...قاپەكەڭ – باس رەداكتور قاپان ساتىبالدين ستولىنىڭ ٸشكٸ قىرىنا بەكٸتٸلگەن قوڭىراۋ تەتٸگٸن باستى. “قابدەشتٸ شاقىر... قىزمەتكەرٸڭدٸ كٶرسەتەيٸن, – دەدٸ ماعان قاراپ. – جوق, جٸگٸتتەردٸ تٷگەل شاقىر, – دەدٸ اسىعىس. – مىنا, سىن بٶلٸمٸنٸڭ جاڭا باستىعىمەن تانىستىرايىق.”
گازەت قىزمەتكەرلەرٸ ٷزدٸك-سوزدىق كەلە باستادى. الدىمەن عابباس جۇماباەۆ – جاۋاپتى حاتشى, اقىن. “مەنشەۆيكتەر مىلجىڭدادى سٶز بەرمەي, – مۇرنىنان ارعى جەردٸ كٶزٸ كٶرمەي...” – دەپ ٶلەڭ جازعان. ەڭكەڭدەي قورباڭداپ, يىعىن قومداپ, دٷرديگەن, قالىڭ ەرنٸ جابىسىپ, ەرەڭ ايرىلىپ, باس رەداكتورمەن قول الىسىپ, كٷبٸر ەتٸپ امانداستى, ماعان ەشقانداي يشارات جاساعان جوق, ٸسٸڭكٸ قاباعىنىڭ استىنان تٷيٸلە قارادى دا, اياعىنىڭ ەلٸ قۇرىعانداي, بٸر جاق قاپتالعا سىلق ەتٸپ وتىرا كەتتٸ. قابدەش جۇمادٸلوۆ – اقىن, ارعى بەتتەن كەلگەن, بٸزدەن بٸرەر كۋرس جوعارى وقىپ ەدٸ, ەدەبيەت بٸرلەستٸگٸنٸڭ جيىندارىندا سٶيلەگەنٸن كٶرگەم, باسپاسٶزدەن جاقسى ٶلەڭدەرٸن وقىعام, ونىڭ ٸشٸندە, سالت اتتى تٷنگٸ جولاۋشىنىڭ كٶڭٸل ەۋەنٸن تولقىتقان بٸر شاعىن ٶلەڭٸ, الداعى اۋىل تۋرالى: “شىعار قازٸر الدىمنان, – وتى مازداپ, يتٸ ٷرٸپ,” – دەگەن سۋرەت ەسٸمدە قالىپتى, ەكٸنشٸ, ەلدە ٷشٸنشٸ كۋرستاعى جازعى دەمالىستا شىعىس تٷركٸستانعا بارعاندا, تٷرمەگە سالىپ تاستاپتى دەگەن حابار جەتكەن, الدىمىزداعى كٶرنەكتٸ جٸگٸت, جاقىن تانىستىعىمىز بولماسا دا, تاعدىرىن, وبالىن ويلاپ, ايانىشپەن ەسكە الۋشى ەدٸم, سودان, شەكارا اقتارىلعاندا, 62-جىلى قايتا ٶتسە كەرەك, مەن اسپيرانتۋرادا جٷرگەندە ۋنيۆەرسيتەتكە ورالدى, ەندٸ بيىل بٸتٸرگەن تەرٸزدٸ, “قازاق ەدەبيەتٸنە” قىزمەتكە تۇرىپتى دەپ ەستٸگەم; كٶزٸ قايمىجىقتانا كٷلٸمدەپ, قول الىپ امانداسىپ, وڭ جاق قاپتالداعى ۇزىن ستولدىڭ تٶمەنگٸ تۇسىنا بارىپ وتىردى. رامازان توقتاروۆ – شاشى دۋدىراپ, اسىعىس كٸرٸپ, ەنتەلەي سەلەمدەستٸ, پروزاشى, بٸز ۋنيۆەرسيتەتتە جٷرگەندە جۋرنالدا, ەلدە گازەتتە “ماحاببات وپەراتسيياسى” دەگەن ەڭگٸمە شىعىپ, فيلفاكتىڭ قىزدارى بٸرٸنەن بٸرٸ سۇراپ وقىپ, قىرىلىپ قالا جازداعان, ودان بەرٸدە جەكە جيناعى باسىلسا كەرەك, تٷگەل وقىعام جوق, بٸراق