پرەزيدەنت: جۇرت مەملەكەتتەن اشىق ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ ساياسات جٷرگٸزۋدٸ تالاپ ەتەدٸ

پرەزيدەنت: جۇرت مەملەكەتتەن اشىق ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ ساياسات جٷرگٸزۋدٸ تالاپ ەتەدٸ


اقوردانىڭ رەسمي سايتىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا سٶيلەگەن سٶزٸ جارييالاندى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".

ەندەشە, بٸز وقىرمان نازارىنا مەتٸننٸڭ تولىق نۇسقاسىن ۇسىنامىز.

***

قۇرمەتتٸ ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ! 

قۇرمەتتٸ جيىنعا قاتىسۋشىلار!

بٸز بٷگٸن ەلٸمٸزدٸڭ بىلتىرعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قورىتىندىلارىن شىعارىپ, بيىلعى جوسپارىمىزدى تالقىلايمىز.  

ٶتكەن جىلى ەل ەكونوميكاسى 4 پايىزعا ٶستٸ. ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ 5,5, قۇرىلىس يندۋستريياسى 7,6 پايىزعا ارتتى. قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىندا وڭ ٷردٸس بار. ساۋدا-ساتتىق - 9,2, كٶلٸك سالاسى 3,6 پايىزعا ارتتى. دەگەنمەن ينفلياتسييا مەجەلٸ دەڭگەيدەن اسىپ كەتتٸ. بۇل كٶرسەتكٸش 8,4 پايىز بولدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, قاڭتار وقيعالارى قالىپتى ٶمٸرٸمٸزدٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتتٸ.

زاڭسىز ەرەكەتتەردٸڭ سالدارىنان كٶپتەگەن ازاماتتارىمىز زارداپ شەكتٸ. شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶكٸلدەرٸ شىعىنعا ۇشىرادى. قازٸرگٸ مەلٸمەتتەر بويىنشا بيزنەسكە 100 ميللياردتان استام تەڭگە كٶلەمٸندە زالال كەلدٸ. جاڭا ٷكٸمەتتٸڭ الدىندا ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن تولىق قالپىنا كەلتٸرۋ مٸندەتٸ تۇر. بۇل - ٶتە ماڭىزدى مٸندەت, سوندىقتان ونى باسىمدىقتاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە ساناۋىمىز قاجەت.

جوسپارلانعان رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋ جەنە ينفلياتسييانى تٶمەندەتۋ – باستى مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ. ەڭ باستىسى, بٸز ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋىمىز قاجەت. قازٸر ەلٸمٸز كٷردەلٸ كەزەڭدٸ باستان ٶتكەرۋدە. دٷنيەجٷزٸن جايلاعان ٸندەتتٸڭ بەتٸ قايتپاي تۇر. سونىڭ سالدارىنان ەلدەگٸ ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸك تٶمەندەپ كەتتٸ.

جىل باسىندا بولعان وقيعالار ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزگە زور قاتەر تٶندٸردٸ. بٸز وسىنداي قيىن جاعدايدا ەل بٸرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن, تٸپتٸ تۇتاستىعىن دا ساقتاپ قالدىق. قازٸر ٷكٸمەتتٸڭ باستى مٸندەتٸ – حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ. سونداي-اق, ازاماتتاردىڭ تابىسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ جەنە ەڭبەك ەتۋگە قولايلى جۇمىس ورىندارىن اشۋ. بٸز جۇرتتىڭ بيزنەسپەن اينالىسۋىنا تەڭ مٷمكٸندٸك بەرەمٸز. قوعامىمىزدا بەلەڭ العان سىبايلاس جەمقورلىقپەن, ەكونوميكاداعى ەسٸرە بايلار ٷستەمدٸگٸنٸڭ سالدارىمەن كٷرەسەمٸز. بەرٸمٸز ەلدٸڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن قىزمەت ەتۋگە تيٸسپٸز. وسى ورايدا, مىناداي مٸندەتتەرگە ارنايى توقتالىپ ٶتۋ ماڭىزدى.    

بٸرٸنشٸ. حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جەنە تەڭسٸزدٸكتٸ ازايتۋ.

تابىس تابۋ – ازاماتتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ جەنە بولاشاققا دەگەن سەنٸمٸن نىعايتۋدىڭ باستى فاكتورى. ٶكٸنٸشكە قاراي, سوڭعى كەزدە جۇرتتىڭ تابىسى ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ ەمەس, ەلەۋمەتتٸك ترانسفەرتتٸڭ ەسەبٸنەن كٶبەيدٸ. اشىعىن ايتقاندا, جەردەماقىمەن جەنە زەينەتاقىمەن عانا كٷن كٶرٸپ وتىرعاندار از ەمەس.    

زا پيات لەت ۆ وبششيح دوحوداح ناسەلەنييا دوليا ترۋدوۆىح دوحودوۆ سوكراتيلاس س 80 دو 67%, ا سوتسيالنىح ترانسفەرتوۆ ۆىروسلا س 17 دو 29%.

ەسەسٸنە ەلەۋمەتتٸك ترانسفەرتتٸڭ كٶلەمٸ 17 پايىزدان 29 پايىزعا دەيٸن ارتتى. بۇدان ازاماتتاردىڭ كٸرٸسٸ الاتىن جالاقىسىنا ەمەس, بيۋدجەت شىعىسىنا تەۋەلدٸ ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. بۇل از دەسەڭٸز, جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ پايداسىمەن جەنە نارىقتاعى باعانىڭ كٶتەرٸلۋٸمەن سالىستىرعاندا ەڭبەكاقى ەلدەقايدا باياۋ ٶسۋدە. سونىڭ سالدارىنان قارىزعا باتقان ازاماتتار مەن كەدەي ادامدار كٶبەيٸپ بارادى.

قازٸرگٸ تاڭدا 1 ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ تابىسى ەڭ تٶمەنگٸ كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸنە دە جەتپەيدٸ. بۇل – سوڭعى 10 جىلداعى ەڭ ناشار كٶرسەتكٸش. سٶيتە تۇرا, ورتاشا جالاقى مەن جان باسىنا شاققانداعى تابىس كٶلەمٸ ۇدايى ٶسٸپ كەلەدٸ دەگەن كٶپٸرمە ەسەپ بەرٸلۋدە. بۇل – ناعىز كٶزبوياۋشىلىق. مەنٸڭ تاپسىرمام بويىنشا حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا ارنالعان باعدارلاما ەزٸرلەنٸپ جاتىر. بۇل قۇجاتتا تۇرعىنداردىڭ كٸرٸسٸن كٶبەيتۋمەن قاتار, ورىنسىز شىعىنىن ازايتاتىن تىڭ شارالار قاراستىرىلۋعا تيٸس. مەملەكەت بيزنەسكە جٷكتەگەن كەيبٸر قوسىمشا شىعىندى كەسٸپكەرلەر حالىقتان ٶندٸرٸپ الاتىنى جاسىرىن ەمەس.        

رەچ يدەت و كوميسسيياح ي تاريفاح رازليچنىح پوسرەدنيكوۆ, مونوپولنىح وپەراتوروۆ, نەنۋجنىح اگەنتوۆ. ەتۋ پروبلەمۋ زناەتە. نو ۆوپروس: كتو پلاتيت زا يح ۋسلۋگي? كونەچنو, پوترەبيتەل پلاتيت. ي ۆينوي تومۋ – پرينياتىە زاكونى ي پوستانوۆلەنييا. تو ەست ۆ وسنوۆە لەجات نورماتيۆنو-پراۆوۆىە اكتى, پري پرينياتيي كوتورىح گوسورگانى زاچاستۋيۋ رۋكوۆودستۆوۆاليس ينتەرەسامي وتدەلنىح كومپانيي, ا نە ينتەرەسامي وبششەستۆا. سرەدستۆا, كوتورىە كازاحستانتسى موگلي بى تراتيت نا سەبيا, ۋتەكايۋت ۆ كارمانى ەتيح كومپانيي. پوەتومۋ پراۆيتەلستۆۋ پورۋچاەتسيا وبراتيت ساموە سەرەزنوە ۆنيمانيە نا داننۋيۋ پروبلەمۋ ي سوۆمەستنو س پالاتوي «اتامەكەن» رازوبراتسيا پو كاجدوي تاكوي سيتۋاتسيي ي پرەدلوجيت كونكرەتنىە رەشەنييا دليا يح يسپراۆلەنييا.

