11 سەۋٸردە ٶزبەكستانداعى قازاقستان جىلىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ قۇرمەتٸنە وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيٸ ٶزبەكستان مەملەكەتتٸك ٶنەر مۋزەيٸندە «ۇلى دالا: تاريح جەنە مەدەنيەت» كٶرمەسٸن اشىلدى.
كٶرمەنٸڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيٸ ديرەكتورى الماز شەيكەنۇلى نۇرازحان, ٶزبەكستانداعى قازاقستاننىڭ تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ دارحان ساتىبالدى, ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسى مەدەنيەت ۆيتسە-مينيسترٸ كامول اكيلوۆا, ٶزبەكستان مەملەكەتتٸك ٶنەر مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى ۆاسيلا ساليحقىزى فايزيەۆا قاتىستى.
كٶرمە اشىلار الدىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ٶكٸلدەرٸ ٷشٸن باسپاسٶز مەجٸلٸسٸ ۇيىمداستىرىلدى. شاراعا ەكٸ مەملەكەتتٸڭ رەسمي دەلەگاتسييا ٶكٸلدەرٸ مەن ٶزبەكستان مەملەكەتتٸك ٶنەر مۋزەيٸنٸڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ, ت.ع.ك. تامارا نۋريتدينوۆا, ۇلىقبەك سٷلەيمەنوۆ اتىنداعى ٶزبەكستان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ تاريح فاكۋلتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, ت.ع.د. رۋستام سۋلايمانوۆ, ل.ن. گۋميلەۆ ات. ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ارحەولوگييا جەنە ەتنولوگييا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, ت.ع.د. جامبىل ارتىقباەۆ, ت.ع.ك. ە. مارعۇلان ات. ارحەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمتەكەرٸ ارمان بەيسەنوۆ سىندى قازاقستاندىق جەنە ٶزبەكستاندىق عالىمدار قاتىستى. باسپاسٶز مەجٸلٸسٸندە ەكٸ مەملەكەتتٸڭ باس مۋزەيلەرٸ تۋرالى اقپاراتتار بەرٸلٸپ, الداعى جوسپارلار تۋرالى ايتىلدى. قازاقستان مەن ٶزبەكستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ماقساتىندا مۋزەيلەردٸڭ مەدەني بايلانىسىنىڭ ماڭىزى تۋرالى جان-جاقتى سٶز قوزعالدى.
«ۇلى دالا: تاريح جەنە مەدەنيەت» كٶرمەسٸنٸڭ ماقساتى – قازاقستاننىڭ تاريحي-مەدەني باي مۇراسىمەن شەتەلدٸك كٶرەرمەندٸ تانىستىرۋ.
كٶرمەگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سيمۆولى سانالاتىن «التىن ادام» قويىلادى. 1960-جىلداردىڭ سوڭى مەن 1970-جىلداردىڭ باسىندا الماتىنىڭ ماڭايىندا تانىمال ارحەولوگ كەمال اقىشەۆ زەرتتەپ جٷرگەن ەسٸك قورعانىنان, كەيٸن قازاقستاننىڭ سيمۆولىنا اينالعان, ساق پاتشاسى – «التىن ادامنىڭ» سٷيەگٸ تابىلعان ارحەولوگييالىق سەنساتسييا ورىن الدى. باعا جەتپەس ولجاعا «قازاق تۋتانحامونى» دەگەن ات بەرٸلٸپ, «عاسىر جاڭالىعى» دەپ تانىلدى. ەجەلگٸ دالا بيلەۋشٸسٸنٸڭ تەجٸندەگٸ قاناتتى التىن پىراق ەشەكەيلەرٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلتاڭباسىنىڭ بٶلشەگٸنە اينالدى, ال التىن ادامنىڭ مٷسٸنٸ الماتىداعى تەۋەلسٸزدٸك الاڭىنا ورناتىلدى.
كٶرمەنٸڭ اشىلۋ سالتاناتىندا سٶز العان ٶزبەكستانداعى قازاقستاننىڭ تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ دارحان ساتىبالدى: «بٷگٸنگٸ كٶرمەنٸڭ ورنى ەرەكشە. بۇل مەدەني شارا ٶزبەكستانداعى قازاقستان جىلىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ قۇرمەتٸنە وراي ۇيىمداستىلىپ وتىر. «التىن ادامنىڭ ەلەم مۋزەيلەرٸنە شەرۋٸ» كٶرمە جوباسى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن, تٶل مەدەنيەتٸ مەن تەرەڭ تاريحىن جاۋھار جەدٸگەرلەر ارقىلى دٷنيەجٷزٸنە تانىتادى. كٶرمەنٸڭ باستى ەكسپوناتى – «التىن ادام». اتالعان كٶرمە جوباسى بٷگٸنگە دەيٸن ەلەمنٸڭ تٷرلٸ ەلدەرٸن, وڭتٷستٸك كورەيا, پولشا, رەسەي, بەلارۋس, قىتاي مەملەكەتتەرٸندە كٶرسەتٸلگەنٸن اتاپ ايتقان جٶن», -دەدٸ.
