فوتو: ernur.kz
كٶرسەقىزارلىقپەن ەرنەسەنٸ ەرمەك قىلىپ, تٷككە تۇرعىسىز دٷنيەلەردٸ دە ترەندكە اينالدىرىپ الا كەتەتٸن جاسٶسپٸرٸم بۋىن بٷگٸندە جاپپاي ورازا ۇستاۋدى دا جارىسقا اينالدىرىپ بارا جاتقانداي. حالقىمىز بۇل تۇرعىدا «ورازا, ناماز توقتىقتا» دەپ تاۋىپ ايتقان. ال باليعات جاسىنا جەتپەي, بالالاردىڭ ٶزبٸلەرمەندٸگٸنەن ٶرٸستەپ كەلە جاتقان بۇل ترەند قانشالىقتى قاۋٸپتٸ? ەرينە, ورازانىڭ بارشا مۇسىلمانعا پارىز ەتٸلگەنٸنە ەش شٷبە كەلتٸرمەيمٸز. بٸراق بۇل مىسىقتابانداپ كەلە جاتقان دٸني فاناتيزمنٸڭ بەلگٸسٸ ەمەس پە ەكەن دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى.بۇل تاقىرىپتى قوزعاۋىمىزعا تٷرتكٸ بولعان جاعدايلار دا جوق ەمەس. سوڭعى جىلدارى جاسٶسپٸرٸمدەر اراسىندا, ەسٸرەسە باليعاتقا تولماعان تٶمەنگٸ سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ اراسىندا اۋىز بەكٸتۋ ٷردٸسٸ بەلەڭ الدى. ەرٸگە بارماي-اق قويايىق, بىلتىر عانا ەلٸمٸزدەگٸ مەكتەپتەردٸڭ بٸرازىندا وقۋشىلاردىڭ جاپپاي ورازا ۇستاۋىنا قاتىستى اتا-انالار اراسىندا قىزۋ تالقى باستالدى. ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە دە از شىقپادى. ياعني سىنىپتاس وقۋشىلار ساباقتان كەيٸن توپتاسىپ دەمحاناعا اۋىز اشارعا جيٸ بارىپ, اتا-انالارىنا قارجىلىق سالماق سالىپ قويسا, كەيبٸرٸ بالاسىنىڭ دٸنگە ەرتە دەن قويعانىنا الاڭداپ, ەرتەڭٸنە ەلەڭدەپ قالعانى بار. ەرينە قوعامنىڭ قىزداردىڭ ورامالىمەن ارپالىسقانى سيياقتى, ەندٸ بالالاردىڭ اۋزىمەن بەكٸتۋٸمەن الىسۋ ماقساتىمىز ەمەس. دەي تۇرعانمەن, ۇلت بولاشاعىنىڭ, ۇرپاق ساۋاتىنىڭ قامىمەن وسى مەسەلەگە زەر سالىپ, زەردەلەپ كٶرگەندٸ جٶن سانادىق.
وسى جايتتىڭ اق-قاراسىن اجىراتىپ الماق ماقساتتا تٷرلٸ سالانىڭ ماماندارىن سپيكەرلٸككە تارتتىق. بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, بٸزبەن تٸلدەسكەن تۇلعالار جالپى العاندا بالالاردىڭ يماندىلىققا جاقىنداي تٷسكەنٸن قۇپتاعانىمەن, ولاردىڭ ەرتە ورازا ۇستاۋىنا قاتىستى قارسى پٸكٸرٸن دە اشىپ ايتتى. مەسەلەن جامبىل وبلىستىق قوعامدىق ەكەلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى رينات نۇراقباەۆ بالا بٸلٸم مەن عىلىمعا دەن قويار شاقتا دٸنمەن ەۋەستەنگەنٸن قالامايتىنىن جەتكٸزدٸ.
