ٶز ٶمٸرٸندە رايىمبەك بٸرٸنشٸ رەت ٶلەڭ جازعان. بۇل جاي, اناۋ-مىناۋ ٶلەڭ ەمەس, قىزعا ارنالعان ماحاببات جايىنداعى ٶلەڭ ەدٸ. ٶلەڭنٸڭ تۋۋى دا, جازىلۋى دا تٸپتەن كەزدەيسوق بولدى. رايىمبەك ٶلەڭ جازىپ جٷرگەن كەيبٸر جٸگٸتتەر سيياقتى الدىن-الا ويلانىپ-تولعانىپ سۇلۋ سٶزدەر ٸزدەستٸرٸپ, جاقسى ۇيقاستاردى دا تٸزگەن جوق, بٸر تٷرلٸ كەنەتتەن پايدا بولعان جاقسى سەزٸم لاپ ەتٸپ كٶڭٸل كٷيٸن وياتىپ, وي-قييالىن ٶزٸ جەتەلەدٸ. قييال دا ەمەس-اۋ, ٶلەڭنٸڭ جازىلۋىنا مىناداي بٸر ەسەر ەتكەن جاي بار-دى.
وسىدان بٸراز كٷن بۇرىن رايىمبەك قالاعا بارىپ كولحوزعا استىق جيناسۋعا كٶمەككە بٸر توپ قىزدى الىپ كەلگەن. ونىڭ كٶزٸ بٸردەن كٷنقاعارى يىعىنا تٷسكەن جالپاق سابان قالپاعى بار, سپورت كوستيۋمٸن كيگەن ورتا بويلى سٷپ-سٷيكٸمدٸ قارا تورى قىزعا تٷستٸ. كٷلگەن كەزدە جۇمىلىپ كەتەتٸن كٸشٸرەك كٶزدەرٸن ويناقى جىپىلىقتاتىپ قۋاقىلانا قارايتىن, ەركە مٸنەزدٸ قىز ەكەن.
رايىمبەك بٸر كٶرگەننەن ٶزٸنە قاراعىشتاي بەرگەنٸنەن قىسىلعان بولۋى كەرەك.
— نەمەنەگە قاراي بەرەسٸڭ ماعان? تانىپ تۇرسىڭ با? — دەپ جازعىرىپ تاستادى.
ال قىزدار شۋىلداسا جٷرٸپ بٸرٸن-بٸرٸ سٷيەمەلدەپ بارلىعى تەگٸس ماشينا قورابىنا مٸنگەن كەزدە كەيٸندەپ قالعان ەلگٸ قىز:
— نەمەنە, ەشقايسىڭنىڭ كابيناعا وتىرعىلارىڭ كەلمەي مە? جٸگٸتتٸڭ جالعىز ٶزٸنە كٶڭٸلسٸز بولار دەپ ويلامايسىڭدار-اۋ, ە? — دەدٸ ساڭقىلداي كٷلٸپ.
— ٸشٸمٸزدەن ساعان كٶزٸ تٷسٸپ ەدٸ عوي, سەن وتىر, — دەستٸ قىزدار دا ەزٸلدەپ.
قىز رايىمبەكتٸڭ جانىنا وتىردى. تىنىشسىز-اق ەكەن. جول بويىنا انانى-مىنانى ايتىپ اۋىز جاپقان جوق. رايىمبەكپەن تانىسىپ تا الدى. ٶزٸنٸڭ اتى داريعا ەكەن.
— اۋىلدارىڭ كٶڭٸلدٸ مە? جاستار كٶپ پە? — دەپ سۇراپ قويدى بٸردە.
— كٶڭٸلدٸ… بٸراق قىزدارىمىز از.
— سولاي ما?! — دەدٸ داريعا مەز بولا كٷلٸپ.
بۇل كٷلكٸ, ەرينە, قىزداردىڭ جٸگٸتتەر ٷشٸن وڭايلىقپەن قولعا تٷسپەس قىمبات جاندار ەكەنٸن پاش ەتكەن ماقتانىشتى كٷلكٸ ەدٸ.
— بٸز دە ۋاقىتشا كەلە جاتىرمىز, — دەدٸ ونان سوڭ كٶزٸن سٷزە پاڭدانىپ. قارسى الدىنداعى اينانى ٶزٸنە بۇرىپ تەز قارانىپ الدى دا, ماڭدايىنا قاراي بۇيرالانا تٷسكەن شاشتارىن تاراعىشتاپ تٷزەتٸپ قويدى. ەندٸ اينا ارقىلى رايىمبەككە كٶز سالعان. قىزدىڭ ٶزٸنە باستان-اياق شۇقشييا قالعانىن سەزگەندە, رايىمبەكتٸڭ اياق-قولى مۇز بوپ, سٸرەسٸپ قاتتى دا قالدى. مٷلدەم قيمىلداي الار ەمەس. زۋلاعان ماشينا ونىڭ ەركٸنەن تىس تاس جولدىڭ ورتاسىمەن ٶزٸ وقشا زىمىراپ ۇشىپ كەلە جاتقان سيياقتى. دەل قازٸر قارسى الدىنان ماشينا جولىقسا, بۇرىلىپ تا كەتە الماس ەدٸ. وسى جايدى بٸلٸپ, جٸگٸتتٸ ودان بەتەر تىقسىرا تٷسەيٸن دەگەندەي قۋلانا كٷلگەن قىز تاعى دا ٷن قاتتى.
— مەنٸمشە سٸز ٶلەڭ شىعاراسىز عوي دەيمٸن.
— جوق. نەلٸكتەن ولاي دەيسٸز? — دەدٸ رايىمبەك, قىزارا كٷلٸپ.