دوليا مالىح كومپانيي ۆ سترۋكتۋرە وتەچەستۆەننوگو بيزنەسا سەگودنيا سوستاۆلياەت بولەە 90%. پري رەفورميروۆانيي پالاتى سلەدۋەت سفوكۋسيروۆات ەە فۋنكتسيونال يمەننو نا پوددەرجكە, زاششيتە ي رازۆيتيي مالوگو بيزنەسا. پري ەتوم مالىي بيزنەس سلەدۋەت وسۆوبوديت وت وبيازاتەلنىح چلەنسكيح ۆزنوسوۆ. ەتو كاك بى سامو سوبوي رازۋمەيۋششەەسيا.

ەكٸنشٸ. ينفلياتسييانى اۋىزدىقتاۋ.

باعا بارلىق ەلدە جاپپاي ٶسۋدە. سوعان قاراماستان, بٸز ينفلياتسييانى 8,4 پايىزدان اسىرماي, ۇستاپ قالدىق. باعانى ٶسٸرمەۋ ٷشٸن كٶبٸنەسە نارىققا تەن ەمەس ەدٸستەر قولدانىلدى. وسىنىڭ بەرٸ – شاراسىزدىقتان جاسالعان قادامدار. مۇنداي ۇستانىم كٷندەردٸڭ كٷنٸندە ينفلياتسييانىڭ كٷرت ٶسۋٸنە ەكەپ سوقتىرۋى مٷمكٸن.   

پوەتومۋ ۆاجنو سۆوەۆرەمەننو پەرەيتي وت كونترولنو-رەگۋلياتيۆنىح مەر ۆ پولزۋ سيستەمنو-وتراسلەۆىح مەر.

مەن ناقتى تاپسىرمالار بەردٸم. ٷكٸمەت پەن ەكٸمدەر جۇمىسقا كٸرٸسٸپ كەتتٸ.

دەگەنمەن, تاعى بٸر تٷيتكٸلدٸ مەسەلەنٸ  اتاپ ٶتەيٸن. ساۋدا-ساتتىقتاعى تيٸمسٸز دەلدالدىققا توقتاۋ سالاتىن كەز كەلدٸ. مىسالى, 3 ميلليون ادام تۇراتىن الماتى قالاسى مەن ونىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ ەلدٸ-مەكەن تۇرعىندارى تۇتىنۋ تاۋارلارىن كٶبٸنە «التىن وردا» بازارىنان الادى. الماتى وبلىسى مەن الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمدەرٸنە ٷكٸمەتپەن بٸرلەسٸپ, بازاردا تەرتٸپ ورناتۋدى تاپسىرامىن. بۇل جەر پايداكٷنەمدەر ٷشٸن ناعىز مايشەلپەككە اينالعان. بۇعان الماتىداعى قاڭتار وقيعاسى كەزٸندە انىق كٶز جەتكٸزدٸك. بۇل – باسقا ٶڭٸرلەرگە دە قاتىستى مەسەلە. قاجەت بولسا, بۇل جۇمىسقا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اتسالىسسىن. ەكٸ اي ۋاقىت بەرەمٸن.

دالەە. ناتسيونالنىي بانك دولجەن پروۆوديت نەزاۆيسيمۋيۋ ي ادەكۆاتنۋيۋ دەنەجنو-كرەديتنۋيۋ پوليتيكۋ دليا دوستيجەنييا تسەلەۆوگو كوريدورا ينفلياتسيي – 4-6 % ۆ 2022 گودۋ ي 3-4% ۆ 2025 گودۋ.

نەلزيا تاكجە زابىۆات و كرەديتوۆانيي رەالنوي ەكونوميكي. س 2017 گودا رەاليزۋەتسيا پروگرامما پوۆىشەنييا فينانسوۆوي ۋستويچيۆوستي بانكوۆسكوگو سەكتورا. نا پوكرىتيە ۋبىتكوۆ پو پروبلەمنىم زايمام بانكام ۆىدەلەنو پوريادكا 700 ميللياردوۆ تەنگە. ودناكو دولجنوگو ۆسترەچنوگو دۆيجەنييا ۆ چاستي پوۆىشەنييا وبەموۆ ي دوستۋپنوستي كرەديتوۆ نە نابليۋداەتسيا. ستارايا پروبلەما, كاجدىي راز وب ەتوم گوۆوريم. پروفيتسيت ۆىسوكوليكۆيدنىح اكتيۆوۆ بانكوۆ راستەت. زناەم ەتۋ پروبلەمۋ, زناەم نازۆانييا ەتيح بانكوۆ. سەگودنيا پروفيتسيت سوستاۆلياەت پوچتي 12 تريلليونوۆ تەنگە. ەتي سرەدستۆا دولجنى رابوتات نا ەكونوميكۋ, ۆ توم چيسلە نا رازۆيتيە ادەكۆاتنىح ۋسلوۆيياح بيزنەسا ي يپوتەچنوگو رىنكا. پرەدستويت سوزدات رەگۋلياتورنىە مەحانيزمى, پري كوتورىح بانكي بۋدۋت سترەميتسيا كرەديتوۆات ەففەكتيۆنىە پروەكتى. ەتو زاداچا نوۆوگو رۋكوۆوديتەليا ناتسيونالنوگو بانكا ي اگەنتستۆا پو فينرەگۋليروۆانييۋ.

ٷشٸنشٸ. ەكونوميكانى ٶركەندەتۋ ٷشٸن قوسىمشا قاراجات قاراستىرۋ.

مەن بيۋدجەتتٸڭ كٸرٸس بٶلٸگٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا بٸرقاتار ناقتى مٸندەت جٷكتەدٸم. ەڭ الدىمەن, بيۋدجەتتەگٸ تيٸمسٸز ەرٸ شىعىنى كٶپ جوبالاردى انىقتاپ, ودان تٷبەگەيلٸ باس تارتۋ قاجەت. ەركٸن ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ينۆەستيتسييا ەكەلۋ ٷشٸن تيٸمدٸ بولا المادى دەپ مەن بٸرنەشە رەت ايتتىم.     

ي ەتو نەسموتريا نا ۆنۋشيتەلنىي پاكەت نالوگوۆوگو ستيمۋليروۆانييا پوچتي ۆ پولتريلليونا تەنگە. چتو مى پولۋچاەم ۆ يتوگە? زا پوسلەدنيە تري گودا وبەم پرويزۆەدەننىح نا سەز توۆاروۆ نە پرەۆىشاەت 1,5 % وت ۆۆپ, ا دوليا يح ەكسپورتا ي ۆوۆسە سوستاۆلياەت 0,1 % وت وبششەسترانوۆوگو.

وسى مەسەلەنٸ رەتتەيتٸن كەز كەلدٸ. جاڭادان تاعايىندالعان يندۋسترييا مينيسترٸ بۇل تٷيتكٸلدٸڭ شەشٸمٸن تابادى دەپ ويلايمىن. ەركٸن ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ باسشىلىعى  پايدالى ەرٸ تيٸمدٸ جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا  قۇلىقتى ەمەس. ولاردىڭ ەكٸمشٸلٸكتەرٸن تەرتٸپكە شاقىرىڭىزدار. ٷكٸمەتكە بٸر اي ۋاقىت بەرەمٸن. زاڭعا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋدەن باستاپ, قاجەتتٸ شارانىڭ بەرٸن قابىلداڭىزدار. ٸشتەن جەنە سىرتتان ينۆەستور تارتىڭىزدار.

