كەشە ايماق باسشىسى دانيال احمەتوۆتٸڭ تٶراعالىعىمەن وبلىس ەكٸمدٸگٸنٸڭ كەڭەيتٸلگەن اپپاراتتىق كەڭەسٸ بولىپ ٶتتٸ. جيىندا بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ الداعى وقۋ جىلىنا دايىندىعى, مٸندەتتٸ ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جٷيەسٸن ەنگٸزۋ جەنە كٷزگٸ جيىن-تەرٸن جۇمىستارىنىڭ بارىسى تالقىعا سالىندى.
كەڭەستٸ اشقان وبلىس ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسىنىڭ ٸسكە اسىرىلۋىندا ارتتا قالۋشىلىق بايقالاتىنىن ايتىپ, جينالعاندار نازارىن وسى مەسەلەگە اۋدارتتى. ەسٸرەسە, وسى مەملەكەتتٸك باعدارلاما اياسىندا بٶلٸنگەن قارجىنىڭ يگەرٸلۋ قارقىنى كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ. دەي تۇرعانمەن, الدا تٶرت اي ۋاقىت بار, ەگەر قولعا الىنعان شارالاردى شيراتار بولسا, جوسپاردىڭ ورىندالۋىنا تولىق مٷمكٸندٸك بار. بۇل رەتتە الداعى ۋاقىتتا ايماق باسشىسىنا اۋدان-قالا ەكٸمدەرٸ مەن باسقارما جەتەكشٸلەرٸ تولىق ەسەپ بەرەتٸن بولادى.
ٶڭٸرٸمٸزدە اتقارىلىپ جاتقان كەلەسٸ بٸر باعدارلاما – «جاڭارۋدىڭ» شەڭبەرٸندە 145 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى جٶندەلۋدە. وسى باعدارلامانىڭ تيٸمدٸلٸگٸن تٸلگە تيەك ەتكەن وبلىس ەكٸمٸ ونى كەلەر جىلى دا جالعاستىرۋ قاجەت ەكەنٸن مٸندەتتەدٸ.
جيىنعا قاتىسۋشىلار الدىندا ايماق باسشىسى سٸبە مەن الاكٶل كٶلدەرٸندەگٸ جاعداي جٶنٸندە مەسەلە كٶتەردٸ. وبلىس ەكٸمٸنٸڭ تاپسىرماسىنا ساي ۇلان اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان سٸبە كٶلدەرٸنٸڭ اۋماعىن اباتتاندىرۋ بويىنشا قۇرىلعان كوميسسيياعا جۇمىستى ٷدەتە تٷسكەن جٶن. بۇل باعىتتا وبلىستىق تابيعاتتى قورعاۋ جەنە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنا ارتىلار مٸندەت زور. ال الاكٶل جاعالاۋىندا قازٸرگٸ كەزدە 136 دەمالىس نىسانى جۇمىس ٸستەپ تۇر. ولاردىڭ تەك 4-ۋٸ عانا تالاپقا ساي ەرٸ تولىق اباتتاندىرىلعان كٶرٸنەدٸ. كٶپشٸلٸگٸندە ٶرت قاۋٸپسٸزدٸگٸ مٷلدەم دەرلٸك ساقتالمايدى. سوندا ونداعى مەنشٸك يەلەرٸ تيٸستٸ ورگانداردان قالاي رۇقسات العان جەنە ولارعا كٸم رۇقسات بەرگەن دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. كٶلدٸڭ جاعاسى انتيسانيتارييا, قاتتى لاستانعان, قوقىسقا تولى.