سىرتىنان بولاشاق ٷلكەن جازۋشىلاردىڭ ەسەبٸنە قوسىپ قويىپ ەدٸم; پروزا بٶلٸمٸن باسقاراتىن شىعار دەپ ويلاسام, سوڭىنان بٸلدٸم, دەربەس تٸلشٸ سانالادى ەكەن. قاجىقۇمار قۋاندىقوۆ – تەاتر سىنشىسى, اكتەر ەسەپتٸ, ەدەمٸ جٸگٸت ەكەن, بايىپتى, كەربەز, وتىزدىڭ جۋان ٸشٸندە, ول كەزدە بٸزگە ٷلكەن كٸسٸ بولىپ كٶرٸنەدٸ, قاپەكەڭە باس يزەدٸ دە, ۇزىن ستولدىڭ ورتان بەلٸنەن وزا ورىن الدى. İزتاي مەمبەتوۆ – بەلگٸلٸ اقىن, كٶپتەگەن سىرلى ٶلەڭدەر جازعان, “مەن تۋىپپىن اقپانداتقان بوراندا...” – دەپ جىرلاعان, قازٸرگٸ كەيپٸنەن قاجىر-قايرات تا, تەنتەك مٸنەز دە تانىلمايدى, شارشاعان, قاجىعان ادام, ەۋەستٸك جوق, تىم سٷلەسوق; ستولدىڭ جوعارعى جاعىنا, ەڭكەيە بارىپ, تٶنە وتىردى. ەگدە جاستاعى مەشٸڭكەشٸ ەكٸ ەيەل: اقسارى اپاي – ارتىنان بٸلدٸم, اتى ەمينا, كٷلٸم قاعادى; قاراتورى اپاي – روزا دۇعاشەۆا, ۇلتى ۇيعىر, شاشى بۇيرالانعان, تٷكسيٸپ تۇر, كەسٸرلٸ كٸسٸ سيياقتى. ەڭ سوڭىنان نىعمەت عابدۋلين كەلدٸ. باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى. كٶلدەنەڭ ديۆانعا جايعاستى. ماعان قاراپ, جىميىپ قويدى. وسىنداعى ەڭ جاقىن ادام. ماعان قاتىستى بار شارۋانى تەمامداعان, ەندٸ بايسال, بوساڭ قالىپتا, ەركٸن وتىر.
قاپەكەڭ ەكٸ-ٷش اۋىز قىسقا سٶزبەن مەنٸ رەداكتسييا ۇجىمىنا تانىستىردى. ناقتى نە ايتقانى ەسٸمدە جوق, مەنٸڭ قىزمەتٸمدٸ ايتىپ, ٷلكەن سەنٸم ارتاتىنىن بٸلدٸرسە كەرەك. جۇرتتى تاراتىپ, مەنٸ وڭاشا الىپ قالدى. “بەرٸ قوجبانتوپاي, – دەدٸ. – گازەت كٶڭٸلدەگٸدەي شىقپاي جاتىر. بٸرٸنٸڭ بٸلٸمٸ, دارىنى جەتپەيدٸ. بٸرٸنٸڭ ىنتا, پەيٸلٸ جوق. ەيتەۋٸر شىعارىپ جاتىرمىز. داۋ-داماي كٶپ. كٷيٸپ تۇرعان بٸر جەر. كەيدە, كەتسەم بە دەپ تە ويلايمىن. ەندٸ سەنٸمەن بٸراز شارۋانى ٸلگەرٸ اپارامىز. گازەتتٸڭ تٶرت بەتٸنٸڭ بٸرٸ – سەنٸڭ ٷلەسٸڭدە. تولتىرۋ كەرەك. ۋاقىتىنان بۇرىن تاپسىرۋ كەرەك. تٷگەل كلاسسيك. سىن بٶلٸمٸ دەگەن... جانىپ تۇرعان وتىڭ ورتاسى... سونىڭ بەرٸن سارالاپ, باعالاپ وتىرۋ كەرەك. تٷگەل كلاسسيك ەمەس. تٷگەل... كٶبٸ حالتۋرششيك. – سوسىن كٷلٸپ الدى. دەمٸن ٸشٸنە تارتىپ, ەرنٸن جالاندى. – بٸراق تٷگەل سىناي بەرۋگە بولمايدى, – دەدٸ. – بالا