كەدەن بەكەتتەرٸندەگٸ قوردالانعان مەسەلەلەردٸ جەدەل شەشۋ قاجەت. بۇل – بيۋدجەت ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزى بار سالا. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن: ونداعى بىلىقتى جٶنگە كەلتٸرمەسە, سالدارى قيىن بولۋى مٷمكٸن. قىتايدىڭ ستاتيستيكاسى مەن بٸزدەگٸ كٶرسەتكٸشتٸڭ ايىرماسى 5,7 ميلليارد دوللار بولۋى – سونىڭ دەلەلٸ. قازٸر قىتايمەن اراداعى كەدەن بەكەتٸندە  12 مىڭنان استام كٶلٸك ەلەكتروندى كەزەكتە تۇر. قۇزىرلى ەكونوميكالىق وپەراتورلاردىڭ زاڭسىز ٸس-ەرەكەتٸ تۋرالى بۇعان دەيٸن دە ايتتىم. ولار كەدەننەن جەنە باسقا دا باقىلاۋ ورگاندارىنان سونشاما جەڭٸلدٸكتٸ قالاي الىپ وتىر? نە سەبەپتٸ بۇل مەسەلە نازاردان تىس قالعان? بۇل سۇراقتارعا 10  كٷننٸڭ ٸشٸندە  ناقتى ەرٸ تولىق جاۋاپ كٷتەمٸن. وسى سالانىڭ قىزمەتٸن زاڭ بويىنشا قاتاڭ رەتتەۋ قاجەت.  جالپى, كەدەن جەنە لوگيستيكا جٷيەسٸنە  ٸرٸ حالىقارالىق كومپانييالاردى تارتۋدى ويلاستىرعان جٶن. ولار قاجەتتٸ تاسىمال كٶلەمٸن جەنە جۇمىستىڭ اشىق ەرٸ ەسەپتٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتە الادى. بۇل مەسەلە ٷكٸمەتتە تالقىلاندى. ٷكٸمەتكە ونى تاعى دا پىسىقتاپ, ماعان بايانداۋدى تاپسىرامىن. 

بيۋدجەتتٸڭ شىعىس بٶلٸگٸنەن دە كٸرٸستٸ ارتتىرۋدىڭ كٶزٸن تابۋعا بولادى. قارجىنى اسا قاجەت ەمەس شارۋالارعا جۇمساۋدى دوعارۋ كەرەك.   

كاجدىي پوتراچەننىي تەنگە دولجەن داۆات سوتسيالنو-ەكونوميچەسكۋيۋ وتداچۋ كاك نا ۋروۆنە وتراسلي, تاك ي ۆ ماسشتاباح سترانى. دليا ەتوگو دولجنا بىت چەتكايا سيستەما وتسەنكي. ودناكو پراۆيتەلستۆو ۋجە بولەە دۆۋح لەت نە موجەت نورمالنو ورگانيزوۆات ەتۋ رابوتۋ. دو سيح پور نە سفورميروۆانا سووتۆەتستۆۋيۋششايا مەتودولوگييا. پورۋچايۋ مينيستەرستۆۋ فينانسوۆ, اگەنتستۆۋ پو ستراتەگيچەسكومۋ پلانيروۆانييۋ سوۆمەستنو سو سچەتنىم كوميتەتوم ۆ دۆۋحمەسياچنىي سروك رازرابوتات مەتوديكۋ اناليزا سوتسيالنو-ەكونوميچەسكوگو ەففەكتا گوسۋدارستۆەننىح راسحودوۆ.

كەلەسٸ مەسەلە. كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردىڭ ينۆەستيتسييالىق جوبالارىنىڭ قۇنى تىم اسىرا كٶرسەتٸلەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. ونى از دەسەڭٸز, قۇرىلىس بارىسىندا باعا تاعى دا ٶسەدٸ. بٷگٸندە «سامۇرىق-قازىنا» قورى 12 ٸرٸ جوبانى جٷزەگە اسىرۋدا. بۇل – ەنەرگييامەن قامتاماسىز ەتۋگە, گاز ٶندٸرۋگە, تەمٸر جول ينفراقۇرىلىمىن سالۋعا قاتىستى جوبالار. جۇمىستىڭ جالپى قۇنى – 3,4 تريلليون تەڭگە.  ەرينە, اتالعان نىساندار حالىققا قاجەت. الايدا, جوبالاردىڭ قۇنىنا جەنە مەردٸگەرلەردٸڭ كونكۋرسسىز تاڭدالۋىنا قاتىستى كٶپتەگەن سۇراق تۋىندايدى. مىسالى, كەندٸرلٸدەگٸ سۋ تۇششىتاتىن زاۋىتتىڭ جوباسى شەتەلدەگٸ دەل وسىنداي جوبالاردان 3 ەسە قىمبات تۇرادى. ەكٸباستۇزداعى گرەس پەن الماتىداعى ەنەرگەتيكالىق توراپتى جاڭعىرتۋعا تىم كٶپ قاراجات بٶلٸنٸپ وتىرعان جوق پا? وسىنداي مىسالدار از ەمەس. سوندىقتان, مۇنداي جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن اشىق حالىقارالىق بايقاۋ ٶتكٸزگەن جٶن. بۇل قالىپتى تەجٸريبەگە اينالۋعا تيٸس.  

رەتتەلەتٸن مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ جٷيەسٸنٸڭ جاعىمسىز جاعى دا بار. بٶلٸنگەن قارجىنى قالايدا يگەرۋ كەرەك دەگەن ۇستانىم دۇرىس ەمەس. ەربٸر ەرەكەتتٸ, تٸپتٸ بولماشى قادامنىڭ ٶزٸن كەلٸسۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى تالاپ تا مٷلدە ورىنسىز.    

سلەپوە سلەدوۆانيە فورمالنىم پراۆيلام ي پروتسەدۋرام ۆەدەت ك تومۋ, چتو پروتسەسس دوۆلەەت ناد رەزۋلتاتوم. منوگيە گودى دايۋتسيا نەوبحوديمىە پورۋچەنييا, ەكسپەرتى ۆىراباتىۆايۋت كاكيە-تو رەكومەنداتسيي. نو ۆسە ەتو تونەت ۆ بيۋروكراتيچەسكوم بولوتە, سابوتيرۋەتسيا زامشەلوي كاستوي رەتروگرادوۆ. پوەتومۋ رەشيتەلنوي رەفورمى بيۋدجەتنوگو پلانيروۆانييا تاك ي نە پرويزوشلو. ەتو كاك پونيمات? نەسپوسوبنوست رابوتات پو-نوۆومۋ يلي بويازن پوتەريات رىچاگي ۆلييانييا نا مينيستەرستۆا ي اكيماتى, كوتورىە سەيچاس ۆىنۋجدەنى حوديت ك نيم نا پوكلون?پوەتومۋ يا دايۋ مەسياتس نا ۆىرابوتكۋ سبالانسيروۆاننوگو رەشەنييا ۆ رۋسلە تسيفروۆيزاتسيي. يا پودچەركيۆايۋ, ۆ رۋسلە تسيفروۆيزاتسيي. زدەس بەز نەە نام وچەن ترۋدنو نادەياتسيا نا كاكيە-ليبو پولوجيتەلنىە رەزۋلتاتى. پو يتوگام دولوجيتە ۆ پراۆيتەلستۆو ي ادمينيستراتسييۋ.

ۆ ۋسلوۆيياح جەستكوي ميروۆوي كونكۋرەنتسيي زا كاپيتال ناشا ينۆەستيتسيوننايا پوليتيكا دولجنا ستات ماكسيمالنو ەففەكتيۆنوي. ۆ پروشلوم گودۋ ۆنەدرەن نوۆىي ينسترۋمەنت پوددەرجكي ينۆەستوروۆ – ستراتەگيچەسكوە ينۆەستيتسيوننوە سوگلاشەنيە. وپرەدەلەن پەرەچەن يز 70 پوتەنتسيالنىح ستراتەگيچەسكيح سوگلاشەنيي. ودناكو نا سەگودنيا پودپيسانو تولكو ودنو سوگلاشەنيە. ۆ رەزۋلتاتە نە راستەت وبەم ينوستراننىح ينۆەستيتسيي. پراۆيتەلستۆوم سفورميروۆانى دۆا پۋلا ينۆەستيتسيوننىح پروەكتوۆ: ودين سوستويت يز 450 پروەكتوۆ, درۋگوي – يز 3 000. پلانى حوروشيە. نو يز-زا وتسۋتستۆييا دولجنوگو كونتروليا ي بيۋروكراتيچەسكوي ۆولوكيتى رەاليزاتسييا ەتيح پروەكتوۆ وستاەتسيا نا بۋماگە. پوەتومۋ پورۋچايۋ پراۆيتەلستۆۋ وپرەدەليت ەدينىي پۋل ينۆەستيتسيوننىح پروەكتوۆ, سدەلات ەگو پۋبليچنىم, ۆ توم چيسلە دليا وبششەستۆەننوگو مونيتورينگا رەاليزاتسيي پروەكتوۆ.