"راسىندا كٸشكەنتاي بالالارعا ورازا نە ٷشٸن كەرەك? وسىنى بۇلار جەتە تٷسٸنٸپ وتىرعانى دا شامالى. ورازا دەگەن, ەڭ الدىمەن اللاعا قۇلشىلىق امالى. كيٸمٸڭ كٸر بولسا جۋىپ تازارتاسىڭ. سول سيياقتى ٷلكەن كٸسٸلەردٸڭ پەندەشٸلٸكپەن, كٸسٸلٸكپەن, تٷرلٸ جاعدايلارمەن جاساپ قويعان كٷنەلٸ ٸستەرٸ بولادى. مۇسىلمان جاماعاتى وسىدان تازارايىن, جاراتۋشىنىڭ الدىنداعى پارىزداردى ورىندايىن دەگەن نيەتپەن اۋىز بەكٸتەدٸ. ال جاس بالالاردىڭ اۋىز بەكٸتكەنٸنە مەن قوسىلا قويمايمىن. ولار ساباق وقيتىن, بٸلٸم-عىلىم ٸزدەيتٸن جاستا وعان كٶپ كٶڭٸل بٶلمەۋٸ كەرەك. ٶيتكەنٸ ٷيدە اتا-اناسى, ٷلكەندەر جاعى ورازا ۇستاپ جاتسا, سول كٸسٸلەر دۇعا ەتٸپ, سول كٸسٸلەر تٸلەۋٸن تٸلەپ وتىرسا, ال بالالارى ساۋاپ جيناعىسى كەلسە, تاپقان تابىسى نەمەسە ٶزدەرٸنٸڭ مەكتەپكە اپارعان اقشاسىنان ٷنەمدەگەن ازىن-اۋلاق تيىن-تەبەنٸ بولسا, ٷيدەگٸ ٷلكەندەردٸڭ سەرەسٸنە, يا اۋىز اشارىنا بٸر قۇرما, بٸر تٷيٸر نان ەكەلٸپ بەرسە دە سونىڭ ٶزٸ ساۋاپ قوي بالا ٷشٸن. ال ەندٸ ولار اۋىز بەكٸتٸپ, سەرەسٸنە تۇرعان سوڭ ۇيقىسىنىڭ دا رەجٸمٸ بۇزىلىپ, تاماقتانۋ جيٸلٸگٸ مەن نورماسى اۋىتقيدى. بالالاردىڭ ٸشكٸ اعزاسى ەلٸ تولىق قالىپتاسىپ بٸتكەن جوق. سوندىقتان وقۋشىلار الدىمەن دەنساۋلىعىن نىقتاپ, ٶز-ٶزٸنە كەلٸپ الۋى كەرەك قوي", – دەيدٸ رينات نۇراقباەۆ.
سونداي-اق ول بالالاردىڭ باس قوسىپ, اۋىز اشار ۇيىمداستىرۋىن دا ابزال ٸستەردٸڭ قاتارىنا جاتقىزا المايتىنىن ايتتى. بۇل جەردەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلە رەتٸندە كەيبٸر اتا-انانىڭ قاراجاتتان قىسىلاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
– اۋىز اشار ٷزٸلمەس ٷشٸن كٷندەلٸكتٸ اقشا كەرەك. وسى رەتتە اتا-انالاردىڭ بەرٸندە بٸردەي قارجىلىق مٷمكٸندٸك بار ما دەگەن سۇراق تۋادى.
ودان كەيٸنگٸ مەسەلە, بالالار جينالعان كەزدە ول وتىرىستا نە تۋرالى ەڭگٸمەلەسەدٸ? بٸر ساعات, ەكٸ ساعات وتىرادى دەلٸك. اۋىزاشار بولعاننان كەيٸن ونىڭ قۇلشىلىعى بار. سول بٸر-ەكٸ ساعاتتا بالالار نەمەن اينالىسادى? قۇران جاتتاي ما, مٷمكٸن ارالارىندا بٶتەن اعىمعا قاتىسى بار ٶزگە ادامدار ٶز يدەولوگيياسىن ناسيحاتتاپ, يسلامعا جات كٶزقاراستى سٸڭٸرە مە? جوق ەلدە ولار اۋىز اشىپ بولعان سوڭ, سول باياعى سمارتفونداعى ويىندارىنا كٸرٸپ كەتە مە, ەلدە كارتا ويناي ما? وسىنىڭ بەرٸنە زەر سالىپ, وي جٷگٸرتٸپ جاتقان اتا-انا بار ما? سول سەبەپتٸ مەن, جەكە باسىم بۇل تەندەنتسيياعا قارسىمىن, – دەگەن ر.نۇراقباەۆ كەزٸندە ٶز بالالارىنىڭ دا ەرتە جاستا اۋىز بەكٸتكەنٸنە قارسى بولعان ەكەن.