— تٷرٸڭٸز اقىندارعا ۇقساس. بٸلەتٸن ادامدار ەستۋٸمشە, اقىنداردىڭ كٶبٸنٸڭ شاشتارى بۇيرا, قاباقتارى ٸلەزدە تٷيٸلگٸش, ٸلەزدە جادىراعىش, كٶزدەرٸ ناعىز كٷلٸمكٶزدٸڭ ٶزٸ, بٸراق تەرەڭ ويشىل, ال مٸنەزدەرٸ… مٸنەزدەرٸ بٸردە دٶرەكٸلەۋ, باتىل, ال بٸردە ٶتە جاسىق, ۇياڭ, ەسٸرەسە ٶزدەرٸنە ۇناپ قالعان قىزدارعا تۋرا قاراي المايدى, قىزاراڭدايدى دا وتىرادى دەپ. ال سٸز… دەل سوندايسىز. ۇيالماي-اق قويىڭىز, مەن ەستٸگەنٸمدٸ ايتامىن. ەڭ بولماسا, جاتقا ٶلەڭ بٸلەسٸز بە?
قىز سٶزٸنە بٸر قىزارىپ, بٸر بوزارعان رايىمبەك ەكٸ ەزۋٸن جييا المادى. جولداستارىنىڭ ايتۋىنشا كٷلگەن كەزدە اۋزىنىڭ دورباداي بوپ تىم سوزىلىپ كەتەتٸنٸن بٸلەتٸن. ال ەندٸ مىناداي ٶزٸن قىز ماقتاپ كەلە جاتقان سەتتە قالاي كٷلمەيدٸ, قالاي قىزاراڭدامايدى, ال داريعا بولسا ەندٸ ودان بٸلەتٸن بٸر تاقپاقتى جاتقا ايتىپ بەرۋٸن ٶتٸندٸ. تىقىلىقتاپ قويار ەمەس, «ەڭ بولماسا, بٸر اۋىز» دەپ قيىلىپ وتىر. ەي, وسى قالانىڭ قىزدارى-اي, تاقپاق ايتپاسا, ٶلەڭ وقىماسا سٶزدٸڭ سەنٸ كەلمەيتٸندەي بولادى-اۋ.
— ەڭ بولماسا, بٸر اۋىز, — دەپ قايتالاي قيىلدى قىز. ماڭدايىنان تەر شىعىپ كەتكەن رايىمبەك ىڭعايسىزدىقتان قۇتىلۋ ٷشٸن:
— «بٸر سۇلۋ قىز تۇرىپتى حان قولىندا»…— دەپ باستاپ جٸبەردٸ دە, تٸلٸن تٸستەپ العانداي ٸركٸلٸپ قالدى. بۇرىن مەكتەپتە جاتتاعان بۇل ٶلەڭدٸ ۇشتى-كٷيلٸ ۇمىتىپ قالعانىنا ودان ەرمەن قىسىلدى. ۇمىتىپ تا قالعان جوق-اۋ, ەنشەيٸندە كٶڭٸلٸندە سايراپ تۇراتىن ٶلەڭ جولدارى قاپەلٸمدە ەسٸنە ورالساشى. قارا باسايىن دەسە ٶستٸپ باسادى عوي.
بۇل كەزدە كۋزوۆتى ٷستٸ-ٷستٸنە ۇرعىلاعان ماشينا ٷستٸندەگٸ قىزدار:
— اۋ, ٶزٸڭ سوقىرسىڭ با, قالاي, جٸگٸتٸم? وتىن ەمەسپٸز عوي, ابايلاپ ايداساڭشى ماشيناڭدى.
— بەرٸن بٷلدٸرٸپ وتىرعان ٶزٸمٸزدٸڭ داريعا دا, جٸگٸت بايعۇستىڭ كٶڭٸلٸن الاڭداتىپ. كەنە, شىق بەرٸ!
— يە, شىق بەرٸ, داريعا! — دەپ, قىزدار شۋلاسىپ قالدى…
***
قالا جاستارى كٶمەككە بۇدان بۇرىنعى جىلداردا دا كەلەتٸن. ولار ٶزدەرٸمەن بٸرگە اۋىلعا ٶزگەشە بٸر دۋمان الا كەلۋشٸ ەدٸ. كٷندە كەشكٸسٸن كولحوز كلۋبىندا ساۋىق كەشتەرٸ ٶتٸپ بيلەر بيلەنٸپ, تٷرلٸ ويىندار ۇيىمداستىرىلاتىن. كٷن ۇزىنعى جۇمىستان كەيٸن كەشكٸ تاماقتارىن ٸشەر-ٸشپەستەن جۋىنىپ, تازا كيٸنٸپ كلۋبقا جينالاتىن قالانىڭ جٸگٸتتەرٸ مەن قىزدارىنىڭ ەدەتٸ كولحوز جاستارىنىڭ دا بويىنا سٸڭٸسە باستاعان.
جۇمىستان كەشٸرەك قايتقان رايىمبەك اپىل-عۇپىل تاماقتانىپ, تەك مەرەكە كەزدەرٸندە عانا كيەتٸن كوستيۋمٸن كيٸپ, كلۋبقا بارۋعا اسىقتى.
ول كەلگەندە بيدٸڭ ناعىز قىزعان كەزٸ ەكەن. كەشتٸ باسقارىپ جٷرگەن كومسورگ جٸگٸت نۇرماش ٶزٸنٸڭ قويىن دەپتەرٸن قولىنا الىپ, بيلەۋشٸلەردٸڭ ورتاسىندا ۆيكتورينا سۇراۋلارىن وقىپ جٷر. كٷرەڭ جٷزٸ تەرشٸپ, داۋسى قارلىعا باستاپتى.
— اۆتومات تراكتوردى ويلاپ تاپقان كٸم? — دەيدٸ ول. بۇل سۇراۋدى نۇرماش بٷكٸل قىس بويىنا اۋىل جاستارىنىڭ كەشتەرٸندە ەلدەنەشە رەت قويعان. ەرينە, بۇل جولى بۇعان جاۋاپتى قالا جاستارىنىڭ بٸرەۋٸ بەرۋٸ كەرەك ەكەنٸن ەلدٸڭ بەرٸ ٸشتەي سەزەدٸ. سوندىقتان دا اۋىل جاستارىنان ەشكٸم ٷندەي قويمادى.