سونداي-اق, جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردەگٸ, اۋداندىق دەڭگەيدەگٸ شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ دامىتۋ مەسەلەلەرٸنە توقتالعىم كەلەدٸ.

ايماقتاردا جۇمىستىڭ العا باسۋى ەكٸمگە بايلانىستى ەكەنٸ راس. كەسٸپكەرلٸك باستامانىڭ جولىن كەسٸپ, تەجەيتٸن دە كٶبٸنەسە ەكٸمدەر. بۇل – اششى اقيقات. تٸپتٸ, قارجىلاي كٶمەك بەرمەك تٷگٸلٸ, زاڭ اياسىندا  ەكٸمشٸلٸك قولداۋ دا كٶرسەتپەيدٸ. مۇنداي جٶنسٸزدٸكتٸ شۇعىل تٷردە دوعارۋ كەرەك.  اۋدان ەكٸمدەرٸنە ناقتى مەجە قويىلسىن. ولارعا جىل سايىن ەربٸر 10 مىڭ تۇرعىن ٷشٸن كەمٸندە 100 جۇمىس ورنىن اشۋدى مٸندەتتەگەن جٶن. بٸز  ەندٸ  جۇمىس تەسٸلٸن ٶزگەرتەمٸز. كەسٸپكەرلەر ەكٸمنٸڭ سوڭىنان جٷگٸرمەۋٸ كەرەك. كەرٸسٸنشە, ەكٸم ينۆەستور تارتۋعا ۇمتىلۋى قاجەت.  

پراۆيتەلستۆۋ ي سچەتنومۋ كوميتەتۋ پري مەتودولوگيچەسكوي پوددەرجكە اسپير سلەدۋەت نالاديت سيستەمۋ ۋچەتا تاكيح رابوچيح مەست.

وتدەلنو حوچۋ وستانوۆيتسيا نا نەوبحوديموستي دالنەيشەگو پوۆىشەنييا بيۋدجەتنوي نەزاۆيسيموستي اكيموۆ ۆسەح ۋروۆنەي. سيتۋاتسييا, كوگدا 82 % رەگيونوۆ دوتاتسيوننىە, – نەپراۆيلنايا. ەتو وسوبەننوستي ناشەي مەتودولوگيي مەجبيۋدجەتنىح وتنوشەنيي. اكيمى پوستوياننو وبيۆايۋت پوروگي مينيستەرستۆ, ۆىپراشيۆايا ترانسفەرتى وبششەگو حاراكتەرا ي تسەلەۆىە. كرومە توگو, منوگيە راسحودنىە ينيتسياتيۆى تسەنترالنوگو ۋروۆنيا رەشايۋتسيا ۆ كليۋچە «پەرەكينەم نا مەستنىي بيۋدجەت, ا اكيمى رازبەرۋتسيا». سەيچاس ۋجە تاك رابوتات نەلزيا.

مەن بۇعان دەيٸن بيۋدجەتارالىق قاتىناستىڭ جاڭا جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىنمىن.

وسى تاپسىرمانى تاعى دا ەستەرٸڭٸزگە سالامىن. بۇل رەتتە, قارجىنى جەرگٸلٸكتٸ جەردە كٶبٸرەك قالدىرۋعا باسا مەن بەرگەن جٶن. ەلٸمٸزدە ٷش جىلدان بەرٸ «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» اتتى باعدارلاما جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل باعدارلامانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى − ٸشكٸ نارىقتى حالىق تۇتىناتىن وتاندىق تاۋارمەن قامتاماسىز ەتۋ. الايدا, وسى كەزەڭدە ەكسپورت كٶلەمٸ بۇرىنعى دەڭگەيدە قالىپ, يمپورتتىڭ ٷلەسٸ 8 پايىزعا ٶسكەن. ٷكٸمەت مۇنىڭ سەبەبٸن انىقتاۋعا تيٸس. ٶنەركەسٸپ ساياساتىندا نەگٸزٸنەن اۆتوكٶلٸك جاساۋ سالاسىنا باسىمدىق بەرٸلگەن. بٸراق, وتاندىق ٶنٸمنٸڭ ٷلەسٸ ەلٸ دە تٶمەن. اشىلىپ جاتقان جۇمىس ورىندارى دا از. ٶنەركەسٸپ سالاسىنا جاۋاپتى مينيستر يندۋسترييالاندىرۋدىڭ بارلىق مەسەلەسٸمەن مۇقييات اينالىسۋعا تيٸس. ەسٸرەسە, دامۋ مٷمكٸندٸگٸ جوعارى سالالارعا باسا مەن بەرۋدٸ تاپسىرامىن.      

ەششە ودين اكتۋالنىي ۆوپروس. ۆ سوتسيالنىح سەتياح پوستوياننو مۋسسيرۋەتسيا ينفورماتسييا, چتو بولشينستۆو كازاحستانسكيح اۆتوموبيلەي ياكوبى پريحوديت پراكتيچەسكي ۆ گوتوۆوم ۆيدە, كاك گوۆوريتسيا, وستاەتسيا ليش پريكرۋتيت كولەسا. زدەس ۆيديتسيا زناچيتەلنايا دوليا پرەۋۆەليچەنييا, پريچەم تسەل پونياتنايا. ۆو ۆسياكوم سلۋچاە, نادو ۆىياسنيت, ناسكولكو تاكيە ۋتۆەرجدەنييا سووتۆەتستۆۋيۋت رەالنوستي? پوسلە ەتوگو سلەدۋەت پرينيات مەرى.

پو ۋتيلسبورۋ مى پرينيالي رەشەنيە – ۆسە سرەدستۆا بۋدۋت پوستۋپات گوسۋدارستۆۋ. تەپەر نەوبحوديمو وپرەدەليتسيا س رازمەروم ستاۆوك. رابوچايا گرۋپپا اكتيۆنو وبسۋجداەت داننىي ۆوپروس. سرازۋ وتمەچۋ, ۋتيلسبور بۋدەت پەرەسموترەن.  نو نۋجنو يزبەگات كراينوستەي. نەلزيا ۆىبراسىۆات نا ۆەتەر دەنگي, پوتراچەننىە نا رازۆيتيە اۆتوپروما, ي وتكرىۆات سۆوي رىنوك دليا وتكروۆەننوگو يمپورتنوگو اۆتوحلاما. ۋتيليزاتسيوننىي يلي رەگيستراتسيوننىي سبور – ەتو نە ساموتسەل. گلاۆنوە – پوۆىسيت دوستۋپنوست اۆتوموبيلەي ي سەلحوزتەحنيكي دليا پوترەبيتەلەي. وجيدايۋ سووتۆەتستۆۋيۋششەي رەاكتسيي وت پرويزۆوديتەلەي ي ديستريبيۋتەروۆ. پرەدۆاريتەلنىي دوكلاد پراۆيتەلستۆا پوكازىۆاەت, چتو ونو نا پراۆيلنوم پۋتي ناحوديتسيا.  

دليا وبەسپەچەنييا دوستۋپنىم سىرەم وتەچەستۆەننىح وبراباتىۆايۋششيح پرەدپريياتيي نامي بىلي پرەدۋسموترەنى كونكرەتنىە زاكونوداتەلنىە نورمى. ەتو بولشوي شاگ ۆپەرەد, بەز كوتوروگو نەۆوزموجنو پەرەيتي نا پرويزۆودستۆو پرودۋكتسيي سرەدنەگو ي ۆەرحنەگو پەرەدەلوۆ. نە سەكرەت, چتو كازاحستان ەكسپورتيرۋەت ۆ وسنوۆنوم كونتسەنتراتى ي پولۋفابريكاتى, ا يمپورتيرۋەت ناوبوروت گوتوۆىە يزدەلييا. ناش ەدينستۆەننىي مەتاللۋرگيچەسكيي كومبينات پو سۆوەمۋ تەحنيچەسكومۋ سوستويانييۋ ي وسناششەنييۋ تاك ي وستالسيا نا ۋروۆنە سوۆەتسكوگو پەريودا. ۋستارەۆشەە پرويزۆودستۆو, وتسۋتستۆيە دوباۆلەننوي ستويموستي, ۆىسوكيي پرويزۆودستۆەننىي تراۆماتيزم ي ۋجاسنايا ەكولوگييا – ەتو دالەكو نە پولنىي پەرەچەن يمەيۋششيحسيا تام پروبلەم. ناشي گورنودوبىۆايۋششيە پرەدپريياتييا دولجنى دۋمات بولشە و پرويزۆودستۆە دوباۆلەننوي ستويموستي ۆنۋتري سترانى, ا نە و ۆىۆوزە سىريا.