"كەزٸندە مەنٸڭ دە بالالارىمنىڭ جوعارى سىنىپتا وقىپ جٷرگەن كەزٸندە ورازا ۇستاعانى بار. مەن ونى اسا بٸر قۇپتاي قويمادىم. سەبەبٸ ٶز بالامىزدىڭ دەنساۋلىعىن ٶتە جاقسى بٸلەمٸز عوي. بالالاردىڭ كٷنٸ بويعى اشىعۋى سالدارىنان تۋعان ازداعان سىرقاتىنا بايلانىستى ورازالارىن ۋاقىتىنان بۇرىن اشقان كەزدەرٸ دە بولدى. ال مەكتەپ بٸتٸرٸپ, ٷلكەن ازامات رەتٸندە كٶزقاراسى قالىپتاسىپ, دەنساۋلىقتارى بەكٸگەننەن كەيٸن قازٸر ورازانى ٷزبەي ۇستاپ جٷر.
بٸز قازٸرگٸ اتا-انالار, ٶز بالالارىمىزعا يە بولا الماي جٷرمٸز. سوندىقتان دا بارىنشا سانانى وياتايىق. بالانى ۇيىقتايتىن ۋاقىتىندا ۇيىقتاتايىق, دەنەسٸ شىنىعاتىن كەزٸندە شىنىقتىرايىق, تاماق ٸشەتٸن كەزدە تاماعىن بەرەيٸك, بلٸم الىپ, وقۋ وقيتىن كەزٸندە وقىتايىق. قالعان نەرسەنٸ كەمەلەتتٸك جاسقا تولىپ, ٷلكەن ازامات بولعان سوڭ ٶزدەرٸنٸڭ شەشٸمٸمەن قابىلداي جاتار. ال بالا اتا-انانىڭ قامقورلىعىندا جٷرگەن شاقتا اتا-انا قايتكەن كٷندە دە بالالارىمىزعا باس-كٶز بولىپ, باقىلاۋدان شىعارمايىق", – دەيدٸ ر.نۇراقباەۆ.
ال دٸنتانۋشى عالىم كەڭشٸلٸك تىشحانۇلى مەكتەپتە كٷزدە قىزداردىڭ ورامالىنا, ورازا كەزٸندە تٶمەنگٸ سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ اۋىز بەكٸتۋٸنە قاتىستى مەسەلە تۋىندايتىنىن اتاپ ٶتتٸ. بٸراق بۇلاردىڭ اسا بٸر تراگەدييالىق جاعداي ەمەس ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
"ەلٸمٸزدە دٸندٸ ۇستاناتىنداردىڭ, يا بولماسا پراكتيكالىق تٷردە قولداناتىنداردىڭ قاتارى ٶتە از. حالىق سانىنىڭ 4-5% كٶلەمٸندە عانا. سونىڭ ٸشٸندە بالالارى ورازا ۇستايتىن وتباسىلاردىڭ دا سانى از دەپ ويلايمىن. بٸراق سوعان قاراماستان مەكتەپتەردە بالالار قىزىعۋشىلىقپەن اۋىز بەكٸتٸپ جاتادى. ەگەر بالالار جاس بولسا, بۋىنى ەلٸ بەكٸمەگەن بولسا, اسقازانىنا زييان كەلەتٸن بولسا وعان بالانى قيناۋدىڭ قاجەتٸ جوق. اعزا ٶسٸپ, ٶركەندەپ وتىرۋ قاجەت, ٷنەمٸ تاماقتانۋ قاجەت. سوندىقتان مۇنداي جاعدايدا, جالپى دٸننٸڭ ٶزٸندە ورازانى بالالارعا مٸندەتتٸ تٷردە ۇستاۋ كەرەك دەگەن تالاپ جوق. ەندٸ باستاۋىش, ورتا سىنىپتاعىلار باليعات جاسىنا تولماعان بالالار عوي. قىزىعۋشىلىقپەن ٶزدەرٸ ۇستاعىسى كەلەتٸن شىعار. دەگەنمەن دە كەيبٸر جاعدايلاردا راديكالدى توپتاعى ٶكٸلدەر بالالارىنا ورازا ۇستاتۋى مٷمكٸن. ونداي جاعدايدى مەكتەپ ەكٸمشٸلٸگٸ انىقتاۋى كەرەك. بالا ەكە-شەشەسٸنەن