رايىمبەك ەسٸك جاقتان كەپ تۇرا قالعان. ەكٸ كٶزٸ بيلەۋشٸلەردە, داريعا كٶرٸنبەيدٸ. بي اياقتالدى. ورتاداعى جۇرت توپىرلاسىپ, ەندٸ تاراسقانشا گارمون ٷنٸ ويناقى سازدى جاڭا ەۋەندٸ باستاپ تا كەتتٸ. بٸر-بٸرٸنەن اجىراسىپ ٷلگەرمەگەن جٸگٸتتەر مەن قىزدار بيگە تاعى دا لاپ قويدى. وسى كەزدە جالتاقتاپ تۇرعان رايىمبەكتٸڭ دەل يەگٸنٸڭ استىنان:
— كەش جارىق, — دەگەن ٸزدەگەن ادامىنىڭ ەركە ٷنٸ ەستٸلدٸ. قارسى الدىندا داريعا تۇر. الابۇرتقان جٷزٸ كٷلٸم قاعادى. ٷلبٸرەگەن جۇقا كوفتاسىنىڭ ومىراۋى كٶزدٸ ارباپ, ەرەكشە تومپييا قالعان. قىز بويىنان ەسكەن ەتٸر يٸسٸ ماس قىلعانداي. سەل تەجٸم ەتٸپ, جٸگٸتتٸ بيگە شاقىردى.
العاشقى سەتتە رايىمبەك اياعىن قالاي الىپ, قالاي بيلەگەنٸن مٷلدەم بٸلگەن جوق. ونىڭ بار سەزگەنٸ ۋىسىنداعى كٸپ-كٸشكەنە جۇمساق الاقان مەن جىميعان سٷيكٸمدٸ قىز جٷزٸ ەدٸ. قىزدىڭ مارجانداي اق تٸستەرٸنٸڭ سيرەك ەكەنٸن دە ەندٸ بايقادى. بٸراق سونىڭ ٶزٸ ەرەكشە بٸر كٶرٸك بەرٸپ تۇرعان تەرٸزدٸ. «سٸزگە تەك تارى جەگٸزۋ كەرەك ەكەن», دەپ ەزٸلدەگٸسٸ كەلدٸ دە, ايتۋعا ەرسٸ كٶردٸ.
— «ەۆگەنيي ونەگيندٸ» تۇڭعىش رەت قازاق تٸلٸنە اۋدارعان كٸم? — دەگەن نۇرماش داۋسى عانا كٶڭٸلٸن بٶلدٸ. رايىمبەكتٸڭ ويىنا اباي اۋدارعان تاتيانا حاتى بٸردەن ساپ ەتە تٷسكەن.
— امال جوق قايتتىم بٸلدٸرمەي,
ياپىر-اۋ, قايتٸپ ايتامىن.
قويمادى دەرتٸڭ كٷيدٸرمەي,
نە قىلساڭ دا تارتامىن,—
دەدٸ ول داريعاعا عانا ەستٸرتٸپ. قىز كٷلكٸلٸ كەسكٸندە باسىن شايقادى:
— ٶتە اسىعىس, ٶتە تەز, — دەدٸ.
…ساۋىق كەش تارادى. رايىمبەك داۋسى دٸرٸلدەپ سىپايى عانا:
— شىعارىپ سالۋعا بولا ما ەكەن? — دەپ سۇراعان. داريعا كٶزٸن كٷلٸمدەتە جىپىلىقتاتىپ, باسىن يزەدٸ. رايىمبەك ونى قىزدار ورنالاسقان اۋىل شەتٸندەگٸ جاتاقحاناعا دەيٸن شىعارىپ سالدى. قالادان كەلگەن قىزداردىڭ بارلىعى بٸرگە قايتقاندىقتان داريعامەن بٸرٸنشٸ كٷننەن وڭاشا قىدىرۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. جەنە ٸشتەرٸندەگٸ دٸلدە دەگەن ەڭگەزەردەي قارا قىز ٶزٸنٸڭ ٷلكەندٸگٸن كٶرسەتٸپ, باسقالارعا قامقورشى بولا قاپتى:
— جە, كەلمەستەن جاتىپ ۇشىپ-قونىپ, ٶز قاسيەتتەرٸڭنەن ايرىلماي بىلاي تەكاپپار… مەنمەن بولساڭدارشى, — دەپ ەشكٸمدٸ توپتان شاشاۋ جٸبەرە قويمادى.