ٷكٸمەت ٶنەركەسٸپ سالاسى ٶكٸلدەرٸمەن باس قوسىپ, ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋ جەنە جاڭا ٶندٸرٸستەردٸ ٸسكە قوسۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ قاجەتتٸگٸن بٸرلەسٸپ شەشۋٸ كەرەك. مەملەكەت بۇل جۇمىسقا جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتەدٸ.

كەلەسٸ مەسەلە. بىلتىر ەلٸمٸز بويىنشا 17 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن-ٷي سالىندى. بۇل – بۇرىن ەشقاشان بولماعان كٶرسەتكٸش. الايدا, ونىڭ قانشالىقتى دۇرىس مەلٸمەت ەكەنٸن تەكسەرۋ كەرەك. ەكٸمدەر جوعارى نەتيجەگە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن ەسكٸ ٷيلەر مەن ساياجايلاردى دا ەسەپكە قوسىپ جٸبەردٸ  دەگەن اقپارات بار. ال, بيىل بىلتىرعىدان 1 ميلليون شارشى مەتر كٶبٸرەك ٷي سالىنادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. بٸراق, قۇرىلىستىڭ مۇنداي قارقىنىنا كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىم ٸلەسە الماي جاتىر. ەلوردامىزداعى احۋال −  وسىنىڭ ايقىن دەلەلٸ. قالادا الداعى 3 جىلدا ساعاتىنا 900 گيگاكالورييا جىلۋ تاپشىلىعى بولۋى مٷمكٸن. دەل وسىنداي مەسەلە كەيبٸر وبلىس ورتالىقتارىندا دا بار. قۇرىلىس جوسپارىن ەسكەرە وتىرىپ, وعان قانشا كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىم قۋاتى قاجەت بولاتىنىنىن بولجاي بٸلۋ كەرەك. ٷكٸمەت بۇل جۇمىستى ەكٸمدەرمەن بٸرلەسٸپ اتقارۋعا تيٸس. وسى تالداۋدىڭ نەگٸزٸندە ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت. بۇدان بىلاي تيٸستٸ ينجەنەرلٸك جەنە ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىمى بار جەرگە عانا تۇرعىن-ٷي سالىنۋى كەرەك. 

تاعى بٸر تٷيتكٸلدٸ مەسەلە – قۇرىلىس سالاسىندا ناعىز بەسەكەنٸڭ بولماۋى.

ەلٸمٸزدە بٸرنەشە قۇرىلىس كومپانيياسى عانا  ٷستەمدٸككە يە بولىپ وتىر. كوممەرتسييالىق نارىق تا, مەملەكەتتٸك تاپسىرىس سالاسى دا  سولاردىڭ ۋىسىندا. شىن مەنٸندە, ولار بۇعان ەكٸمشٸلٸك رەسۋرستى پايدالانۋ ارقىلى قول جەتكٸزۋدە.        

پروشۋ پراۆيتەلستۆو سوۆمەستنو س اگەنتستۆوم پو زاششيتە ي رازۆيتييۋ كونكۋرەنتسيي پرينيات پاكەت مەر پو دەمونوپوليزاتسيي سترويتەلنوگو رىنكا ي ەگو كونكۋرەنتنومۋ رازۆيتييۋ. يمەنا سترويتەلنىح كومپانيي, كوتورىە پوستوياننو ۆىيگرىۆايۋت تەندەرى, ا زاتەم پەرەدايۋت سترويتەلنىە پروەكتى سۋبپودريادنىم كومپانييام, ا تە – «سۋبسۋبپودريادنىم» كومپانييام, حوروشو يزۆەستنى.

تاكجە حوتەلوس بى وستانوۆيتسيا نا موەي ينيتسياتيۆە سۋبسيديروۆانييا ارەندنوگو جيليا. ونا دولجنا بىلا زارابوتات ەششە گود نازاد. نو يز-زا نەراستوروپنوستي, ا, موجەت بىت, يز-زا سابوتاجا, سوتني تىسياچ كازاحستانتسەۆ دو سيح پور نە پولۋچايۋت ەتوت ۆيد پوددەرجكي. چينوۆنيكي دولگو پىتاليس يز پروستوي ي پونياتنوي ينيتسياتيۆى پو سنيجەنييۋ زاترات نا جيلە دليا نايمەنەە وبەسپەچەننىح گراجدان سوزدات وچەرەدنوي ينسترۋمەنت پوددەرجكي كرۋپنىح سترويتەلنىح فيرم. پوۆتوريۋ ۆ پوسلەدنيي راز – ەتو ينيتسياتيۆا سوتسيالنايا.

«وتباسى بانكۋ» ي مينيستەرستۆۋ تسيفروۆيزاتسيي نۋجنو سوزدات تسيفروۆۋيۋ پلاتفورمۋ, نا كوتوروي دولجنى زارەگيستريروۆاتسيا تە, كومۋ پولوجەنى سۋبسيديي, ا تاكجە سدايۋششيە ۆ ارەندۋ ۆلادەلتسى نەدۆيجيموستي. ليۋدي, يسحوديا يز سۆويح پوترەبنوستەي, سموگۋت ۆىبرات جيلە تام, گدە حوتيات, ا نە تام, گدە يم سكاجەت اكيمات يلي زاسترويششيك. وت گوسۋدارستۆا سوتسيالنو ۋيازۆيمىم كاتەگورييام گراجدان بۋدەت ۆىپلاچيۆاتسيا سۋبسيدييا ۆ رازمەرە 50 % وت ارەندنوي پلاتى. ا ۆىسۆوبوجدەننىە دەنگي سەمەينوگو بيۋدجەتا بۋدۋت تراتيتسيا نا درۋگيە نۋجدى: پرودۋكتى, وبرازوۆانيە, مەديتسينۋ. پوەتومۋ نادو ناچات پريەم زاياۆوك پو ەتوي سيستەمە. دايۋ تاكوە پورۋچەنيە, نە زاتياگيۆايا داننىي ۆوپروس, نۋجنو پرودولجات رابوتات.  نە پوزدنەە 1 مايا ەتۋ رابوتۋ زاۆەرشيت ي دولوجيت, كاك ونا ۆىپولنياەتسيا.

تٶرتٸنشٸ. اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن دامىتۋ مەسەلەسٸ.

سوڭعى 5 جىلدا اۋىلشارۋاشىلىعىن دامىتۋعا 2 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى بٶلٸندٸ. الايدا, سۋبسيدييا كٶلەمٸ  قانشا ٶسسە دە, بۇل سالادا  اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن ٶزگەرٸس بولعان جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ مەن ەكٸمدٸكتەر سۋبسيدييانى تاراتىپ بەرۋمەن عانا شەكتەلگەن. وعان ەشقانداي تالداۋ جاسالعان جوق. قارجىنىڭ تيٸستٸ ماقساتقا جۇمسالۋىن دا ەشكٸم باقىلاۋعا الماعان. سۋبسيدييا تٷپكٸ يەسٸنە جەتپەي, ورتا جولدا تالان-تاراجعا تٷسۋدە. تٸپتٸ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەش قاتىسى جوق سالالار دا ونىڭ قىزىعىن كٶرۋدە. 