قورقىپ ورازا ۇستايتىن بولسا, ونداي كەزدە مۇعالٸمدەر بالالارمەن, ولاردىڭ اتا-انالارىمەن جۇمىس جٷرگٸزۋ كەرەك. ال جالپى العان كەزدە, جاپپاي قاۋٸپ تٶنەدٸ, ەرتەڭ مۇنىڭ ارتى راديكاليزمگە اينالادى, اۋقىمدى يسلامدانۋ كەلەدٸ دەگەن سيياقتى قاۋٸپتٸ تەندەنتسييا كٷتۋ ورىنسىز. ٶيتكەنٸ ورازا ۇستاعان ادامداردىڭ بارلىعىنا ەرتەڭگٸ كٷنٸ راديكالدانىپ كەتەدٸ دەپ قاراۋ اسا بٸر الاڭدارلىق جايت ەمەس. ەكٸنشٸدەن مىناۋ اراب ەكسپانسيياسى دەگەن تٸركەستٸ دە بايقاپ قولدانۋىمىز كەرەك. ياعني ارابقۇلدىق, يا بولماسا ۇلتتىڭ ارابتانۋى دەگەن سيياقتى كٶزقاراسپەن قاراۋ دۇرىس ەمەس. اباب پەن ورازانىڭ ەش قاتىسى جوق. ورازا – يسلامنىڭ بەس پارىزىنىڭ بٸرٸ. ٶزٸن مۇسىلمانمىن دەپ سانايتىن ەربٸر ادامنىڭ ورىنداۋعا تىرىساتىن ٸزگٸ امالدارىنىڭ بٸرٸ. بٸراق ونىڭ بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا قاراۋ كەرەك, اۋرۋى بار جاندارعا مۇقييات بولۋ كەرەك دەگەن سيياقتى تالاپتارى بار. سوندىقتان مۇنىڭ دا بٸر اقىلعا سالعان ابزال جولىن تابۋعا بولادى. جوعارى سىنىپتا وقيتىن, يا بولماسا دەنساۋلىعى مىقتى, ورازا ۇستاعان كەزدە ٶزٸن جەڭٸل سەزٸنەتٸندەي جاعداي بولسا, وندا ونىڭ دٸني سەنٸم بوستاندىعىن تاپتاۋىنا حاقىسى جوق. بٸراق ەندٸ باستاۋىش, ورتا سىنىپتاعى بالالاردى ورازا ۇستاۋعا مەجبٷرلەپ, كۇشپەن اشىقتىرۋ دۇرىس ەمەس", – دەيدٸ دٸنتانۋشى عالىم, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى كەڭشٸلٸك تىشحانۇلى.
ٶتكەن اپتادا مەجٸلٸس كۋلۋارىندا وقۋ-اعارتۋ مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى ەدٸل وسپان جۋرناليستەردٸڭ وقۋشىلاردىڭ جاپپاي ورازا ۇستاۋىنا قاتىستى سۇراعىنا جاۋاپ بەردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلٸمٸزدە وقۋشىلاردىڭ ورازا ۇستاۋ ترەندٸ بايقالماعان.
"بۇل ەندٸ اتا-انالاردىڭ كٶزقاراسىنا تٸكەلەي بايلانىستى. بالالار ٶزدٸگٸنەن ورازا ۇستاۋ, جالپى ٶزگە دە دٸني عۇرىپتار بويىنشا شەشٸم قابالدامايدى. بۇعان ەرەسەكتەر تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ جەنە وسى باعىتتا بٸز اتا-انالارمەن جۇمىس جٷرگٸزۋ بارىسىندا ايتىپ وتىرامىز. بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنىڭ لايىقتى دامۋى ٷشٸن ولاردىڭ تولىققاندى تاماقتانۋى ٶتە ماڭىزدى. وسى مەسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارامىز", – دەدٸ ۆيتسە-مينيستر.
