, جاعداي وسىنداي بولىپ تۇر. نەتيجەسٸندە نە تاپتىق? سوڭعى ٷش جىلدا ەركٸن ەكونوميكالىق ايماقتاردا ٶندٸرٸلگەن تاۋار كٶلەمٸ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمنٸڭ 1,5 پايىزىنان اسپايدى. ال ەكسپورتتىڭ ٷلەسٸ جالپىەلدٸك ٶنٸمنٸڭ 0,1 پايىزىن عانا قۇرايدى. وسى مەسەلەنٸ رەتتەيتٸن كەز كەلدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ٷكٸمەتكە بٸر ايدىڭ ٸشٸندە زاڭعا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋدەن باستاپ, بارلىق قاجەتتٸ شارانى قابىلداۋعا, سونىڭ ٸشٸندە ٸشتەن جەنە سىرتتان ينۆەستور تارتۋعا تاپسىرما بەردٸ.
مەملەكەت باسشىسى كەدەن بەكەتتەرٸندەگٸ قوردالانعان مەسەلەلەردٸ جەدەل شەشۋ قاجەت دەپ سانايدى.
– تاعى دا قايتالاپ ايتامىن: ونداعى بىلىقتى جٶنگە كەلتٸرمەسە, سالدارى قيىن بولۋى مٷمكٸن. قىتايدىڭ ستاتيستيكاسى مەن بٸزدەگٸ كٶرسەتكٸشتٸڭ ايىرماسى 5,7 ميلليارد دوللار بولۋى – سونىڭ دەلەلٸ. قازٸر قىتايمەن اراداعى كەدەن بەكەتٸندە 12 مىڭنان استام كٶلٸك ەلەكتروندى كەزەكتە تۇر. قۇزىرلى ەكونوميكالىق وپەراتورلاردىڭ زاڭسىز ٸس-ەرەكەتٸ تۋرالى بۇعان دەيٸن دە ايتتىم. ولار كەدەننەن جەنە باسقا دا باقىلاۋ ورگاندارىنان سونشاما جەڭٸلدٸكتٸ قالاي الىپ وتىر? نە سەبەپتٸ بۇل مەسەلە نازاردان تىس قالعان? بۇل سۇراقتارعا 10 كٷننٸڭ ٸشٸندە ناقتى ەرٸ تولىق جاۋاپ كٷتەمٸن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت بارلىق دەڭگەيدەگٸ ەكٸمدەردٸڭ بيۋدجەت دەربەستٸگٸن ودان ارى ارتتىرۋى قاجەت ەكەنٸنە ارنايى توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ايماقتاردىڭ 82 پايىزىنىڭ دوتاتسييادا بولۋى دۇرىس ەمەس.
– مەن بۇعان دەيٸن بيۋدجەتارالىق قاتىناستىڭ جاڭا جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىنمىن. وسى تاپسىرمانى تاعى دا ەستەرٸڭٸزگە سالامىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ۋتيليزاتسييالىق الىم مەسەلەسٸنە دە توقتالدى.
– ۋتيليزاتسييالىق الىم بويىنشا بارلىق قاراجات مەملەكەت پايداسىنا تٷسەدٸ دەپ شەشتٸك. ەندٸگٸ مەسەلە – مٶلشەرلەمە دەڭگەيٸن انىقتاۋ. جۇمىس توبى وسى مەسەلەنٸ قىزۋ تالقىلاپ جاتىر. بٸردەن ايتايىن, ۋتيليزاتسييالىق الىم قايتا قارالادى. بٸراق شەكتەن شىقپاعان جٶن. اۆتوٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋعا جۇمسالعان اقشانى جەلگە شاشۋدىڭ, ەسكٸ اۆتوكٶلٸكتەردٸ سىرتتان ەكەلٸپ, قالدىقتان نارىق اشۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ۋتيليزاتسييالىق نەمەسە تٸركەۋ الىمى تٷپكٸ ماقسات ەمەس. باستىسى – تۇتىنۋشىلار ٷشٸن اۆتوكٶلٸكتەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ. ٶندٸرۋشٸلەر مەن ديستريبيۋتەرلەر تاراپىنان ەرەكەت بولادى دەپ سەنەمٸن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت جالدامالى تۇرعىن ٷيدٸ سۋبسيدييالاۋ جٶنٸندەگٸ باستاماسىن تەزدەتٸپ جٷزەگە اسىرۋ قاجەتتٸگٸنە دە باسا مەن بەردٸ. بۇل باستاما ٶتكەن جىلى ٸسكە قوسىلۋى كەرەك ەدٸ.