سوڭعى جىلدارى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸ 960 قىلمىستىق ٸس تەرگەگەن. سونىڭ 54 پايىزى سۋبسيدييانى جىمقىرۋعا قاتىستى بولعان. مىسالى, جايىلىمدىق جەرلەردٸ سۋلاندىرۋعا 80 ميلليارد تەڭگە بٶلٸندٸ. بٸراق, ونىڭ تەڭ جارتىسى  جەلگە ۇشتى. وسى جۇمىسقا قاجەتتٸ قۇرال-جابدىقتىڭ باعاسى  2-3 ەسە ارتىق كٶرسەتٸلگەن. تٸپتٸ, كەي جاعدايدا قارجىنى قاعاز جٷزٸندە يگەرە سالعان. سونىمەن قاتار, سۋبسيدييا الىپ وتىرعان جۇرتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەۋگە جەنە ساقتاۋعا اسا قۇلقى جوق. سەبەبٸ, سۋبسيدييالاۋ جٷيەسٸنٸڭ ٶزٸ شارۋالاردى بۇعان ىنتالاندىرمايدى. جاعداي تٷزەلمەسە, اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ شيكٸزات ٶندٸرۋدەن ارى اسا المايتىنى انىق. سۋبسيدييالاۋدىڭ بٸرىڭعاي اقپاراتتىق جٷيەسٸ جوق. جەكە قۇرىلىمدار سۋبسيدييا بٶلۋگە قاتىستى تٷرلٸ پورتالدار (Qoldau.kz, plem.kz) اشقان. ولار ٶز قىزمەتٸ ٷشٸن شارۋالاردان 3-11 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸش مٶلشەرٸندە اقشا الىپ وتىر. شارۋالاردىڭ بۇعان نارازىلىق بٸلدٸرۋٸ ورىندى. ٷكٸمەتكە سۋبسيدييالاۋ تۋرالى اقپاراتتى تولىق قامتيتىن پلاتفورما ەزٸرلەۋدٸ تاپسىرامىن. بۇل پلاتفورما شارۋالارعا تەگٸن قىزمەت كٶرسەتۋٸ كەرەك.  

سۋبسيدييا مەملەكەت بەرەتٸن مٸندەتتٸ تٶلەم ەمەس ەكەنٸن ەركٸم بٸلۋگە تيٸس. بۇل – شارۋالاردى ٶنٸمدٸ  جۇمىس ٸستەۋگە ىنتالاندىراتىن تەسٸل. بيۋدجەت قارجىسى – وڭدى-سولدى تاراتىلا بەرەتٸن تەگٸن دٷنيە ەمەس. سۋبسيدييالاۋدىڭ جاڭا جٷيەسٸندە وسى مەسەلەنٸ رەتتەيتٸن تىڭ تەسٸلدەر قاراستىرىلۋى  قاجەت. سۋبسيدييا العان ادامنان جۇمىس تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەتٸن بولامىز. جۇمىس بارىسىندا وسىنى ەستە ۇستاڭىزدار.

كەلەسٸ مەسەلە. مەن بوس جاتقان جايىلىمدىق جەرلەردٸ تەزٸرەك قايتارىپ الىپ, ونى اۋىل تۇرعىندارىنا بەرۋدٸ تاپسىرعان بولاتىنمىن.

قازٸر حالىق ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزى بار جۇمىس جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. بٸراق, بۇل جەردە دە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ مەن ەكٸمدٸكتەر كٶزبوياۋشىلىققا جول بەرگەن. مينيسترلٸك جايىلىمدىق جەردٸڭ تاپشىلىعى 6,8 ميلليون گەكتارعا نەمەسە 32 پايىزعا ازايدى دەپ مەلٸمەت بەرٸپ وتىر. بۇل شارۋا قوجالىقتارىمەن مەموراندۋمعا قول قويۋدىڭ جەنە ەلدٸ-مەكەندەردٸڭ اۋماعىن كەڭەيتۋدٸڭ ارقاسىندا مٷمكٸن بولدى. الايدا, باس پروكۋراتۋرانىڭ تەكسەرٸسٸ كٶرسەتكەندەي, بٸرقاتار ٶڭٸردە جايىلىمدىق جەردٸڭ تاپشىلىعى ەلٸ دە ازايماعان. اقمولا, اتىراۋ جەنە قوستاناي وبلىستارىندا اۋىل تۇرعىندارىنا مالىن فەرمەرلەردٸڭ جەرٸنە جايۋعا رۇقسات بەرٸلەدٸ دەگەن جالعان مەموراندۋم جاسالعان. شىن مەنٸندە, جايىلىمدىق جەردٸڭ تاپشىلىعى قاعاز بەتٸندە عانا ازايعان. بۇدان بٶلەك, ايماقتار حالىقتىڭ جايىلىمعا دەگەن سۇرانىسىن تٶمەندەتٸپ كٶرسەتە باستاعان. ٷكٸمەت  نەگە بۇعان كٶز جۇما قاراپ وتىر? مۇنداي ەرەكەتتەر اۋىل حالقىنىڭ  نارازىلىعىن ٶرشٸتپەسە, كەمٸتپەيدٸ. ٷكٸمەتكە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارمەن بٸرلەسٸپ, وسى مەسەلەنٸ تٷبەگەيلٸ شەشۋدٸ تاپسىرامىن.

دالەە. ودنوي يز ۆاجنىح زاداچ ۆ چاستي راتسيونالنوگو يسپولزوۆانييا زەملي ياۆلياەتسيا نەدوپۋششەنيە ەە كونتسەنتراتسيي ۆ ودنيح رۋكاح.  يا ۋجە گوۆوريل وب ەتوم.

سەگودنيا گوۆوريۋ يمەننو و نەپرويزۆوديتەلنوي كونتسەنتراتسيي – كوگدا بەرۋت زەملي پوبولشە, نو نە ۆكلادىۆايۋت ينۆەستيتسيي. ۆ ريادە رەگيونوۆ رەشەنييامي ماسليحاتوۆ رازمەرى نادەلوۆ ۋتۆەرجدەنى بەز ناۋچنو-وبوسنوۆاننىح پودحودوۆ: ۆ اتىراۋسكوي – 98 تىسياچ گەكتاروۆ, الماتينسكوي – 96 تىسياچ گەكتاروۆ, ۆوستوچنو-كازاحستانسكوي وبلاستي – 69 تىسياچ گەكتاروۆ. مەجدۋ تەم مينيستەرستۆو سەلسكوگو حوزيايستۆا رازرابوتالو پروەكت پوستانوۆلەنييا, رازرەشايۋششيي يمەت ۆ ودنيح رۋكاح دو 98 تىسياچ گەكتاروۆ سەلسكوحوزيايستۆەننىح زەمەل. ەتو ۆىگلياديت كاك پوپىتكا زاكرەپيت تەكۋششيە نەپومەرنىە زەمەلنىە ۆلادەنييا ليۋدەي, كوتورىە يمي ۆلادەيۋت, تو ەست زافيكسيروۆات يح ۆ كاچەستۆە نورماتيۆنوي بازى. پوياسنيۋ: گوسۋدارستۆو نە پروتيۆ بولشيح زەمەلنىح ۋچاستكوۆ. ەتو حوروشو – ۆ ەكونوميچەسكيي وبوروت ۆوۆلەكاەتسيا بولشە زەمەل, رابوتاەت ەففەكت ماسشتابا, پوۆىشاەتسيا كونكۋرەنتوسپوسوبنوست. ودناكو دولجنى بىت جەستكيە ۆسترەچنىە وبيازاتەلستۆا, وتۆەتستۆەننوست زا فاكتيچەسكوە يسپولزوۆانيە زەمەل. پوەتومۋ پورۋچايۋ پراۆيتەلستۆۋ سوزدات رابوچۋيۋ گرۋپپۋ س ۋچاستيەم ەكسپەرتوۆ ي ناۋچنىح ينستيتۋتوۆ دليا وپرەدەلەنييا پرەدەلنىح رازمەروۆ زەمەلنىح ۋچاستكوۆ, كوتورىە نۋجنو ۋتۆەرديت دو 1 مايا تەكۋششەگو گودا.

تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە بار. 2003 جىلى قابىلدانعان سۋ كودەكسٸ سۋدى شارۋاشىلىق ماقساتقا پايدالانۋ تەرتٸبٸن عانا رەتتەيدٸ. 