رايىمبەك ٷيگە قايتقاندا تاۋىق ەكٸنشٸ شاقىرىپ تاڭ قاراڭعىلىعىنىڭ قويۋلانا تٷسكەن كەزٸ ەدٸ. جۇلدىزدار دا سۋ تٷبٸندە اققان كٷمٸستەي ايرىقشا جالتىراپ, تەگٸس باتىسقا قاراي ىعىسىپ بارىپ, قايراڭداعانداي شوعىرلانا باستاعان. اۋا تىمىق بولسا دا ٶزەن جاقتان جەل قاققان قۇراقتاردىڭ شۋىلى ەستٸلەدٸ. كٶشە بويىنداعى تەرەكتەردٸڭ جاپىراقتارى سۋسىلداپ, باسىنان — بۇتاقتار اراسىنان ويانا باستاعان تاڭعى قۇستار قاناتتارى سىتىرلاپ ۇيقىلى-وياۋ شىقىلىقتاسىپ قويادى. دەل وسىناۋ تاڭعى تٸرلٸكتٸ رايىمبەك بۇرىن ەش ۋاقىت سەزٸپ, بايقاماعان ەدٸ. وسىنىڭ بەرٸ الىپ ۇشقان قۋانىشتى جٸگٸت جٷرەگٸن تاماشا بٸر سەزٸمگە بٶلەدٸ. ٷيگە كٸرگەن بەتتە الا كٶلەڭكە بٶلمە ٸشٸندە شام جاقپاستان تەرەزەنٸ ايقارا اشىپ قويىپ, بوزارا اتقان تاڭعا, شىنىداي مٶلدٸر اسپانعا قارادى. ونان سوڭ تەتتٸ ۇيقىدا جاتقان اناسىن وياتىپ الماۋعا تىرىسىپ ەشبٸر تىسىرسىز ابايلاپ قانا ٷستەل تارتپاسىن اشىپ دەپتەر مەن قالام الدى. «داريعا» دەگەن العاشقى سٶز دە قاعاز بەتٸنە تٷستٸ. كٶڭٸلدەگٸ تەتتٸ وي مەن جاقسى ارمان تٸزبەكتەلٸپ, ٶلەڭ بولىپ جازىلا باستادى…
***
ٶلەڭ جازۋمەن وتىرىپ تاڭدى سول تەرەزە الدىندا اتىردى. بٸر تٷن ۇيقىسىز ٶتتٸ. بٸراق ٶكٸنٸشتٸ ەمەس. رايىمبەك ۇزاق تاڭعا كٶز ٸلمەسە دە, ٶزٸن-ٶزٸ سونشالىقتى سەرگەك تە جەڭٸل سەزٸندٸ. داريعاعا ارناعان ٶلەڭٸن تازا قاعازعا كٶشٸرٸپ جازدى دا بٷكتەپ قالتاسىنا سالدى. شارۋاشىلىق اۋلاسىنداعى ماشيناسىنا قاراي اسىعا جٷرگەن. قىرماننىڭ جانىنان ٶتە بەرگەندە قابىرعا گازەتٸنە جازعان كەشەگٸ ماقالاسى ەسٸنە تٷستٸ. قالتاسىنان العان بٷكتەۋلٸ قاعازدى اشىپ قاراماستان «ماقالا جەشٸگٸنە» تاستاي سالدى, ال ٶزٸ سول كٷننەن باستاپ كٷندٸز-تٷنٸ كومبايننان قىرمانعا استىق تارتۋعا شىقتى. جازعان ٶلەڭٸن قايتىپ ەسٸنە الۋعا دا مۇرشاسى بولعان جوق.
بۇعان بٶلٸنگەن ٷش كومباين بۇل سەل بٸردەڭەگە اينالسا-اق بولعانى بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸ دامىل-دامىل بۋنكەرلەرٸ تولعانىن حابارلاپ بٷكٸل ەگٸس دالاسىن قوڭىراۋلاتا باستايدى. دالانىڭ قارا جولىن بۇرقىلداتا شاڭداتىپ سول كومبايندار مەن قىرماننىڭ اراسىندا قولدى-اياققا تۇرماي بەزٸلدەيدٸ. ماشيناسىن دا, ٶزٸن دە بٸر جىل جۋسا كەتپەستەي شاڭ تۇتىپ, كٶزٸ قىزارا كٸرتيٸپ, قاتتى شارشايتىن دا كەشكٸسٸن قيسايعان جەرٸندە ۇيىقتايتىن. تەك ٷشٸنشٸ كٷنٸ قىزىل مٷيٸس ورنالاسقان ۆاگونەتكاعا كٸرگەندە كٷتپەگەن جەردەن داريعا كەزدەسە كەتتٸ.
— كٶرٸنبەي كەتتٸڭ عوي. تٷندە كلۋبقا نەگە كەلمەدٸڭ? — دەدٸ.
— قول تيمەدٸ.
— مەن سەنٸ كەلەدٸ ەكەن دەپ, باسقا ەشكٸممەن بيلەگەن جوقپىن, — دەدٸ داريعا كٸنەلاعانداي. وسى سٶزدەردٸ ەستٸگەن كەزدەگٸ رايىمبەكتٸڭ قۋانىشىندا شەك جوق ەدٸ. ىرجيىپ كٷلە بەردٸ. اۋزىنىڭ دورباداي بوپ كەتەتٸنٸ دە ەسٸنەن شىعىپ كەتكەن. قالتاسىن اقتارىپ كٶرٸپ ەدٸ, ٶلەڭ تابىلمادى, ال وسىدان بٸراز كٷن بۇرىن قابىرعا گازەتٸنە جازعان ماقالاسى قاعازى جۇلىقتانىپ ەلٸ جٷر. رايىمبەكتٸڭ قۋانىشى سۋ سەپكەندەي باسىلدى, بٸر مٷلتتٸكتٸڭ بولعانىن جٷرەگٸ سۋىلداي تۇرىپ ۇققان ول ۆاگونەتكادان جٷگٸرە شىققان بويدا الا ٶكپە بوپ قابىرعا گازەتٸنٸڭ رەداكتورىن ٸزدەسٸن. مۇندايدا ٸزدەگەن ادام تابىلعان با?! ونىڭ قايدا جٷرٸپ, قايدا تۇرعانىن جان بٸلسەيشٸ. سول كٷنٸ رايىمبەك قالاعا استىق تاسىپ جٷرٸپ كەتتٸ. ماقالا جەشٸگٸنە تاستاعان ٶلەڭٸ ەسٸنە تٷسكەندە ٶنە بويى شىمىرلاپ ماشيناسى اۋدارىلىپ كەتە جازدايدى. سابىر, سابىر… ەندٸ نە دە بولسا ارتىن كٷتۋگە تۋرا كەلدٸ. رايىمبەك قالادان قايتا ورالعاندا گازەتتٸڭ كەزەكتٸ جاڭا سانى قىرمان باسىنداعى تاقتاعا ٸلٸنگەن ەكەن. بۇل جولعى گازەت تىم جاقسى كٶركەمدەلٸپ, ٶتە قىزىقتى شىققان بولۋى كەرەك. تٷسكٸ تاماققا شىققان قىرمانداعى جۇرت جينالىپ كەپ گازەتتٸ قورشاپ الىپتى. گۋ-گۋ ەتەدٸ.
— توقتاڭدار, مىناۋ ليريكالى ٶلەڭدٸ قاراڭدار, — دەيدٸ دارىلداي شىققان جۋان داۋىستى كومباينەر. — داريعاعا ارناپتى…
رايىمبەك بەتٸنەن وتى شىقتى.