– وسى اپتادا ارنايى كوميسسييا قۇرىلىپ, ٷرجار اۋدانىنا اتتانۋى تيٸس. دەمالىس اۋماعىنداعى جاعدايدى رەتكە كەلتٸرۋ ٸسٸمەن ورىنباسارىم جاقسىلىق ومار جەنە ٷرجار اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ تٸكەلەي شۇعىلداناتىن بولادى. كەلەسٸ اپتادا سالالىق باسقارما باسشىلارىن ەرتٸپ, ٶزٸم بارىپ جاعدايدى كٶزٸممەن كٶرٸپ قايتامىن. ەلبەتتە, كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋ قاجەت, بيزنەس سالاسىنا مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى كٶمەك كٶرسەتٸلٸپ تە جاتىر. بٸراق, سانيتارييا ەرەجەلەرٸن, زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋ – بارشاعا مٸندەت, – دەپ ەسكەرتتٸ وسى رەتتە ايماق باسشىسى. – بٷگٸنگٸ تاڭدا الاكٶلدە 200 مىڭعا جۋىق ادام دەمالۋدا. تۋريستەردٸڭ لايىقتى دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ جەنە قاۋٸپسٸزدٸك شارالارىن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸ باستى نازاردا بولۋى شارت.
سونىمەن قاتار, ايماق باسشىسى گلۋبوكوە اۋدانىنداعى زيموۆە ينتەرنات-ٷيٸ عيماراتىنىڭ مەملەكەتتٸك كوميسسييا تاراپىنان قابىلدانۋى اقىلعا قونىمسىز ەكەنٸن العا تارتى. كوميسسييا مٷشەلەرٸ جىل باسىندا قۇرىلىسىندا كٶپتەگەن كەمشٸلٸكتەرٸ بار اتالعان نىساندى اكتٸگە قول قويىپ, قابىلداپتى.
– مەن ٶزٸم ول عيماراتتا ٷش رەت بولدىم. نىساندا ولقىلىقتار جەتٸپ ارتىلادى. بٸرازى جٶنەلدٸ, دەسەك تە تولىق اياقتالماعان بولاتىن. اتاپ ايتساق, ونىڭ تازارتۋ قۇرىلعىسى ٸسكە قوسىلماعان-دى. اتالمىش عيمارات ناۋقاستار مەن پەرسونال ٷشٸن قاۋٸپ تۋعىزاتىن. مەن ارنايى كوميسسييا قۇرىپ, وسى جايتتى تٷبەگەيلٸ تەكسەرۋدٸ تاپسىرامىن. اكتٸگە قول قويعان لاۋازىم يەلەرٸنٸڭ ەرقايسىنان تٷسٸنٸكتەمە الىنسىن. كٸنەلٸ تۇلعالار انىقتالىپ, ولار زاڭعا سەيكەس جازالارىن الۋى, قاجەت بولسا قىزمەتتەرٸنەن بوساتىلۋى كەرەك, – دەدٸ وبلىس ەكٸمٸ.
بالاباقشامەن قامتىلۋ كٶرسەتكٸشٸ 99 پايىزدان استى
كەلەسٸ كەزەكتە وبلىستىق بٸلٸم باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايجان سادىقوۆا مەكەمەلەردٸڭ وقۋ جىلىنا دايىندىعى تۋرالى ەسەپ بەردٸ. باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸنگٸ تاڭدا وبلىستا 664 كٷندٸزگٸ جالپى بٸلٸم بەرەتٸن ورتا مەكتەپ بار. بيىل ۇلان اۋدانىندا ەكٸ جەنە شەمونايحا اۋدانىندا بٸر اۋىلدىق مەكتەپ بالا سانىنىڭ ازدىعىنا بايلانىستى جابىلعان. قالعاندارى جۇمىستارىن جالعاستىرادى, كٶپشٸلٸگٸ ورتاشا جەنە كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزٸلدٸ. وبلىس اۋماعىندا بٸراقاتار مەكتەپتەر سالىنۋدا, ونىڭ ٸشٸندە كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى 600 ورىندىق مەكتەپ قۇرىلىسىن اتاپ ٶتۋگە بولادى.
مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ سانى الداعى وقۋ جىلىندا 6500 بالاعا كٶبەيٸپ, 183 مىڭدى قۇراماق. مەكتەپ تابالدىرىعىن 22 981 بٷلدٸرشٸن اتتايتىن بولادى.
ٶڭٸردە 794 مەكتەپكە دەيٸنگٸ بٸلٸم بەرەتٸن مەكەمە جۇمىس ٸستەيدٸ. وبلىستا بالاباقشامەن قامتىلۋ دەڭگەيٸ 99,2 پايىزدى قۇرايدى. بۇل – رەسپۋبليكا بويىنشا ٷزدٸك كٶرسەتكٸشتەردٸڭ بٸرٸ. بۇعان قوسا الداعى قىركٷيەك ايىندا وبلىستا تاعى 29 بالاباقشا اشىلادى. تاپشىلىق تەك ٶسكەمەن مەن سەمەي سىندى قالالاردا بايقالۋدا.
وبلىس مەكتەپتەرٸندە 23 مىڭنان استام مۇعالٸم ەڭبەك ەتەدٸ. ماماندارعا دەگەن سۇرانىس ەلٸ دە ٶتكٸر بايقالۋدا. قازٸرگٸ كەزدە ماتەماتيكا, فيزيكا, حيمييا, ورىس تٸلٸ پەندەرٸنٸڭ 1377 مۇعالٸمٸ قاجەت. بٸلٸم باسقارماسى وسى تاپشىلىقتى جويۋ ماقساتىندا كەشەندٸ جۇمىستاردى قولعا العان.
تامىز ايىندا وبلىس اۋماعىندا «مەكتەپكە جول» قايىرىمدىلىق اكتسيياسى جٷرٸپ جاتىر. جيىندا وبلىس بويىنشا 12 بالانىڭ مەكتەپكە مٷلدەم بارمايتىنى بەلگٸلٸ بولدى. ولار وقۋعا قۇلىقسىز, كٶپ جايدا پروبلەمالىق وتباسىلاردان شىققان جەتكٸنشەكتەر ەكەن. ايماق باسشىسى اتا-انالارمەن جان-جاقتى جۇمىس جٷرگٸزٸپ, مەسەلەنٸ تٷپكٸلٸكتٸ شەشۋدٸ قاداپ تاپسىردى.
تاعى بٸر مەسەلە – وقۋلىقتارمەن قامتۋ. سالالىق مينيسترلٸك تاراپىنان وقۋلىقتار كەشٸگٸپ بەكٸتٸلگەندٸكتەن رەسپۋبليكا باسپالارى وقۋلىق شىعارۋدى تەك ماۋسىمدا عانا قولعا العان. سول سەبەپتٸ ولار قازٸر كٸتاپ شىعارىپ ٷلگەرە الماي جاتىر. دەسەك تە, وقۋ جىلىنىڭ باسىنا دەيٸن تيٸستٸ وقۋ قۇرالدارى تولىق جەتكٸزٸلۋٸ تيٸس.
– مەن باسقارمانىڭ جۇمىسىن وڭ باعالايمىن. ەلبەتتە كەمشٸلٸكتەر دە جوق ەمەس. بٸراق ماقساتتىج ۇمىس جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. نازار اۋداراتىن مەسەلە – مەكتەپ تٷلەكتەرٸنٸڭ كٶرشٸلەس رەسەي ەلٸنٸڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا كەتۋٸ. مەسەلەن, مەسكەۋدەگٸ باۋمان اتىنداعى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتە نەمەسە لومونوسوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جاتسا بٸر سەرٸ. ولاردا ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ بٸلٸم بەرٸلەدٸ. ال بارناۋلدىڭ ۋنيۆەرسيتەتٸندە ٶزٸم بولعام, بٸزدەگٸ بٸلٸم وردالارىنا ٸلەسە دە المايدى. سول سەبەپتٸ وقۋشىلار اراسىندا تٷسٸندٸرۋ جۇمىسىن تٷبەگەيلٸ جٷرگٸزٸپ, ولاردىڭ كەيٸن جۇمىسپەن قامتىلۋلارىنا جاعداي جاساۋ كەرەك, – دەدٸ دانيال احمەتوۆ.
مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جٷيەسٸ ەنگٸزٸلەتٸن بولادى
ەل ٷكٸمەتٸ كەلەسٸ جىلدان باستاپ مٸندەتتٸ ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جٷيەسٸ ەنگٸزۋدٸ كٶزدەپ وتىر. وسى تاقىرىپ بويىنشا وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى عالييا جۋاسپاەۆا باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جىل سايىن قازاقستان مەديتسينا سالاسىنا جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ 2,2 پايىزىن جۇمسايدى, بٸراق ساپالى قىزمەت كٶرسەتۋ قوسىمشا قارجىنىڭ قاجەت ەتەدٸ. سول سەبەپتەن كەلەر جىلدان باستاپ ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن وزىق ەلدەرٸندە باياعىدان جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقان وسى مٸندەتتٸ ساقتاندىرۋ جٷيەسٸ بٸزدە دە قولعا الىنباق. اتالمىش جٷيە تالاپتارىنا سەيكەس جۇمىسشى جالاقىسىنىڭ 1 پايىزى وسى ساقتاندىرۋ قورىنا تٷسەدٸ, مەملەكەت ەر ازاماتقا 4-7, جۇمىس بەرۋشٸ 5 پايىز تٶلەيدٸ, ازاماتتاردىڭ كەيبٸر توپتارى, مىسالى ەسكەريلەر, زەينەتكەرلەر, مٷگەدەكتەر مەن جۇمىسسىزدار اتالعان مٸندەتتٸ تٶلەمنەن بوساتىلادى.
قازٸرگٸ كەزدە وبلىستا ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعان, ول ٶز جۇمىسىنىڭ بٸرٸنشٸ كەزەڭٸن اياقتادى, ياعني, مەديتسينا سالاسى قىزمەتكەرلەرٸ اراسىندا تٷسٸندٸرۋ-ناسيحات شارالارىن جٷرگٸزدٸ. مەديا-جوسپار ەزٸرلەنٸپ, باسپاسٶز مەسليحاتى, بريفينگتەر ٶتكٸزٸلگەن.
– بۇل ورايدا مىنا بٸر مەسەلەگە كٶڭٸل اۋدارۋ كەرەك – زاڭ بويىنشا جۇمىسسىز ازاماتتار مٸندەتتٸ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا تٶلەم جٷرگٸزبەيدٸ. وسى رەتتە كٶپشٸلٸك ازاماتتاردىڭ جۇمىسسىز ستاتۋسىن الۋعا ۇمتىلارى انىق. مۇندايدا نە ٸستەۋ كەرەك?! ەر اۋدان ەكٸمٸ ەڭبەكپەن قامتۋ باسقارماسىمەن بٸرلەسە وتىرىپ, جۇمىسسىزدار سانىن تەكسەرٸپ, جاعدايدى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋى تيٸس. ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ دا جۇمىسسىزدار ساناتىنا قوسىلىپ كەتپەۋٸن قاداعالاعان جٶن, – دەدٸ وبلىس ەكٸمٸ.
كەڭەس سوڭىندا كٶكتەمگٸ جيىن-تەرٸن جۇمىستارى جٶنٸندە دە ايتىلدى. وبلىستا 600 مىڭ گەكتەر دەندٸ داقىل, 22 مىڭ گەكتار كارتوپ القابى بار. بولجامدار بويىنشا, بيىلعى تٷسٸم جامان بولماۋى تيٸس. بۇل مەسەلە 24 تامىزدا ٶتەتٸن ارنايى جيىندا جان-جاقتى تالقىلاناتىن بولدى.
ەرجان ەبٸش