بۇل قۇجات سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋعا جەنە ونى تيٸمدٸ پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. اۋا-رايىنىڭ ٶزگەرۋٸ, سۋ سالاسىندا قوردالانعان مەسەلەلەر قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەلٸمٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىن تەجەيتٸن كەدەرگٸگە اينالىپ وتىر. ٷكٸمەتكە ساراپشىلارمەن بٸرلەسٸپ, جاڭا سۋ كودەكسٸنٸڭ جوباسىن ەزٸرلەۋدٸ تاپسىرامىن. كودەكس كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸن جەنە شەكارالاس ەلدەردٸڭ ساياساتىن ەسكەرە وتىرىپ, سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعىن ازايتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزۋٸ كەرەك.

كەلەسٸ مەسەلە. كٷن جىلىنعاندا شارۋالاردىڭ جۇمىسى قىزا تٷسەدٸ. كٶكتەمگٸ ەگٸس ناۋقانى باستالادى. بۇل جۇمىستى ۋاقتىلى اتقارۋ ٷشٸن شارۋالارعا بارلىق جاعدايدى جاساۋ كەرەك. ەڭ باستىسى, مەملەكەتتٸڭ قولداۋ شارالارى ەشكٸمدٸ ەۋرە-سارساڭعا سالماي, دەر كەزٸندە جاسالۋعا تيٸس.

پياتوە. رازۆيتيە ەنەرگەتيچەسكوگو كومپلەكسا

ۆ پروشلوم گودۋ مى ستولكنۋليس س سەرەزنىم ەنەرگوكريزيسوم. نابليۋدالسيا دەفيتسيت ديزەلنوگو توپليۆا, اۆياكەروسينا, سجيجەننوگو نەفتيانوگو گازا, ەلەكتروەنەرگيي. ەتو پرويزوشلو يز-زا نەكاچەستۆەننوگو پلانيروۆانييا, وتسۋتستۆييا كونتروليا ي زلونامەرەننىح دەيستۆيي وتدەلنىح ليتس. سەگودنيا ۆوزنيكلي ريسكي دەفيتسيتا توۆارنوگو گازا.  ۆ پروشلوم گودۋ «QazaqGaz» نە سوۆسەم پرودۋماننو ۆۆەل موراتوريي نا پودكليۋچەنيە ك گازۋ نوۆىح پرومىشلەننىح وبەكتوۆ. ۆ رەزۋلتاتە ۆ ريادە رەگيونوۆ وتسۋتستۆۋەت گاز, نەوبحوديمىي دليا رەاليزاتسيي نوۆىح پروەكتوۆ, ۆ توم چيسلە ۆىسوكوتەحنولوگيچنىح ي ەكسپورتووريەنتيروۆاننىح. ۆ سترانە يمەيۋتسيا ۆسە ۋسلوۆييا دليا دوپولنيتەلنوگو پرويزۆودستۆا توۆارنوگو ي سجيجەننوگو گازا. نو زاداچا فورميروۆانييا سبالانسيروۆاننوگو ي كوممەرچەسكي پريۆلەكاتەلنوگو رىنكا گازا نيكاك نە رەشاەتسيا. پوەتومۋ جدۋ وت مينيسترا ەنەرگەتيكي كونكرەتنىح پرەدلوجەنيي.

مى ستولكنۋليس س رەگۋليارنىمي پەرەبويامي ۆ رابوتە سيستەمى ەنەرگوسنابجەنييا. سامىي ياركيي پريمەر – نەداۆنەە وتكليۋچەنيە ەلەكتروەنەرگيي نا يۋگە سترانى. مى وتچاستي زاۆيسيم وت كاچەستۆا رابوتى ەنەرگوسيستەم سوپرەدەلنىح گوسۋدارستۆ. پروبلەمۋ ەنەرگەتيچەسكوي بەزوپاسنوستي سترانى نۋجنو سروچنو رەشات. يا نە پونيمايۋ, پوچەمۋ وتۆەتستۆەننىە ليتسا ديپلوماتيچنو ۋحوديات وت وتۆەتوۆ نا ۆوپروسى و سترويتەلستۆە اتومنوي ستانتسيي. ا ۆەد نۋجنو پريامو سكازات: بەز چيستوي اتومنوي ەنەرگيي مى پوتەرياەم ۆسيۋ ەكونوميكۋ, نە گوۆوريا ۋجە وب ينۆەستيتسيياح, ۋتراتيم رەگيونالنوە ليدەرستۆو. نام پوزارەز نۋجنا ەلەكتروەنەرگييا, پريچەم اتومنايا چيستايا ەنەرگييا. نەلزيا يدتي نا پوۆودۋ ۋ پوپۋليستوۆ, كوتورىە نە رازبيرايۋتسيا ۆ ەكونوميچەسكيح رەاليياح. نۋجنو پروفەسسيونالنو رازياسنيات زناچەنيە اتومنوي ەنەرگەتيكي.

نەلزيا زامالچيۆات ي رول تسيفروۆوگو ماينينگا. مى ۆيديم, چتو سوتسيالنو-ەكونوميچەسكيي ەففەكت وت پرويزۆودستۆا كريپتوۆاليۋت مينيمالەن. ماسسوۆىح رابوچيح مەست نە سوزداەتسيا, پرودۋكتسيي كاك تاكوۆوي نەت ۆووبششە. پري ەتوم داننايا سفەرا پوترەبلياەت ەلەكتروەنەرگييۋ كاك نەسكولكو وبلاستەي. پريچەم وتدەلنىە نەدوبروسوۆەستنىە ماينەرى پودكوۆەرنو پولزۋيۋتسيا تاريفامي, كوتورىە نيجە, چەم تاريفى دليا ناسەلەنييا. نە پلاتياتسيا نالوگي ي پوشلينى نا ۆۆوزيموە وبورۋدوۆانيە. ي ساموە گلاۆنوە – ماكسيمالنو يسپولزۋيا رەسۋرسى سترانى, ەتي دەلتسى مونەتيزيرۋيۋت يح ۆ درۋگيح يۋريسديكتسيياح. پروشۋ اگەنتستۆو فينانسوۆوگو مونيتورينگا دەتالنو رازوبراتسيا ۆ داننوي سيتۋاتسيي. نەوبحوديمو ۆىياۆيت ۆسە ماينينگوۆىە فەرمى, پروۆەريت نالوگوۆىە ي تاموجەننىە ۆوپروسى, تششاتەلنو يزۋچيت دوگوۆورى, نا وسنوۆانيي كوتورىح پولۋچەنى تەحۋسلوۆييا, ا تاكجە درۋگيە اسپەكتى يح دەياتەلنوستي. پروشۋ دولوجيت دو 15 مارتا.

ەششە راز وبراششايۋ ۆنيمانيە – گوسۋدارستۆو نە پروتيۆ «بەلوگو» ماينينگا. نو تە, كتو حوتيات رابوتات ۆ ەتوي سفەرە, دولجنى يمەت سووتۆەتستۆۋيۋششۋيۋ ليتسەنزييۋ, پولۋچات ەلەكتروەنەرگييۋ پو ادەكۆاتنىم تاريفام, دەكلاريروۆات دوحودى ي ۆىپلاچيۆات نالوگي, زاپۋسكات پروەكتى «زەلەنوي» ەنەرگەتيكي. نالوگي نا ماينينگ مى توجە پوۆىسيم. تەكۋششايا ستاۆكا 1 تەنگە زا كيلوۆاتت موششنوستي نيچتوجنو مالا. پورۋچايۋ پراۆيتەلستۆۋ پرورابوتات كراتنوە ۋۆەليچەنيە داننوگو نالوگا, پريچەم ۆ كراتچايشيە سروكي. پراۆيتەلستۆۋ سلەدۋەت رازرابوتات پولنوتسەننىي پاكەت رەشەنيي پو رەگۋليروۆانييۋ ي رازۆيتييۋ تسيفروۆوگو ماينينگا. رەزۋلتاتى جدۋ ك 1 اپرەليا.

التىنشى. كٶپ قارجىنى قاجەت ەتەتٸن باعىتتىڭ بٸرٸ – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى.