باستاعان ٸستٸڭ باسى جارىق, سەن دە قوجبانتوپاي بٸردەڭە بولىپ كەتٸپ جٷرمە...” “بٸز جارىلمايتىن, مايىسپايتىن قارا تەمٸردەي بولامىز,” – دەدٸم. “تىم قاتتى بولساڭ, شورت سىناسىڭ, – دەدٸ قاپەكەڭ. – سٷزەگەن بولساڭ, مٷيٸزدەن ايرىلاسىڭ.” “مەنٸڭ مٷيٸزٸم مىقتى, – دەدٸم. – كٸمدٸ سٷزسەك تە...” قاپەكەڭ ماعان قاراپ كٷلە بەرە, اڭىرىپ قالدى. “شاحمات وينايسىڭ با?” – دەدٸ سوسىن قوزعالاقتاپ. “قاپەكە, مەن ٶتٸرٸك ويناي المايمىن, – دەدٸم. – سٸزدٸ ۇتام. سودان سوڭ قايتادان ارازداسىپ قالامىز...” قاپەكەڭ قارقىلداپ كٷلدٸ. قوڭىراۋ تەتٸگٸن باستى. “قابدەشتٸ شاقىر.” شاحمات ويناۋعا ما دەپ ەدٸم. “قابدەش, – دەدٸ. – مىنا مۇحتاردى الىپ بار, ستولىن كٶرسەت,” – دەدٸ. كەيٸن ٶزٸمٸز دە تٶرە بولدىق, جازىلماعان رەسٸم بويىنشا, باس رەداكتور بٶلٸم باستىعىن ٶزٸ اپارىپ وتىرعىزۋى كەرەك. وتىرعىزۋى, ورىن قۇتتى بولسىن دەپ, قولىن الۋى كەرەك. قاپەكەڭ مۇنى بٸلەدٸ, كٸسٸلٸگٸ دە ۇستاپ وتىرعان جوق, مەنٸ سىرتتان باعالاپ, ارنايى شاقىرتقان جازۋشىلار وداعىنىڭ تٶراعاسى عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ نۇسقاۋىمەن, جوعارىدان قابىلداعان سوڭ, ٶزٸنشە, ەلپٸلدەي بەرمەيٸن دەپ, قىر كٶرسەتكەنٸ. تاعى بٸر سىباعاسى بار ەكەن. مەنٸ بٸردەن شارۋاعا جەگۋ كەرەك, بٸردەن-اق ٶز جاۋاپكەرشٸلٸگٸمدٸ سەزٸنۋٸم كەرەك. “سودان سوڭ ەكەۋٸڭ وسى قازٸر باسپاحاناعا بارىڭدار. ەرتەڭگٸ نومەردٸڭ كەزەكشٸسٸ – ەكەۋٸڭ بولاسىڭ!” قارقىلداپ كٷلدٸ. مەنٸ ون ٷش كٷن بويى سارساڭعا تٷسٸرگەنٸن ۇمىتىپ كەتكەن. “اعايىندى قوڭىر قاز, بارىڭدار ەندٸ...” “اعايىندى قوڭىر قاز...” سٶز تٶركٸنٸن ۇققان ادامعا بۇل – قوستاۋ, ماداق ەمەس. “اعايىندى قوڭىر قاز, – ٷلكەنٸنٸڭ باسى تاز, – كٸشٸسٸنٸڭ اقىلى از...” تٸركەستٸڭ تولىق نۇسقاسى وسىنداي. بٸراق اڭعالاق قاپەكەڭ ونداي استار بەرمەگەن سيياقتى. “ايتپاقشى, رامازاندى شاقىرىڭدار, – دەدٸ بٸز تۇرىپ, كەتۋگە بەتەگەندە. قوڭىراۋ شالىپ, ٶزٸ شاقىرتتى. – رامازان, – دەدٸ. – سەن ەندٸ بايلاۋلى تٸلشٸ بولاسىڭ. جۇمىسىڭ بۇرىنعىداي, بٸراق باستىعىڭ بار – وسى مۇحتار. ال, ەندٸ بارىڭدار...” – دەدٸ. كەيٸن رامازان ەسكە الىپ كٷلەدٸ: “مىنا مۇحتار, بوپ-بوز, اپ-ارىق, بالا كەزدەن كەۋدەسٸ كٶك تٸرەپ, كەلە سالا ٶزٸنەن ٷلكەندەرمەن قۇرداس بولىپ كەتتٸ, كەلە سالا ماعان باستىق بولدى, عۇمىر بويى ماعان باستىق بولىپ, اقىرى پەنسيياعا دا ٶزٸ شىعاردى,” – دەپ. ەۋەلگٸسٸ – قاپەكەڭ ٸلگەن, شارتتى بايلام, سوڭىرا “جازۋشى” باسپاسىنا كەلتٸردٸم, اقىر تٷبٸ “جۇلدىزعا” شاقىرىپ العانىم دا راس, التى-جەتٸ جىل بويى ورىنباسار-باس رەداكتور قىزمەتٸن اتقاردى, زەينەت دەمالىسىنا وسى جەردەن كەتتٸ. وعان دەيٸن ەلٸ وتىز جىل بار ەدٸ. ال قازٸر قابدەش ەكەۋٸ مەنٸ بٶلٸمگە الىپ كەلدٸ, باستىقتىڭ ستولى مىناۋ, وتىر دەدٸ, سودان سوڭ قۇتتىقتاپ, قولىمدى الىستى, قىزمەتەس جٸگٸتتەر دە كەلٸپ, تٷگەل قۇتتىقتاپ, جۇمىسىما تابىس تٸلەدٸ. وداققا كەلدٸڭ – ەدەبيەتكە كەلدٸڭ دەستٸ. “ەندٸ ستولىڭدى جۋۋ كەرەك, – دەدٸ رامازان. – تٶمەنگە تٷسەمٸز. جٸگٸتتەر جٷرٸڭدەر, مىنا مۇحتار ستولىن جۋادى. ەزٸرشە جۇقالاپ, بٸر قاباتىن عانا.” قالتامدا اقشا بار, كەزەكشٸلٸگٸمٸز قالاي بولار ەكەن دەپ قابدەشكە قاراپ ەدٸم, رامازان كٷلدٸ. “قاپەكەڭ كەلمەي جاتىپ كەزەكشٸلٸككە جٸبەرگەن بە? رەداكتسييا قامىتىن بٸردەن سەزٸنسٸن دەگەن عوي. تٷستەن كەيٸن باراسىڭدار. ساعات ٷشتەن سوڭ.” قابدەش باسىن يزەدٸ: “ساعات ەكٸ جارىمنان قالماساق بولدى.” جاپىرلاپ استىعا تٷستٸك. ورتا جولدان “جۇلدىزدىڭ” بٸر-ەكٸ جٸگٸتٸ قوسىلدى. جازۋشىلار وداعىنىڭ اسحاناسى. باياعىدا, ستۋدەنت كەزٸمٸزدە وسىندا كەلٸپ, دەم ٸشٸپ كەتۋدٸ مەرتەبە سانايتىنبىز. جٸگٸتتەر ەكٸ ستولدى قوسىپ جٸبەردٸ. تٷسكٸ اس ۋاقىتى تاقاپ قالعان, مول ەتٸپ تاعام كەلتٸردٸك. اسحانا بٶلمەسٸنٸڭ كٸرە بەرٸسٸندە بۋفەت بار, مەن بٸر شٶلمەك كونياك سۇراپ ەدٸم, كەرەگٸ جوق دەپ, رامازان ەكٸ جارتىلىق اق اراق العىزدى. جالاڭداپ وتىرعان بەس-التى جٸگٸتكە جۇعىن بولىپ پا, قىرلى ستاكاندارعا شامالاپ قۇيىپ, ٷش-اق اينالدىرۋعا جەتتٸ. ەسٸرەسە رامازان كٶڭٸلدٸ. تٷسكٸ اس ٸشۋگە كەلگەن وداقتىڭ, “جۇلدىزدىڭ” قىزمەتكەرلەرٸ, تٷرٸ تانىس تاعى بٸر جازۋشىلارعا مەنٸ سىرتتاي تانىستىرىپ, ايتىپ جاتىر. كٶڭٸلدٸ بولدى. داۋىلداسىپ وتىرعان جٸگٸتتەر مەنٸڭ ٸشپەگەنٸمدٸ دە بايقاماي قالدى.