بۇل كٶرمە جوباسى ەلەمنٸڭ جەتٸ ەلٸن – بەلارۋس, ەزەربايجان, رەسەي, قىتاي, پولشا, كورەيا مەملەكەتتەرٸن جەنە تاتارستان رەسپۋبليكاسىن تابىسپەن ارالاپ, ميلليوننان استام كٶرەرمەن تاماشالادى. جوبا 2018-2020 جىلدارعا جوسپارلانعان.
اتالعان كٶرمە بيىلعى جىلى مالايزييا, يتالييا, تٷركييا جەنە گرۋزييا مۋزەيلەرٸندە ۇيىمداستىرىلماق. ال 2020 جىلى اقش, اۆسترييا, فرانتسييا, شۆەيتسارييا مەن گەرمانييانىڭ باستى مۋزەيلەرٸندە ٶتكٸزٸلەدٸ.
ٶزبەكستان مەملەكەتتٸك ٶنەر مۋزەيٸندەگٸ كٶرمەگە كيٸمٸ التىن, ال باس كيٸمٸ جەبە, قار بارىسى, ارقار, جىلقى جەنە قۇس بەينەسٸندەگٸ التىنمەن ەشەكەيلەنگەن التىن ادامنىڭ رەكونسترۋكتسيياسى ۇسىنىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار اتالعان كٶرمەدەن ساق جاۋىنگەرٸمەن (ارحەولوگتاردىڭ پٸكٸرلەرٸ بويىنشا 17-18 جاستار شاماسىندا) بٸرگە جەرلەنگەن ەرتە تەمٸر عاسىرىنىڭ (ب.د.د V-IV عع.) ارحەولوگييالىق ولجالارىنىڭ كوللەكتسيياسىن تاماشالاۋعا بولادى.
قر ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى الماز نۇرازحان: «مەن ەڭ الدىمەن قازاقستاندىقتاردى ىستىق ىقىلاسپەن قابىلداعان رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا, وسى كٶرمەگە اتسالىسقان ٶزبەكستان مەملەكەتتٸك ٶنەر مۋزەيٸنٸڭ ۇجىمىنا العىس بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ. «التىن ادامنىڭ ەلەم مۋزەيلەرٸنە شەرۋٸ» كٶرمە جوباسى ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قولعا الىنعان بولاتىن. قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن بٷگٸن, مٸنە, جەتٸنشٸ مەملەكەتكە تابان تٸرەدٸك. كٶرمەگە «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرىندا» اتاپ كٶرسەتٸلگەن ەر سالا بويىنشا قۇندى جەدٸگەرلەر قويىلدى. ٶزبەكستاندىقتار بٸزگە جات ەمەس, تاريح, مەدەنيەت, سالت-دەستٷر, دٸني ۇعىمدارىمىز ورتاق قالىپتاسقاندىقتان, بٷگٸنگٸ كٶرمە سٸزدەرگٸ قىزىقتى بولادى دەپ ويلايمىن», - دەدٸ ٶز سٶزٸندە.
ساقتار (پارسى تٸلٸنەن اۋدارعاندا – «الىپ ەرلەر») – قازاقتاردىڭ ەرتەدەگٸ بابالارى. گرەك اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارىندا ولاردى ازييالىق سكيفتەر (saka سٶزٸ سكيفتەردٸڭ «بۇعى» سٶزٸنەن تۋىندايدى), باسقا ەجەلگٸ دەرەككٶزدەرٸندە «ۇشقىر اتتى تۋرلار» دەپ كٶركەم سيپاتتاعان. وسى تايپالاردىڭ ٷلكەن ٷش توبىنىڭ قاتارىندا «التىن ادام» جەرلەنگەن ەسٸك قورعانى تابىلعان ايماقتا تۇرعان ساق-تيگراحاۋدتار («شوشاق بٶرٸكتٸلەر») بار بولاتىن.
قورعاننان كيٸمدەردٸ بەزەندٸرەتٸن دەتالدار, سول سيياقتى ەشەكەيلەر مەن تۇرمىستىق زاتتار بار تٶرت مىڭنان استام التىن بۇيىمدار تابىلدى. زەرتتەۋشٸلەردٸڭ قورىمداعى زاتتاردىڭ توپوگرافيياسىن تەر تٶگٸپ زەرتتەۋلەرٸ نەتيجەسٸندە, كٶرمەگە ۇسىنىلىپ وتىرعان ساق جاۋىنگەرٸنٸڭ كەلبەتٸن جاڭادان جاساپ شىعۋ مٷمكٸن بولدى.