بۇل سالاعا بٶلٸنەتٸن قاراجات جىلدان جىلعا كٶبەيٸپ كەلەدٸ. الايدا, بيۋدجەتتٸڭ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ. سوندىقتان, قولدا بار قارجىنى تٷگەندەپ, باسىمدىقتاردى قايتا قاراۋ كەرەك. بۇل – الداعى جوبالارعا, سونىڭ ٸشٸندە مەملەكەت پەن جەكەمەنشٸكتٸڭ سەرٸكتەستٸگٸ ارقىلى سالىناتىن 20 اۋرۋحاناعا قاتىستى مەسەلە. ونىڭ ەرقايسىسىنا جۇمسالاتىن شىعىن  قولدانىستاعى زاماناۋي اۋرۋحانالاردىڭ قۇنىنان بٸرنەشە ەسە ارتىق. مەملەكەت پەن جەكەمەنشٸكتٸڭ مۇنداي سەرٸكتەستٸگٸ بٸزگە قاجەت ەمەس. ٷكٸمەتكە اۋرۋحانا قۇرىلىسى بويىنشا بٸرىڭعاي باعا بەلگٸلەۋدٸ تاپسىرامىن. ەرينە, ونىڭ مٶلشەرٸ كٶڭٸلگە قونىمدى بولۋى كەرەك.   

نەوبحوديمو كورەننىم وبرازوم پەرەسموترەت سيستەمۋ زاكۋپا مەديتسينسكوي تەحنيكي. ەتو توجە بولشايا پروبلەما. پوسكولكۋ داننايا سفەرا ياۆلياەتسيا ۆىسوكوكوررۋپتسيوگەننوي. رەگيونامي سيستەمنو زاۆىشايۋتسيا سمەتى ي تسەنى نا وبورۋدوۆانيە, تراتياتسيا وگرومنىە دەنگي نا ەگو سەرۆيسنوە وبسلۋجيۆانيە. پوەتومۋ پورۋچايۋ پراۆيتەلستۆۋ پەرەيتي نا تسەنتراليزوۆاننىي زاكۋپ مەديتسينسكوي تەحنيكي نا بازە «سك-فارماتسييا».

*  *  *

«جاڭا قازاقستاندى» قۇرۋ ٷشٸن تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ ەدٸل مەملەكەتتٸك ساياسات جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك.

بۇل ساياسات ساناسىز شەنەۋنٸكتەردٸڭ جٶنسٸزدٸگٸنە جول بەرمەيدٸ.

بەسەكەگە جەنە تەحنولوگيياعا نەگٸزدەلگەن ەكونوميكانى قالىپتاستىرادى. سونىمەن بٸرگە, جەكە مەنشٸككە, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنا قول سۇعىلماۋىنا زاڭ ٷستەمدٸگٸ ارقىلى كەپٸلدٸك بەرەدٸ. بارلىق ازاماتتارعا بٸردەي مٷمكٸندٸك جاسايتىن دا – وسى ساياسات. ەركٸم قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا جاۋاپتى ەكەنٸن سەزٸنٸپ, ورتاق ٸسكە ٶز ٷلەسٸن قوسۋى كەرەك. جۇرت مەملەكەتتەن اشىق ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ ساياسات جٷرگٸزۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. وسى تالاپقا ساي بولۋىمىز قاجەت.   

وت بيزنەسا ترەبۋەتسيا نالوگوۆايا چەستنوست ي سوتسيالنايا وتۆەتستۆەننوست. ودنيم يز پروياۆلەنيي تاكوگو پودحودا ياۆليايۋتسيا پوجەرتۆوۆانييا ۆ فوند «قازاقستان حالقىنا». يا ۋجە گوۆوريل, سەگودنيا پوۆتوريۋس, چتو ەگو فورميروۆانيە دولجنو يدتي ۆ وسنوۆنوم زا سچەت كرۋپنوي ناتسيونالنوي بۋرجۋازيي, حوتيا ۆزنوسى درۋگيح كومپانيي, ۆكليۋچايا ينوستراننىح ينۆەستوروۆ, پريۆەتستۆۋەتسيا. ەتو نە پرينۋديلوۆكا, ا شانس سوستوياۆشيمسيا, پريبىلنىم كومپانييام ي گراجدانام پوجەرتۆوۆات سرەدستۆا نا بلاگورودنىە وبششەناتسيونالنىە تسەلي.

ادال ەڭبەك ەتۋ – بەرٸمٸزگە ورتاق مٸندەت. ٶكٸنٸشكە قاراي, كەيدە جۇرت, ەسٸرەسە جاستار ماڭداي تەرٸن تٶگٸپ, جۇمىس ٸستەگٸسٸ كەلمەيدٸ. اۋىردىڭ ٷستٸمەن, جەڭٸلدٸڭ استىمەن جٷرگەندٸ جٶن كٶرەدٸ. ٶيتكەنٸ, ولار بٸزدە ادال ەڭبەك لايىقتى باعالانبايدى دەپ ويلايدى. جاستار باستىقتار مەن اۋقاتتىلارعا جاقىن جٷرەتٸن تٷرلٸ الاياقتاردىڭ, جەمقورلاردىڭ شالقىپ ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىن كٶرٸپ وتىر. تٸپتٸ, سولارعا قاراپ بوي تٷزەيتٸن بولدى. قوعامدا تابىسقا جەتۋدٸڭ تٶتە جولى وسى  دەگەن قاتە تٷسٸنٸك ورنىعۋدا. وعان قوسا, تاعى بٸر جاعىمسىز ٷردٸس بار. كەيبٸرەۋلەر ادال ەڭبەكپەن جەتٸستٸككە جەتەتٸن مٷمكٸندٸك جوق ەكەنٸن كٶرگەن سوڭ ەش ەرەكەتسٸز قول قۋسىرىپ وتىرادى. جۇمىس ٸستەۋدٸڭ ورنىنا جاقىندارىنا دا, مەملەكەتكە دە ماسىل بولۋدا. ٶزٸنە جەردەماقى مەن جەڭٸلدٸك تالاپ ەتٸپ, الاقان جايۋدان ارلانبايدى. تٸپتٸ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸككە قوقان-لوقى كٶرسەتۋدەن دە تايىنبايدى. ۇلتتى جەگٸدەي جەيتٸن وسى كەسەلدەر ەلٸمٸزدٸ كەرٸ تارتۋدا. مينيستردەن مالشىعا, قارجىگەردەن قارا جۇمىسشىعا دەيٸن ەرقايسىمىز بۇل تۋرالى تەرەڭ ويلانۋىمىز كەرەك. تيٸستٸ قورىتىندى جاساپ, دۇرىس ەرەكەت ەتۋٸمٸز قاجەت. سوندا عانا بٸز ٶركەنيەتتٸ قوعام قۇرا الامىز.

يدەولوگييا دوبروسوۆەستنوگو ترۋدا, سپراۆەدليۆوگو ۆوزناگراجدەنييا دولجنا پرييتي نا سمەنۋ ميروۆوززرەنييۋ كومپرادوروۆ, ۆرەمەنششيكوۆ, يجديۆەنتسەۆ. ەتو وبششايا زاداچا ۆلاستي ي وبششەستۆا, كوتورايا زاتراگيۆاەت سوتسيالنو-ەكونوميچەسكيە اسپەكتى, ۆوپروسى گوسۋدارستۆەننوي پوليتيكي, ناتسيونالنوي يدەنتيچنوستي ي ۆوسپيتانييا مولودەجي. پراۆيتەلستۆۋ پورۋچاەتسيا ۆ دۆۋحمەسياچنىي سروك پرەدوستاۆيت پرەدلوجەنييا پو ۆوزۆراتۋ ۆ سترانۋ نەزاكوننو ۆىۆەزەننىح زا رۋبەج فينانسوۆىح سرەدستۆ ي پريوبرەتەننىح تام اكتيۆوۆ.

قۇرمەتتٸ جيىنعا قاتىسۋشىلار!

بٸز بٷگٸن ەلٸمٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قاتىستى كٶپتەگەن مەسەلەنٸ تالقىلادىق. الدىمىزعا ناقتى مٸندەتتەر قويدىق. ٷكٸمەت باعدارلاماسىنداعى نەگٸزگٸ ۇستانىمداردى جالپى ماقۇلداۋعا بولادى دەپ سانايمىن. بۇل قۇجات كٶپشٸلٸككە بارىنشا تٷسٸنٸكتٸ بولۋى كەرەك.