سٶيتٸپ, تاڭەرتەڭ بەلگٸسٸز اسپيرانت ەدٸم, تٷسكە تامان سىنشى, عالىم اتاندىم. رەسپۋبليكالىق ەدەبي گازەتتٸڭ سىن بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ. ٶزگەشە جۇمىس. جاڭا ورتا. جاڭا ادامدار...
سەڭ بۇزىلدى. باسپاسٶزگە جول اشىلدى. ياعني, بارلىق جول اشىق دەپ بٸلدٸم. ەرينە, قيىندىق مول. ور مەن وپپا, پەلە-جالا تاعى بار. ەڭ باستىسى – قالام ٶرٸسٸ كەڭٸدٸ. باسقاسى ٶز كەزەگٸندە شەشٸلۋگە تيٸس.
كٷتپەگەن قاتەر وسى, ەۋەلگٸ كٷنٸ الدان شىقتى. شىققان جوق, بۇعىپ, اڭىسىن اڭدىپ جاتىپتى. قابدەش ەكەۋٸمٸز باسپاحاناعا كەلگەندە, ەرتەڭ شىعاتىن گازەتتٸڭ تٶرت بەتٸنٸڭ ٷشەۋٸ دايىن ەكەن. دايىنعا جاقىن. ەر بەت جەكە, ٷلكەن, تاباق قاعازدىڭ بٸر جاعىنا باسىلعان. قوس كوررەكتور, – بٸرٸ ەگدە, بٸرٸ وتىزدىڭ ٷستٸندەگٸ ەكٸ ەيەل, – بەرٸ ەزٸر, تازا دەستٸ, قابدەش مەنٸ تانىستىردى, ەكەۋٸمٸز قاتار ەكٸ ستولعا وتىرىپ, ەكٸ تاباق قاعازدى الدىمىزعا الدىق, ەلٸ شىقپاعان گازەتتٸ, تۇتاس بولماسا دا, قولعا الىپ العاش وقۋىم, ەلدەبٸر قۇپييا سىردى جۇرتتان بۇرىن بٸلگەندەي, ٶزگەشە سەزٸم; ماقالالار سۇرىقسىزداۋ ەكەن, ولپى-سولپى سٶيلەم, ورىنسىز قولدانىستار كٶپ, بٸراق مەنٸڭ مٸندەتٸم – تٷزەۋ ەمەس, ەملە, تىنىس قاتەلەرٸن تەكسەرۋ, شەكٸرتتٸڭ ديكتانتىن قاراعان سيياقتى; ايتقانداي تازا ەمەس ەكەن, ەپتەپ شىعىپ جاتىر, وقىپ بٸتٸردٸك, ەندٸ ەكەۋٸمٸز بەت الماستىق, “قاتە – ۇرى, قايدان كەتكەنٸن بٸلمەيسٸڭ,” – دەدٸ قابدەش, شىنىندا دا, قارالعان بەتتٸڭ ٶزٸنەن, ويلاماعان جەردەن شىعا كەلەدٸ, اقىرى, تازارعانداي بولدى; بولدى دەپ بەردٸك, كوررەكتورلاردىڭ بٸرٸ ٸشكە – تسەحقا الىپ كەتتٸ, ازدان سوڭ, ەكٸ قولىنا ەكٸ بەتتٸ ۇستاپ, قيرالاڭداي باسىپ, ەگدە, ارىق قازاق كەلدٸ, بۇل اقساقال مەترانپاج ەكەن, ياعني, باس تەرٸمشٸ, مٸنە, دايىن, تٷزەتٸلدٸ دەدٸ, الا سالىپ, ەسكٸ تاباقپەن سالىستىرىپ تاعى قارادىق, بٸرەر جولى اۋىسىپ كەتٸپتٸ, ياعني, قاتەلەرٸ تٷزەتٸلگەن جولدى باسقا بٸر جەرگە سالىپ قويعان, ونىڭ مەنٸسٸن ارتىنان كٶردٸم, ەربٸر جول جەكە مىرىشقا قۇيىلادى ەكەن, ۇزىندى-قىسقالى سىزعىش سيياقتى, جازۋ – بٸر جاق قىرىندا, ياعني, مەسەلەن, جيىرما جول باعانا – قاتارلاسا سىعىلعان