ەجەلگٸ دالا ٶنەرٸنٸڭ ماڭىزدى ەرەكشەلٸگٸ سانالاتىن زوومورفتىق بەينەلەردٸڭ باسىمدىعى دا ميفولوگييالىق ويلاۋ ٶلشەمدەرٸمەن بەلگٸلەنەدٸ. مۇنىڭ سيۋجەتٸنٸڭ دراماتيزمٸ جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ كٷرەسٸ, جارىق پەن قاراڭعىنىڭ باستاۋى, جاڭا ٶمٸردٸڭ جاسالۋى, قاراما-قايشىلىقتاردىڭ مەڭگٸلٸك قوزعالىسىنىڭ جەنە مەڭگٸلٸك كٷرەسٸنٸڭ سيمۆولى رەتٸندە تٷسٸندٸرٸلەدٸ. وسىنداي قاراما-قايشىلىقتىڭ ايقىن ٷلگٸسٸ رەتٸندە كٶرمەگە ۇسىنىلعان التىننان قالىپتاۋ جەنە بەدەرلەۋ تەحنيكاسىمەن جاسالعان V-IV عاسىرلارعا تەن جاپسىرماسى بٸرٸن بٸرٸ دەل قايتالايتىن قوس بارىس تٷرٸندەگٸ ايىلباستى ايتۋعا بولادى.
حريستياندىق پەن مۇسىلماندىقتىڭ ورنىعۋىنا قاراي «اڭ ستيلٸ» بٸرتٸندەپ پۇتقا تابىنۋشىلىق پەن تٷسٸنٸكتەن شىعاتىن باستاپقى مەنٸن جوعالتا باستادى. الايدا باستاپقى سيقىرلى مەنٸنەن ايرىلعان جانۋارلاردىڭ سەندٸك بەينەلەرٸ زەرگەرلٸك بۇيىمداردا, مينياتيۋرا كٸتاپتاردا, اعاش, تاس جەنە سٷيەك ناقىشتارىندا, سەۋلەت سىندى ورتاعاسىرلىق ٶنەردە ەلدەقايدا جيناقتالىڭقىراعان تٷردە, ستيلدەنگەن ويۋ, زەر ەلەمەنتتەرٸنٸڭ پٸشٸنٸن قابىلداپ قولدانىستا قالا بەردٸ.
بۇل ٷردٸستەر ەكسپوزيتسيياعا قويىلعان XV عاسىرعا تەن دەپ داتالانعان سايرام كٶمبەسٸنەن تابىلعان زەرگەرلٸك ٶنەر بۇيىمدارىنان ايقىن بايقالادى. كٶرمەدە سول سيياقتى تاقساي (باتىس قازاقستان وبلىسى), تالدى-2 (قاراعاندى وبلىسى) جەنە بەرەل (شىعىس قازاقستان وبلىسى) سىندى ساق قورعاندارىنان تابىلعان ارحەولوگييالىق بٸرەگەي ولجالار دا كٶرسەتٸلەتٸن بولادى.
ەسٸك قورعانىنان تابىلعان زاتتار اراسىندا ەجەلگٸ جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ رۋنا جازۋمەن جازىلعان جازباسى بار كٷمٸس توستاعاننىڭ ەكسپوزيتسييادان الار ورنى ەرەكشە.
كٶرمەدە سول سيياقتى تاقساي (باتىس قازاقستان وبلىسى), تالدى-2 (قاراعاندى وبلىسى) جەنە بەرەل (شىعىس قازاقستان وبلىسى) سىندى ساق قورعاندارىنان تابىلعان ارحەولوگييالىق بٸرەگەي ولجالار دا كٶرسەتٸلدٸ.
كٶرمەگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ قورلارىنان بارلىعى 127 زات ۇسىنىلدى. كٶرمەگە ۇسىنىلعان قازاقستاننىڭ ەجەلگٸ جەنە ورتاعاسىرلىق ٶنەرٸنٸڭ جاۋھارلارى – بۇل ەۋرازييا دالا مەدەنيەتٸ مۇراسىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸن كٶرسەتەتٸن, بۇرىنعى دەۋٸردٸڭ ەسٸمدەرٸ بەلگٸسٸز شەبەرلەرٸ جاساعان عاجاپ تۋىندىلاردىڭ از عانا بٶلٸگٸ.