كەتۋگە اسىقتى. بٸراق بارارعا ورىن تاپپادى. گازەت ٸلٸنگەلٸ شالا بٷلٸنٸپ جٷرگەن داريعا دا ونى ٸزدەپ كەپ تاۋىپ الدى. رايىمبەك نە دەرٸن بٸلمەي, نارتتاي بوپ قىزارىپ قىز الدىندا تۇر.
ال داريعا بولسا قۇربى قىزدارىنىڭ ورتاسىندا تۇرىپ بار ىزاسىن تٶگٸپ-اق سالعانى.
— ەي, اقىن جٸگٸت! سەن نەمەنە, ماحابباتىڭدى بٷكٸل ەلگە ەيگٸلەپ, عاشىق بولاسىڭ با?! ەلدە مازاق ەتكٸڭ كەلدٸ مە?! شٸركٸننٸڭ ٶلەڭ جازعىشىن! توق ەتەرٸ سول, قازٸر تەز بار دا اناۋ گازەتتەگٸ ٶلەڭٸڭدٸ الدىرىپ تاستا! مٷلەيٸم بولا قالۋىن… كٷيٸپ جانعان مەجنٷن, بٸراق مەن ساعان لەيلٸ ەمەسپٸن…
بۇدان ەرٸ داريعا ەلدەقانداي اۋىر سٶزدەردٸ تاعى دا ايتتى. بٸراق رايىمبەك ەستٸمەستەن جٷرٸپ كەتكەن. تۇرعان قىزدار سىقىلىقتاسا كٷلٸپ قالا بەردٸ. بەتٸنە تەپكەن ۇياتتان جانىپ كەتە جازداعان رايىمبەك جٷگٸرە باسىپ كومسورگكە باردى. ەنتٸگٸن باسا الماي تۇرىپ, ودان گازەتتەگٸ ٶلەڭٸنٸڭ توقتاۋسىز الىنۋىن تالاپ ەتتٸ. قولدى-اياققا تۇرعىزار ەمەس. نۇرماش ەزۋ تارتقان قالىپتا باسىن شايقادى.
— ٶلەڭ ٶتە جاقسى, مەدەنيەتتٸ جازىلعان عوي, وعان نەسٸن ساساسىڭ, — دەدٸ ول سالقىن عانا. — گازەتكە ەر بەرٸپ تۇرعان سول ٶلەڭ.
رايىمبەك قانشا ٶتٸنگەنمەن, نۇرماش ٶلەڭنٸڭ تٷگەلدەي الىنۋىنا كٶنگەن جوق, «داريعاعا ارنايمىن» دەگەن جەرٸ عانا ٶشٸرٸلەتٸن بولدى.
داريعا ەكٸنشٸ اينالىپ كەلگەندە گازەتتەن ونىڭ اتى ٶشٸرٸلگەن ەدٸ. بٸراق ٶلەڭنٸڭ ەشبٸر جەرٸ ٶزگەرتٸلمەپتٸ. ول تٷستە قۇربى قىزدارىنان ۇيالىپ وقي الماعان. ەندٸ ٶزٸنە ارنالعان ٶلەڭنٸڭ ەربٸر جولىن, ەربٸر سٶزٸن ويلانا تۇرىپ وقىدى. جٷرەگٸ دٷرسٸلدەپ, قايتالاي تۇرىپ وقىدى.
ٶلەڭدە جاقسى دوستىق كٶڭٸلدەن ٶزگە, وعاش ەشتەڭە ايتىلماعان. كٷيدٸم, سٷيدٸم دەگەن ەشتەڭە دە جوق, اۋلىنا كەلگەن مەيمان قىزعا قادالا كٶز سالۋ, مٸنەزٸنە, قىلىعىنا قىزىعا سٷيسٸنۋ بار. «سەن كەلگەلٸ اۋلىما جاڭا بٸر سەن-سالتانات ورناعانداي, بٷكٸل تابيعاتى جاڭاشا بٸر قۇبىلىپ كٷنٸ جارقىراي شىعىپ, ايى ۇياڭ قىزدىڭ قاباعىنداي سىزىلا تۋىپ, ەركە جەلٸ دە ٶزگەشە بوپ ەسەتٸندەي… «داريعاعا ارنادىم» دەگەندە وسىنىڭ بەرٸ دە ناقتىلى بٸر يەسٸن تاۋىپ سوعان باعىشتالىپ ايتىلعان بولسا, ەندٸ سول ارناۋدى الىپ تاستاعاندا جالپى ايتىلا سالعان جالاڭ سٶزدەي بوپ قالىپتى. ەرتەڭگٸسٸن عانا ەل قىزىعا جاپىرلاعان قابىرعا گازەتٸنٸڭ دەل قازٸر ەشبٸر قىزىعى دا, قۇنى دا قالماعان سيياقتى. وعان كٸنەلٸنٸ داريعا ٶزٸ دەپ ەسەپتەدٸ. جاڭادان تانىسقان جٸگٸت ٶلەڭ ارناپتى, ونىڭ نە ەبەستٸگٸ بار ەدٸ! داريعا ٶزٸنٸڭ قىزۋلىعىن, ەشتەڭەنٸڭ بايىبىنا بارماستان اقىلسىز مٸنەز تانىتىپ رايىمبەكتٸ رەنجٸتكەنٸنە قاتتى ٶكٸندٸ.
قىزداردان وقشاۋ شىعىپ, بيداي ٷستٸنە وتىرا كەتتٸ دە, كٶزٸ جاساۋراي بەرگەن سوڭ, كٶزٸنە تٷسكەندٸ سٷرتكەن بوپ ايناسىنا قارادى. ٶزٸنٸڭ بويجەتكەنٸن ەندٸ عانا سەزگەندەي قايقيعان ۇزىن كٸرپٸكتەرٸنە, بوياپ قويعانداي كٶرٸنەتٸن ەرٸندەرٸنە ۇزاق قارادى. ٶكسٸپ-ٶكسٸپ جىلاعىسى كەلدٸ, بٸراق جىلاعان جوق. كٶزٸنە قايتا-قايتا تولا بەرگەن ىستىق جاستى ورامالىمەن سٷرتە بەردٸ. ىستىق جاس نەعۇرلىم كٶپ شىققان سايىن جٷرەگٸندەگٸ اۋىر مۇڭ از دا بولسا جەڭٸلدەگەندەي بوپ وتىردى.