جيىرما سىزعىش, تٷزەتٸلگەن جول لينوتيپپەن جەكە قورعاسىن بولىپ كەلەدٸ, ەلگٸ قاتە كەتكەن سىزعىشتى الماستىرۋ كەرەك, اڭداۋسىزدا باسقا بٸر جولدى الىپ تاستاساڭىز, ماناعى بٸر قاتە – ەكەۋ بولىپ شىعادى, ەكەۋ ەمەس, تٶرتەۋ, جول ٷزٸلگەن, ماعنا بۇزىلعان, سوندىقتان, تٷزەتٸلٸپ كەلگەن ەربٸر قاتەنٸ استى-ٷستٸمەن قوسا قاراۋ كەرەك, كەيٸن كٶردٸم, گازەت قانا ەمەس, كٸتاپتىڭ دا باسىلۋ تەسٸلٸ وسى ٷلگٸدە; مٸنە, سونداي بٸر-ەكٸ جول قايتا وڭدالدى, جاڭساق تٷزەتٸلگەن جەنە جاڭادان تابىلعان تاعى بٸرەر قاتە جٶندەلدٸ; بولدى, بٸتتٸ, ەكٸ بەت دايىن دەستٸك, قول قويدىق. كەلەسٸ ەكٸ تاباق كەلدٸ, ول دا تەكسەرٸلدٸ, ول دا تازارعان سيياقتى. الايدا, ەلٸ ۋاقىت بار, مەن بٸرٸنشٸ بەتتٸ تەجەپ قالدىم. مۇندا ساياسي-ەلەۋمەتتٸك تۇرعىداعى باس ماقالا بار ەدٸ. ەكٸ-ٷش رەت وقىدىم. قابدەش تە وقىدى. مەن تاعى قارادىم. تازارتىپ, قايىرا باستىرىپ العىزدىم, تاعى ٷڭٸلدٸم. سەبەبٸ, ساياسي ماقالادا قاتە كەتۋگە بولمايدى. مازمۇن عانا ەمەس, ەرٸپ, نٷكتەسٸ. وسىدان ٷش-تٶرت جىل بۇرىن بٷكٸل ەلگە مەلٸم ەرٸ قازاق باسپاسٶزٸنٸڭ تاريحىندا قالعان ٶزگەشە وقيعا بولىپتى. سٷيٸكتٸ, تۋىسقان كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ كەزەكتٸ بٸر عالامات سەزٸ تۋرالى, “قازاق ەدەبيەتٸ” گازەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ بەتٸندە بەرٸلگەن تاسس-تىڭ رەسمي ماقالاسىنىڭ تاقىرىبى “كپسس XXI (ەلدە XXII – M.) سەزٸنٸڭ قىرتىندىلارى” دەپ باسىلىپ كەتكەن. قاپ-قارا, جۋان, مىقىر قارٸپتەرمەن. يتوگي – قورىتىندى ەمەس, قىرتىندى... ورىسقا اۋدارساق, “بولتوۆنيا”, “برەحنيا” – تٷك ەمەس, جولدا قالادى, قايران قازاقتىڭ تٸلٸ, قاي جاعىنان العاندا دا ورىس تٸلٸنەن باي عوي. سول بايلىقتىڭ جارقىراپ شىققان جەرٸن كٶرمەيسٸڭ بە. دەل تاپقان عوي. اقىرى, بٸر سەزدٸڭ ەمەس, بار سەزدٸڭ قورىتىندىسى – قىرتىندى عانا بولىپ شىققانىن تاريح ايعاقتادى. كٷلەمٸز. ول كەزدە دە جۇرت كٷلگەن. ستۋدەنتپٸز, ۇزىنقۇلاقتان ەستٸپ, بٸز دە كٷلدٸك. بٸراق گازەت رەداكتسيياسى كٷلە الماپتى, زەرەسٸ ۇشقان, ال رەسپۋبليكالىق ٷكٸمەت پەن پارتييا اشۋعا مٸنگەن. باس رەداكتور, ورىنباسار, جاۋاپتى