– «وتباسى بانك» پەن تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسييالار جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸ مينيسترلٸگٸ سۋبسيدييا الاتىندار مەن جىلجىمايتىن مٷلٸكتٸ جالعا بەرۋشٸلەر تٸركەلەتٸن ارنايى تسيفرلىق پلاتفورمانى ەزٸرلەۋگە تيٸس. ازاماتتار ٶزدەرٸنٸڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸنە سەيكەس ەكٸمدٸكتەر نەمەسە قۇرىلىس كومپانييالارى ايتقان جەردەن ەمەس, ٶزدەرٸ قالاعان جەردەن تۇرعىن ٷي تاڭداي الادى. ەلەۋمەتتٸك جاعدايى ناشار توپتار ٷشٸن جالعا الۋ شىعىنىنىڭ 50 پايىزى مٶلشەرٸندەگٸ سۋبسيدييا مەملەكەتتەن تٶلەنەدٸ. تۇرعىندار وتباسىلىق بيۋدجەتتٸڭ ارتىلعان اقشاسىن ازىق-تٷلٸك, بٸلٸم الۋ, مەديتسينا جەنە تاعى باسقا قاجەتتٸلٸكتەرٸنە جۇمساي الادى. وسى جٷيە بويىنشا ٶتٸنٸمدەردٸ قابىلداۋ مەرزٸمٸن بيىلعى 1 مامىردان كەشٸكتٸرمەۋدٸ تاپسىرامىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
وتىرىس بارىسىندا اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن دامىتۋ مەسەلەسٸنە باسا مەن بەرٸلدٸ.
پرەزيدەنت سوڭعى 5 جىلدا اۋىلشارۋاشىلىعىن دامىتۋعا 2 تريلليون تەڭگەدەن استام قاراجات بٶلٸنگەنٸن ەسكە سالدى. الايدا, ونىڭ ايتۋىنشا, سۋبسيدييا قانشا ٶسسە دە, بۇل سالادا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن ٶزگەرٸس بولعان جوق.
– سۋبسيدييا تٷپكٸ يەسٸنە جەتپەي, ورتا جولدا تالان-تاراجعا تٷسۋدە. تٸپتٸ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەش قاتىسى جوق سالالار دا ونىڭ قىزىعىن كٶرۋدە. سوڭعى جىلدارى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸ 960 قىلمىستىق ٸس تەرگەگەن. سونىڭ 54 پايىزى سۋبسيدييانى جىمقىرۋعا قاتىستى بولعان. مىسالى, جايىلىمدىق جەرلەردٸ سۋلاندىرۋعا 80 ميلليارد تەڭگە بٶلٸندٸ. بٸراق, ونىڭ تەڭ جارتىسى جەلگە ۇشتى. وسى جۇمىسقا قاجەتتٸ قۇرال-جابدىقتىڭ باعاسى 2-3 ەسە ارتىق كٶرسەتٸلگەن. تٸپتٸ, كەي جاعدايدا قارجىنى قاعاز جٷزٸندە يگەرە سالعان, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى وسى سالانى رەتكە كەلتٸرۋدٸ, اگرارلىق سالانىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان سۋبسيدييالاۋدىڭ جاڭا جٷيەسٸن قۇرۋدى تاپسىردى.
بۇدان بٶلەك پرەزيدەنت جەردٸ بەلگٸلٸ بٸر تۇلعالاردىڭ مەنشٸگٸنە ٶتٸپ كەتۋٸنە جول بەرمەۋ مەسەلەسٸنە توقتالدى.
– اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ بٸر تۇلعاعا 98 مىڭ گەكتارعا دەيٸن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن يەمدەنۋگە رۇقسات بەرەتٸن قاۋلى جوباسىن ەزٸرلەدٸ. بۇل ٶلشەۋسٸز جەر يەلەنۋ قۇقىعىن زاڭداستىرۋ ەرەكەتٸ سيياقتى كٶرٸنەدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ٷكٸمەتكە جەر ۋچاسكەلەرٸنٸڭ شەكتٸ كٶلەمٸن انىقتاۋ ٷشٸن ساراپشىلار مەن عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس توبىن قۇرۋ تاپسىرىلدى. مۇنى وسى جىلدىڭ 1 مامىرىنا دەيٸن بەكٸتۋ كەرەك.
پرەزيدەنت ەنەرگەتيكا كەشەنٸن دامىتۋعا تاعى بٸر باسىم مٸندەتتٸڭ بٸرٸ رەتٸندە توقتالدى. مەملەكەت باسشىسى بىلتىر وسى سالادا بولعان داعدارىستى ەسكە سالدى. اتاپ ايتقاندا ديزەل وتىنىنىڭ, اۆياكەروسيننٸڭ, سۇيىتىلعان مۇناي گازىنىڭ, ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى بايقالدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەسەلەسٸن اەس سالۋ ارقىلى تەز ارادا شەشۋ قاجەت دەپ سانايدى.
– جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ اتوم ستانتسيياسىن سالۋ مەسەلەسٸ جٶنٸندەگٸ ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋدەن نەگە جالتاراتىندارىن تٷسٸنبەيمٸن. شىندىعىن ايتۋ كەرەك: ەگەر تازا اتوم ەنەرگيياسى بولماسا, ينۆەستيتسييا تارتپاق تٷگٸلٸ, بارلىق ەكونوميكادان دا, ايماقتىق كٶشباسشىلىقتان دا ايرىلىپ قالامىز. بٸزگە ەلەكتر قۋاتى, ەسٸرەسە تازا اتوم ەنەرگيياسى اسا قاجەت. ەكونوميكالىق احۋالدان حابارى جوق پوپۋليستەردٸڭ سٶزٸنە ەرمەيٸك. اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ مەنٸن كەسٸبي دەڭگەيدە تٷسٸندٸرۋ قاجەت, – دەدٸ پرەزيدەنت.
پرەزيدەنت دەنساۋلىق ساقتاۋ مەسەلەسٸ جٶنٸندە ايتا كەلە, بۇل سالانىڭ قارجىنى كٶپ قاجەت ەتەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– قولدا بار قارجىنى تٷگەندەپ, باسىمدىقتاردى قايتا قاراۋ كەرەك. بۇل – الداعى جوبالارعا, سونىڭ ٸشٸندە مەملەكەت پەن جەكەمەنشٸكتٸڭ سەرٸكتەستٸگٸ ارقىلى سالىناتىن 20 اۋرۋحاناعا قاتىستى مەسەلە. ونىڭ ەرقايسىسىنا جۇمسالاتىن شىعىن قولدانىستاعى زاماناۋي اۋرۋحانالاردىڭ قۇنىنان بٸرنەشە ەسە ارتىق. مۇنداي مەملەكەت پەن جەكەمەنشٸكتٸڭ سەرٸكتەستٸگٸ قاجەت ەمەس, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سٶزٸن تٷيٸندەي كەلە, مەملەكەت پەن بيزنەس باسشىلىققا الۋعا تيٸس قاعيداتتاردى ايقىندادى.
– «جاڭا قازاقستاندى» قۇرۋ ٷشٸن تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ ەدٸل مەملەكەتتٸك ساياسات جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك. بۇل ساياسات شەنەۋنٸكتەردٸڭ جٶنسٸزدٸگٸنە جول بەرمەيدٸ. بەسەكەگە جەنە تەحنولوگيياعا نەگٸزدەلگەن ەكونوميكانى قالىپتاستىرادى. سونىمەن بٸرگە, جەكە مەنشٸككە, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنا قول سۇعىلماۋىنا زاڭ ٷستەمدٸگٸ ارقىلى كەپٸلدٸك بەرەدٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى بيلٸك پەن قوعامنىڭ ادال ەڭبەك پەن ەدٸل ىنتالاندىرۋ يدەولوگيياسىن ۇستانۋى قاجەت ەكەنٸن ايتتى. بۇل يدەولوگييا كومپرادورلار مەن ۋاقىت ٶتكٸزٸپ جٷرگەندەردٸڭ, ماسىلداردىڭ ورنىن الماستىرۋعا تيٸس.
– ٷكٸمەتكە شەتەلگە زاڭسىز شىعارىلعان قاراجاتتاردى جەنە وندا ساتىپ الىنعان اكتيۆتەردٸ ەلٸمٸزگە قايتارۋ جولدارى جٶنٸندە ۇسىنىس ەزٸرلەۋگە 2 اي ۋاقىت بەرەمٸن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار جيىن بارىسىندا پرەمەر-مينيستر ەليحان سمايىلوۆ, ۇلتتىق بانك تٶراعاسى عالىمجان پٸرماتوۆ, «سامۇرىق-قازىنا» اق باسقارما تٶراعاسى الماسادام سەتقاليەۆ, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ نۇرلان نوعاەۆ, الماتى وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ قانات بوزىمباەۆ, جامبىل وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ بەردٸبەك ساپارباەۆ, الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمٸ ەربولات دوساەۆ, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ گٷلشارا ەبدٸقالىقوۆا, سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ قۇمار اقساقالوۆ سٶز سٶيلەدٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ سٶيلەگەن سٶزٸنٸڭ تولىق مەتٸنٸمەن مىنا سٸلتەمە ارقىلى تانىسۋعا بولادى.