— داريعا, — دەدٸ قۇربى قىزدارىنىڭ بٸرٸ داۋىستاپ, — نەعىپ وتىرسىڭ جالعىز?
— كٶزٸمە سابان تٷستٸ-اۋ دەيمٸن.
— كەل, تەزٸرەك. سەن بولماساڭ جۇمىس ٶنەتٸن ەمەس…
بۇل وتىرعان قىزىلعا تاياپ كەلگەن دٸلدە بايقاپ قالعان بولۋى كەرەك.
— نە بولدى ساعان كٸشكەنە قىز? — دەدٸ داريعانى يىعىنان قۇشاقتاپ.— كەنە, بەرٸ قاراشى.
ەرينە, وسى سەت داريعا ٶزٸن-ٶزٸ ۇستاي الماي, كٸشكەنە بالاشا سولقىلداپ جىلاپ جٸبەردٸ. ىڭعايسىزدانعان دٸلدە ونى يىعىنان قاعىپ جۇباتپاق بولىپ ەدٸ, داريعا ودان سولقىلداي تٷستٸ.
— جارايدى, جەتەدٸ, — دەدٸ دٸلدە كەنەت قاتقىل ٷنمەن. — دەل بٸرەۋ بۇعان قاراماي قويعانداي قىستىعۋىن, سٷرت كٶزٸڭنٸڭ جاسىن. قاراي گٶر, مۇنى…
داريعا جىلاۋىن قويعان. ەكٸ قىز ەندٸ بيداي ٷستٸنە بٸرٸنە-بٸرٸ قاراما-قارسى وتىردى. دٸلدەنىڭ كٸشٸرەك قيىق كٶزٸ ٷلكەن ويدا, قادالا قالعان.
— نەمەنە, ماعان ۇرىسپاقسىڭ با? — دەدٸ داريعا.
— ۇرسىپ قايتەم, مەن ٶزٸم دە عاشىقپىن…— دەدٸ دٸلدە كٷتپەگەن جەردەن كٷرسٸنٸپ. داريعانىڭ ەت جٷرەگٸ دٸر ەتٸپ, ٶزدەرٸنە قامقورشى بوپ جٷرەتٸن, ٷپ-ٷلكەن ەر تۇلعالى دٸلدەنٸڭ مۇڭايعانىن كٶرگەندە تٸپتەن ەلجٸرەپ كەتتٸ. بٸر سەتكە ول ٶز قايعىسىن مٷلدەم ۇمىتقانداي.
— نەمەنە, بٸز قىز باسىمىزبەن جىلاپ, جىلاسا سولار جىلاسىن دا, — دەپ قويدى.
— ول ەنە, اناۋ جٷر, — دەدٸ دٸلدە سىبىرلاپ. — ٶتە جاقسى جٸگٸت, ٶزٸ اقىلدى, ٶزٸ ۇياڭ… ەنە, اناۋ موتوريست شە? كٷنٸ بويى اينالىپ مەنٸڭ جانىمنان شىقپايدى. قاپ كٶتەرسە تەك ماعان كٶرسەتۋ ٷشٸن عانا كٶتەرەتٸن سيياقتى. بەس كٸسٸ كٶتەرە المايتىندى بٸر ٶزٸ كٶتەرەدٸ دە مايىسىپ بارىپ ماشيناعا تيەيدٸ. ال كەشە استىق ۇشىرىپ جاتقاندا, پۋلتتٸڭ بٸر ۆينتٸ ۇشىپ كەتكەن, قىزدار دەرەۋ «تەز جٶندە» دەپ شۋلاپ بەردٸك, ول ارى اقتاردى, بەرٸ اقتاردى كليۋچٸ جوق. بٸز بولساق, «بول, بولدىڭ» استىنا الىپ تۇرمىز. ول دەرەۋ ۇشىپ كەتكەن ۆينتتٸ الدى دا قولىمەن بۇراي باستادى. بايقايمىن, ۆينتتٸ بۇراعان سايىن قاباعى سەل شىتىنسا دا ەزۋٸن تارتۋعا تىرىسىپ وتىر. ەكٸ كٶزٸ مەندە. العاشىندا ەلەمەسەم دە, ارتىنان بٸلدٸم, اككۋمۋلياتور ٶتە قىزىپ تۇر ەكەن. ال ول ماعان تەسٸلە قاراعان قالىپتا ۆينتتٸ بۇراي تٷسەدٸ. ماڭدايىنان قۇيىلعان تەر بەتٸن جاۋىپ كەتتٸ… كەيٸننەن جانىمداعى قىزدار: «دٸلدە, سەن جٸگٸتتٸڭ كليۋچٸن كٶزٸنە كٶرسەتٸپ قويىپ تۇرىپ, وت ۇستاتتىڭ-اۋ» دەيدٸ. بايقاسام, قۋ قىزداردىڭ بٸرٸ ونىڭ كليۋچٸن مەنٸڭ تٶس قالتاما سالىپ قويىپتى…— مۇنان ارى دٸلدە دا تىعىلىپ ەشتەڭە ايتا الماي, بٸراز ٷنسٸز وتىردى. — بٷگٸن, ەنە, قولىن تاڭىپ الىپتى, بٸز جاققا جۋىماي جٷر… ەرينە, ٶكپەلٸ عوي…
داريعا ەندٸ وعان سونشالىقتى بٸر سىيلاعان قۇرمەتپەن قادالا قاراپ قالعان. «بۇلاردٸكٸ شىن, ناعىز ماحاببات قوي, — دەپ ويلادى ول, — بٸزدٸكٸ نەمەنە بالانىڭ ويىنى سيياقتى».
