Qazirgi ǵylym men tehnologiianyń qarqyndy damýy joǵary ónimdi esepteý júielerinsiz múmkin emes. Osyndai strategiialyq infraqurylymnyń biri – ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetinde iske qosylǵan sýperkompiýter ortalyǵy. Bul nysan Qazaqstandaǵy alǵashqy iri akademiialyq esepteý klasteri retinde túrli ǵylymi salalardyń damýyna serpin berip otyr.
Ortalyqtyń negizgi baǵyty – akademiialyq esepteý ekojúiesin damytý. Munda jasandy intellekt, úlken derekterdi (Big Data) taldaý, astrofizikalyq jáne mýltifizikalyq modeldeý, til tehnologiialary men robototehnika baǵyttaryndaǵy zertteýler júzege asyrylady.
Sýperkompiýter ortalyǵynyń jelilik qaýipsizdik injeneri, PhD dárejesiniń iegeri Aldiiar Agishev bul júieniń ǵylymi áleýetin joǵary baǵalaidy. Onyń aitýynsha, sýperkompiýter tek esepteý quraly ǵana emes, keshendi ǵylymi zertteýler júrgizýge múmkindik beretin tolyqqandy platforma. Bul sýperkompiýteriniń esepteý qýaty shamamen 2 petaflopsqa teń. Júie 400 CPU túiini, 30 GPU túiini jáne joǵary ónimdi esepteýlerge arnalǵan 20 arnaiy HPC túiininen turady. Derekterdi saqtaý kólemi 6 petabaitty quraidy.
Bul infraqurylym biologiia, fizika, himiia, geografiia, matematika, zań jáne tilderdi óńdeý siiaqty kóptegen salalarda keńinen qoldanylyp keledi. Búginde ortalyqta birqatar iri ǵylymi jobalar júzege asyrylýda. Sonyń ishinde «Qazgidrometpen» birlesken aýa raiyn boljaý modelderi erekshe oryn alady.
Joǵary ónimdi esepteý júieleri klimattyq ózgeristerdi modeldeýge, aimaqtyq stsenariiler qurýǵa, atmosferalyq protsesterdi taldaýǵa jáne ekologiialyq táýekelderdi boljaýǵa múmkindik beredi. Bul ásirese Ortalyq Aziia úshin ózekti másele – qurǵaqshylyq, sý resýrstarynyń azaiýy jáne ekstremaldy aýa raiy qubylystarynyń jiileýi jaǵdaiynda mańyzdy.
Sýperkompiýter kómegimen alynǵan ǵylymi modelder aýyl sharýashylyǵy, sý resýrstaryn basqarý jáne ekologiialyq qaýipsizdik salalarynda naqty sheshim qabyldaýǵa negiz bola alady.
Ortalyqta injenerlik jáne fizikalyq modeldeýge arnalǵan mýltfizikalyq jobalar da qatar damyp keledi. Sonymen qatar quqyq salasyndaǵy derekterdi taldaý baǵytynda zertteýler júrgizilýde.
Nazarbaev ýniversitetimen jańa materialdar men himiialyq modeldeý salasynda birlesken jobalar bastaý josparlanǵan. Al Fesenkov atyndaǵy Astrofizika institýtymen juldyz evoliýtsiiasyn zertteý jáne baqylaý derekterin jasandy intellekt arqyly avtomatty óńdeý baǵytynda jumys júrgizilýde.
Aldiiar Agishevtiń aitýynsha, sýperkompiýterdiń múmkindigi buryn qoljetimsiz bolǵan kúrdeli ǵylymi esepterdi sheshýge jol ashqan. Sonyń nátijesinde juldyzdardyń evoliýtsiialyq modelderin esepteý siiaqty kópparametrli zertteýler alǵash ret júzege asa bastady. 2025 jyldyń ózinde osy baǵytta tórt halyqaralyq ǵylymi maqala jariialanǵan.
Sonymen qatar ortalyqtyń tájiribesi oqý úderisine engizilip, stýdentterge arnalǵan jańa kýrstar ashylýda. Bul bolashaq mamandardyń tsifrlyq ǵylym men joǵary ónimdi esepteýge beiimdelýine jol ashady.
Ǵalymnyń pikirinshe, Qazaqstandaǵy IT jáne jasandy intellekt salasy qarqyndy damyp keledi. Memlekettik deńgeide AI tehnologiialaryna basymdyq berilýi bul baǵyttyń strategiialyq mańyzyn arttyra tústi.
Sonymen birge qazaq tiliniń tsifrlyq keńistiktegi orny da keńeiip keledi. KazLLM siiaqty jobalar qazaq tilin jasandy intellekt júielerine beiimdeýge múmkindik berip otyr.