سونداي-اق ول بالالاردىڭ اۋىز بەكٸتۋٸ بالانىڭ دەنساۋلىعىنا جەنە باسقا دا جاعدايلارىنا, وقۋىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەتٸنٸن جوققا شىعارمادى.
بۇل مەسەلەدە دەرٸگەردٸڭ دە پٸكٸرٸ, كەڭەسٸ اسا ماڭىزدى. استانا قالاسىندا جالپى تەجٸريبەلٸك دەرٸگەر بولىپ ەڭبەك ەتەتٸن نۇربانۋ بەردٸمبەتوۆا ۇزاق ۋاقىت بويى اشىعۋ جەنە ودان كەيٸن بٸردەن تويىپ تاماقتانۋ اس قورىتۋ جٷيەسٸ اۋرۋلارىنىڭ تۋۋىنا سەبەپشٸ بولاتىنىن ايتتى.
"ٷلكەندەر جاعى بۇل مەسەلەدە كٶبٸنە مۇقييات كەلەدٸ. ال تاماققا شىدامسىز ويىن بالاسى ەرتەڭگٸ اۋرۋدى قايدان ويلاسىن? ازاننان كەشكە دەيٸن نەر تاتپاي, بوساپ قالعان اسقازاندى اۋىز اشاردا بٸردەن تولتىرىپ الۋدىڭ سالدارى سىرقاتقا ۇرىندىرۋى ەبدەن مٷمكٸن. ودان بٶلەك, ورازا كەزٸندە ۇيقىنىڭ دا رەجٸمٸ بۇزىلادى. ەرتە تۇرعان ەرەسەكتەر كٶبٸنە سەرەسٸدەن كەيٸن قايتا ۇيىقتاپ قالماي نامازىن وقىپ, ٶزگە دە قۇلشىلىعىن ٶتەپ, كەيبٸرٸ جۇمىسىنا جينالادى. ال بالالار قايتا جاتىپ, ۇيىقتاپ قالادى. تەۋلٸكتٸڭ بەلگٸلٸ كەزەڭٸندە اعزادا گورمون بٶلٸنەتٸن سەتتەر بولادى. ياعني تٷنگٸ, تاڭعا جۋىق ۇيقىداعى گورمون بٶلٸنەر كەزدە ادام ۇيىقتاۋى كەرەك. سوسىن كەشكە دەيٸن جاتا بەرمەي, وياۋ جٷرەتٸن كەزدە ۇيىقتاماۋ كەرەك. قىسقاسى وسى ۇيقى مەن وياۋ جٷرەتٸن شاقتىڭ دۇرىس رەتتەلمەۋٸنەن اعزادا گورموندىق اۋىتقۋشىلىقتار پايدا بولىپ, بۇل ٶز كەزەگٸندە دەنساۋلىقتىڭ بۇزىلۋىنا, تٸپتٸ كەيبٸر سىرقاتتاردىڭ تۋۋىنا سەبەپشٸ بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. ەرينە تاماق نورماسى مەن راتسيونى, ۇيقى رەجٸمٸ دۇرىس ساقتالسا, بالالاردىڭ دا ورازا ۇستاۋىندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. مەسەلە سول اتا-انالاردىڭ بالانى دۇرىس قاداعالاماۋىندا بولىپ تۇر. مەنٸڭشە, تٶمەنگٸ سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ورازا ۇستاۋى مەديتسينا تۇرعىسىنان قۇپتارلىق ٸس ەمەس", – دەيدٸ دەرٸگەر.
جالپى, قاسيەتتٸ ايداعى قۇلشىلىق ارقىلى مۇسىلمان ادام كٷنەلارىنان ارىلعىسى كەلەدٸ. ال كٷنە جاساماق تٷگٸلٸ, ەلٸ وڭى مەن سولىن تانىپ ٷلگەرمەگەن بالالاردىڭ اۋىز بەكٸتۋدەگٸ ماقساتى نە? مٷمكٸن بٷگٸنگٸ بۋىننىڭ رۋحاني تۇرعىدان ەرتە جەتٸلٸپ, يمان بايلىعىنىڭ ارتا باستاعانى ما?