كٷندەر ٶتٸپ جاتتى. اۋا رايى بۇزىلا باستادى. جيٸ-جيٸ سٸركٸرەگەن جاڭبىر جاۋىپ, اسپاندى تٷتٸن تٷستەس سۇرعىلت بۇلت تورلاپ الاتىن بولدى. قىرمانداعى استىق قىزىپ كەتپەس ٷشٸن جال-جال ەتٸپ, جيٸ-جيٸ اۋدارىستىرىپ تۇرۋ — قىزداردىڭ مٸندەتٸ ەدٸ. بٸر كٷنٸ داريعا جاڭبىر جاۋىپ تۇرعان كەزدە نۇرماشتىڭ قابىرعا گازەتتٸ الىپ جاتقانىن كٶردٸ. جۇمىسىن تاستاي سالىپ, جٷگٸرٸپ ونىڭ جانىنا باردى.
— نۇرماش, رايىمبەكتٸڭ ٶلەڭٸن ماعان بەرٸڭٸزشٸ? — دەپ سۇرادى.
— نەگە? بولمايدى.
— ماعان ارنالعان ٶلەڭ ەدٸ عوي, بەرٸڭٸزشٸ! ٶتٸنەم!..
— راس, ەۋەلٸ ساعان ارنالعان, بٸراق كەيٸن اۆتوردىڭ تٸلەگٸ بويىنشا ول سٶزدٸ الىپ تاستادىق.
— ە, سولاي ما?..
داريعا قاپەلٸمدە نە دەرٸن بٸلمەي ەسەڭگٸرەگەن ادامشا سٸلەيٸپ تۇرىپ قالدى. تٷرٸ سونشالىق ايانىشتى بولىپ كەتتٸ. ول ەندٸ ەكٸ يىعى سالبىراپ كەيٸن قاراي جٷرە بەرگەن ەدٸ.
— توقتا,— دەدٸ نۇرماش داۋىستاپ.
داريعا بۇرىلعان جوق. نۇرماش جٷگٸرٸپ, ونى قۋىپ جەتتٸ دە:
— جەي ايتامىن, سوعان دا رەنجٸپ باراسىڭ با? مە, تەز قوينىڭا تىعىپ ال, سۋ بولىپ قالماسىن,— دەپ بٷكتەلگەن ٶلەڭدٸ قىزدىڭ قولىنا ۇستاتقان.
— اۆتورى رۇقسات ەتپەيدٸ عوي, بەرٸبٸر, — دەدٸ داريعا جىلامسىراعان ٷنمەن, ٶلەڭدٸ قايتارىپ بەرٸپ. نۇرماش وعان كٷلە قارادى دا ەشبٸر بٷكپەسٸز-اق تۋراسىنان:
— شىنىمەن سٷيەسٸز بە? — دەپ سۇرادى. داريعا باسىن يزەدٸ.
— ەي, اساۋلار مەن تۇساۋلار… رۇقسات ەتەدٸ, مە, ال,— دەدٸ دە ٶلەڭدٸ ەندٸ قىزدىڭ قالتاسىنا تىعا ساپ ٶزٸ جٶنٸنە كەتتٸ.
سول كٷنٸ كەشكٸسٸن قىرماننان دٸلدە مەن داريعا باسقا قىزداردان بٶلٸنٸپ وڭاشا بٸرگە قايتقان. كٷن تۇمان, قوڭىر سالقىن ەدٸ. كولحوز كٶشەسٸندەگٸ سابىنداي ەزٸلگەن ساز باتپاقتا قىزدار تايعاناقتاپ ەزەر جٷرٸپ كەلەدٸ. داريعا دەرەۋ اياق كيٸمٸن شەشٸپ الا ساپ, سىرعاناي بەرٸپ, شالقاسىنان تٷسە جازدادى. دٸلدە سٷيەپ قالدى:
— اقىماق قىز سۋىق تيەدٸ عوي, كي اياق كيٸمٸڭدٸ, — دەدٸ ول بۇيىرىپ, — ەرتەڭ قايتاردا اۋىرىپ قالاسىڭ…
— اپاتاي, مەنٸڭ قايتقىم كەلمەيدٸ, — دەدٸ مەز بولعان داريعا ونان سايىن سىرعاناقتاي تٷسٸپ.
— ول تاعى قانداي ٶنەر?
— وسىنداي ٶنەر, وسى اۋىلدا بٸرجولا قالعىم كەلەدٸ.
— داريعا, اقىماق قىز-اۋ, شىنىڭ با?
داريعا ەندٸ كٷلكٸسٸنەن تىيىلىپ تاپوچكالارى قولتىعىندا, ٶزٸنە تاڭدانا قاراعان دٸلدەمەن قاتارلاسا جٷردٸ.
— شىنىندا دا كٶپتەن بەرٸ وسى وي مازا بەرمەيدٸ. نەگە ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, كەتكٸم كەلمەيدٸ,— دەدٸ ول ويلى قالىپتا.
دٸلدە بٸرازعا دەيٸن ٷنسٸز جٷرٸپ كەلە جاتتى دا, كەنەت داريعانىڭ قارىنان شاپ بەرٸپ ۇستاي الىپ قاپەلٸمدە ونى سەلك ەتكٸزدٸ.
— اينالايىن-اۋ, شىنىمدى ايتسام, مەنٸڭ دە قايتقىم كەلمەيدٸ. جاس كەزٸمدە اۋىلدا ٶسكەندٸكتەن بە, بٸرتٷرلٸ مىناۋ تٸرلٸك ماعان ٶتە ىستىق كٶرٸنەدٸ. قيمايمىن.
ەندٸ ازدان كەيٸن ەكٸ قىز دا وسى اۋىلعا بٸرجولا قايتىپ كەلۋگە سٶز بايلاسقان ەدٸ.
***
استىق جينالىپ بولىپ, قىزدار قايتىپ كەتكەن. ەكٸ-ٷش كٷن ٶتكەننەن كەيٸن ەرتەڭگٸسٸن رايىمبەكتٸ كولحوز پرەدسەداتەلٸ شاقىرتتى دا, قالادان كولحوزعا كەلە جاتقان ادامداردى كٶشٸرٸپ ەكەلۋدٸ تاپسىردى. جانىنا نۇرماشتى قوسىپ بەردٸ. رايىمبەك ودان كٶشٸپ كەلەتٸننٸڭ كٸم ەكەنٸن سۇراعان, كومسورگ سىر بەرمەستەن:
— بارعان سوڭ كٶرەسٸڭ عوي, — دەدٸ.
