قازٸرگٸ عىلىم مەن تەحنولوگييانىڭ قارقىندى دامۋى جوعارى ٶنٸمدٸ ەسەپتەۋ جٷيەلەرٸنسٸز مٷمكٸن ەمەس. وسىنداي ستراتەگييالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ بٸرٸ – ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە ٸسكە قوسىلعان سۋپەركومپيۋتەر ورتالىعى. بۇل نىسان قازاقستانداعى العاشقى ٸرٸ اكادەمييالىق ەسەپتەۋ كلاستەرٸ رەتٸندە تٷرلٸ عىلىمي سالالاردىڭ دامۋىنا سەرپٸن بەرٸپ وتىر.
ورتالىقتىڭ نەگٸزگٸ باعىتى – اكادەمييالىق ەسەپتەۋ ەكوجٷيەسٸن دامىتۋ. مۇندا جاساندى ينتەللەكت, ٷلكەن دەرەكتەردٸ (Big Data) تالداۋ, استروفيزيكالىق جەنە مۋلتيفيزيكالىق مودەلدەۋ, تٸل تەحنولوگييالارى مەن روبوتوتەحنيكا باعىتتارىنداعى زەرتتەۋلەر جٷزەگە اسىرىلادى.
سۋپەركومپيۋتەر ورتالىعىنىڭ جەلٸلٸك قاۋٸپسٸزدٸك ينجەنەرٸ, PhD دەرەجەسٸنٸڭ يەگەرٸ الدييار اگيشەۆ بۇل جٷيەنٸڭ عىلىمي ەلەۋەتٸن جوعارى باعالايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, سۋپەركومپيۋتەر تەك ەسەپتەۋ قۇرالى عانا ەمەس, كەشەندٸ عىلىمي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن تولىققاندى پلاتفورما. بۇل سۋپەركومپيۋتەرٸنٸڭ ەسەپتەۋ قۋاتى شامامەن 2 پەتافلوپسقا تەڭ. جٷيە 400 CPU تٷيٸنٸ, 30 GPU تٷيٸنٸ جەنە جوعارى ٶنٸمدٸ ەسەپتەۋلەرگە ارنالعان 20 ارنايى HPC تٷيٸنٸنەن تۇرادى. دەرەكتەردٸ ساقتاۋ كٶلەمٸ 6 پەتابايتتى قۇرايدى.
بۇل ينفراقۇرىلىم بيولوگييا, فيزيكا, حيمييا, گەوگرافييا, ماتەماتيكا, زاڭ جەنە تٸلدەردٸ ٶڭدەۋ سيياقتى كٶپتەگەن سالالاردا كەڭٸنەن قولدانىلىپ كەلەدٸ. بٷگٸندە ورتالىقتا بٸرقاتار ٸرٸ عىلىمي جوبالار جٷزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ ٸشٸندە «قازگيدرومەتپەن» بٸرلەسكەن اۋا رايىن بولجاۋ مودەلدەرٸ ەرەكشە ورىن الادى.
جوعارى ٶنٸمدٸ ەسەپتەۋ جٷيەلەرٸ كليماتتىق ٶزگەرٸستەردٸ مودەلدەۋگە, ايماقتىق ستسەنارييلەر قۇرۋعا, اتموسفەرالىق پروتسەستەردٸ تالداۋعا جەنە ەكولوگييالىق تەۋەكەلدەردٸ بولجاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل ەسٸرەسە ورتالىق ازييا ٷشٸن ٶزەكتٸ مەسەلە – قۇرعاقشىلىق, سۋ رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى جەنە ەكسترەمالدى اۋا رايى قۇبىلىستارىنىڭ جيٸلەۋٸ جاعدايىندا ماڭىزدى.
سۋپەركومپيۋتەر كٶمەگٸمەن الىنعان عىلىمي مودەلدەر اۋىل شارۋاشىلىعى, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جەنە ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك سالالارىندا ناقتى شەشٸم قابىلداۋعا نەگٸز بولا الادى.
ورتالىقتا ينجەنەرلٸك جەنە فيزيكالىق مودەلدەۋگە ارنالعان مۋلتفيزيكالىق جوبالار دا قاتار دامىپ كەلەدٸ. سونىمەن قاتار قۇقىق سالاسىنداعى دەرەكتەردٸ تالداۋ باعىتىندا زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلۋدە.
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸمەن جاڭا ماتەريالدار مەن حيمييالىق مودەلدەۋ سالاسىندا بٸرلەسكەن جوبالار باستاۋ جوسپارلانعان. ال فەسەنكوۆ اتىنداعى استروفيزيكا ينستيتۋتىمەن جۇلدىز ەۆوليۋتسيياسىن زەرتتەۋ جەنە باقىلاۋ دەرەكتەرٸن جاساندى ينتەللەكت ارقىلى اۆتوماتتى ٶڭدەۋ باعىتىندا جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە.
الدييار اگيشەۆتٸڭ ايتۋىنشا, سۋپەركومپيۋتەردٸڭ مٷمكٸندٸگٸ بۇرىن قولجەتٸمسٸز بولعان كٷردەلٸ عىلىمي ەسەپتەردٸ شەشۋگە جول اشقان. سونىڭ نەتيجەسٸندە جۇلدىزداردىڭ ەۆوليۋتسييالىق مودەلدەرٸن ەسەپتەۋ سيياقتى كٶپپارامەترلٸ زەرتتەۋلەر العاش رەت جٷزەگە اسا باستادى. 2025 جىلدىڭ ٶزٸندە وسى باعىتتا تٶرت حالىقارالىق عىلىمي ماقالا جارييالانعان.
سونىمەن قاتار ورتالىقتىڭ تەجٸريبەسٸ وقۋ ٷدەرٸسٸنە ەنگٸزٸلٸپ, ستۋدەنتتەرگە ارنالعان جاڭا كۋرستار اشىلۋدا. بۇل بولاشاق مامانداردىڭ تسيفرلىق عىلىم مەن جوعارى ٶنٸمدٸ ەسەپتەۋگە بەيٸمدەلۋٸنە جول اشادى.
عالىمنىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستانداعى IT جەنە جاساندى ينتەللەكت سالاسى قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە AI تەحنولوگييالارىنا باسىمدىق بەرٸلۋٸ بۇل باعىتتىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزىن ارتتىرا تٷستٸ.
سونىمەن بٸرگە قازاق تٸلٸنٸڭ تسيفرلىق كەڭٸستٸكتەگٸ ورنى دا كەڭەيٸپ كەلەدٸ. KazLLM سيياقتى جوبالار قازاق تٸلٸن جاساندى ينتەللەكت جٷيەلەرٸنە بەيٸمدەۋگە مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر.