بۇلار قالاعا تٷسكە تامان جەتكەن.
— رەداكتسيياعا بۇر, — دەدٸ نۇرماش.
ەكٸ ەتاجدى ٷلكەن ٷيدٸڭ الدىنا بۇلار كەلگەندە, قاقپا الدىندا ەكٸ-ٷش چەمودان مەن كٶرپە-جاستىق بۋىلعان تەڭٸ بار. دٸلدە تۇر ەكەن. ول ساعاتىنا قاراپ قويىپ نۇرماشقا:
— ۋەدەگە بەرٸك ەكەنسٸڭدەر. ون مينۋت ەرتە كەلدٸڭدەر, — دەدٸ قۋانىشتى ٷنمەن. سەلدەن كەيٸن رەداكتسييادان جانىندا ورتا جاسقا كەپ قالعان كٶزٸلدٸرٸكتٸ ادامى بار, داريعا دا شىقتى.
— مٸنە, اعاي, بٸزدٸڭ ماشينا, — دەدٸ ول,— كٶپ تۇرۋعا بولمايدى.
ونان سوڭ قۋاقىلانا كٷلگەن جايدارى قالىپتا رايىمبەككە كٶزٸن قىسىپ قويدى دا:
— اقىن جٸگٸت وسى, — دەپ تانىستىردى. كٶزٸلدٸرٸكتٸ ادام رايىمبەكتٸڭ قولىن قىستى.
— ەندٸ مەن نە دەيٸن, قالقام. جولىڭ بولسىن, بارعان جەرٸڭدە دە جاقسى ٸستە, — دەدٸ ەلگٸ كٸسٸ داريعامەن قوشتاسىپ. بىلايىراق ۇزاپ شىققان سوڭ داريعا:
— بٸزدٸڭ رەداكتور,— دەدٸ ٶزٸنەن-ٶزٸ.— مەن وسى رەداكتسييادا كوررەكتور بوپ ٸستەيتٸنمٸن, ەندٸ مٸنە, سەندەردٸڭ اۋىلدارىڭا بٸرجولاتا بارا جاتىرمىن.
— قالايشا? — دەدٸ رايىمبەك تٷسٸنبەي. بۇل ونىڭ العاش ٷن قاتۋى ەدٸ.
— كولحوزعا بٸرجولا بارامىن, — دەدٸ داريعا وعان تۋرا قاراپ.— اناۋ جولى سەن اۋىلدا قىز از دەپ ەدٸڭ عوي.
بەنزين يٸسٸ اڭقىعان كابينا ٸشٸندە موتور قىزۋىنىڭ بەت شارپىر جالىنى بار. قالادان شىعا بەرە-اق بەسٸكشە تەربەتكەن ماشينا جٷرٸسٸنەن داريعانىڭ ۇيقىسى كەلدٸ.
– ۇيقىم كەلدٸ, — دەدٸ ماۋجىراپ. ونىڭ سيرەك تٸستەرٸن كٶرگەن كەزدە رايىمبەكتٸڭ جٷرەگٸ لٷپ ەتە تٷستٸ, داريعا بولسا ونى رەنجٸتٸپ المايىن دەگەندەي اسا ساقتىقپەن:
— رايىمبەك, وسى كٷنٸ ٶلەڭ جازاسىڭ با? — دەپ سۇرادى. جٸگٸت ٷندەگەن جوق. ٶڭٸنەن قانى قاشىپ سۇرلانىپ, كٶزٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸ قىزارىپ, ايقىش-ۇيقىش جولدان كٶز الار ەمەس. بٸرتالايدان الىنباعان سيرەك قارا مۇرتتى ٷستٸڭگٸ ەرنٸ دٸرٸل قاعادى. قاتتى تولقىپ وتىر.
— ٶلەڭدەرٸڭدٸ ماعان وقۋعا بەرەسٸڭ بە? جاقسىلارىن رەداكتسيياعا جٸبەرەمٸز. مەن رەداكتور اعايعا جاڭا سەن جايىندا ايتتىم. ال سەنٸڭ ماعان ارناعان ٶلەڭٸڭ, مٸنە…
داريعا قالتاسىنان بٸر جاعى سول كٷيٸ اق گازەت پاراعىن الدى.
— ەرتەڭگٸ گازەتتە جارييالانادى. مىناۋ وتتيسكاسى, مەن ەزەر دەگەندە الدىم. شىنىندا مۇنى وسى كٷيٸندە الۋعا رۇقسات ەتٸلمەيدٸ.
رايىمبەك ەندٸ عانا قىزعا تەسٸلە قارادى. داريعا كٶزٸن جۇمعان قالىپتا ەلٸ سٶيلەپ وتىر.
— ٶلەڭ جازاتىن اقىن ادامدى ەلدٸڭ بەرٸ سٷيۋگە تيٸس قوي… «ال مەن تٸپتەن اقىن ەمەسپٸن عوي, — دەدٸ رايىمبەك ٶز ٸشٸنەن, — ول ٶلەڭ كەزدەيسوق جازىلعان. ونى جازدىرعان سەنسٸڭ عوي…»
بۇدان ارى ۇزاق جول بويىنا ەكەۋٸ دە ٷنسٸز وتىردى. ەكەۋٸ دە تەك ٸشتەي قۋانىشتى ەدٸ. دەل اۋىلعا جەتكەن كەزدە رايىمبەك:
— كەشكٸسٸن كلۋبقا كەلەسٸڭ بە? — دەپ سۇرادى سىبىرلاپ قانا. داريعا ەدەمٸ, مارجانداي جارقىراعان سيرەك تٸستەرٸن كٶرسەتٸپ قۋلانا كٷلدٸ دە, باسىن يزەدٸ…
مارت, اۆگۋست, 1956 ج.