حاتشى, كەشكٸ كەزەكشٸ – بەرٸ سىپىرىلىپ جۇمىستان كەتكەن. سول ويىما تٷسٸپ ەدٸ. جەنە, قۇداي سەزدٸرگەن شىعار, ەلدەنەندەي كٷدٸك بار. تازا بەتتٸ تاعى بٸر وقىپ شىقتىم. ەجٸكتەپ-اق وتىرمىن. كٶزٸم بۇلدىراي باستادى. سودان سوڭ قابدەشكە بەردٸم. قابدەش تە ٷڭٸلدٸ. بۇدان بۇرىن ٷش رەت وقىعان. تٶرتٸنشٸ مەرتە ەجٸكتەپ وتىر. كەنەت... شوشىنعان جوق, قۋانعان جوق, داعدارا تاڭىرقاپ, ورنىنان تۇردى. ەلگٸ باس ماقالانى الدىما توستى. “مىناۋ... قالاي بولار ەكەن?” قالايى نە, كەرەمەت بولاتىن ەدٸ. مەن ٶز كٶزٸمە ٶزٸم سەنبەدٸم. بەس رەت, التى رەت وقىعان مەتٸن. كٶرمەۋ مٷمكٸن ەمەس. جارقىراپ, اتتانداپ تۇر. “...سوۆەت وداعى, تۋىسقان كوممۋنيستٸك پارتييا, سوتسياليستٸك ەلدەرمەن, ونداعى تۋىسقان پارتييالارمەن تٸزە قوسا وتىرىپ, حالىقارالىق ينتەرناتسيوناليزمگە قارسى كٷرەستٸ ودان ەرٸ, تاباندى تٷردە ٶرٸستەتٸپ وتىر!” ال, كەرەك بولسا. سوۆەت وداعى باستاپ, ينتەرناتسيوناليزمگە قارسى كٷرەسٸپ جاتىر. مۇنداي دا قاتە بولادى ەكەن. ەرينە, يمپەرياليزمگە قارسى. بٸز يمپەرياليزمگە قارسى كٷرەسەمٸز. ساۋاتسىزعا ايقىن. بٸراق ەلگٸندەي دەپ تۇر. بٸز سوۆەتتٸك يدەولوگييانىڭ نەگٸزگٸ ۇستىندارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلاتىن ينتەرناتسيوناليزمگە قارسى كٷرەسەدٸ ەكەنبٸز. ەلبەتتە, سوۆەت وداعى, كوممۋنيستٸك پارتييا ەمەس, “قازاق ەدەبيەتٸ” گازەتٸ. بٷكٸل گازەت ەمەس, باس كەزەكشٸ بولىپ وتىرعان مىنا مەن. قاتە ورتا جولدان قوسىلعان شىعار دەپ, ٶتكەن تاباقتاردى قارادىم. بەرٸندە دە اتتانداپ تۇر: “ينتەرناتسيوناليزمگە قارسى...” كٷرەستٸ ٶرٸستەتۋگە شاقىرادى. كوررەكتورلاردان تٷپنۇسقانى سۇرادىم. مەشٸڭكەگە باسىلعان, گازەتتٸڭ تاڭباسى بار بٸرٸنشٸ بەتٸنە بٶلٸم باستىعىنىڭ, ونىڭ ٷستٸنە باس رەداكتوردىڭ قولى قويىلعان: ولار دا “ينتەرناتسيوناليزمگە قارسى”. مۇنىڭ بەرٸ تٷك ەمەس. تٷپتەپ كەلگەندە, سوۆەتتٸڭ, بٷكٸل سوتسياليستٸك لاگەردٸڭ ٸزگٸ ساياساتىن بۇرمالاۋشى, – ينتەرناتسيوناليزمگە قارسى باس كٷرەسكەر – نەگٸزگٸ كەزەكشٸ – مەن بولىپ شىعام. ەۋەلٸ كٷلدٸك, سودان سوڭ باس شايقادىق, سودان سوڭ, وسى قالپىندا كەتسە, ارتى نە بولماعىن ويلاپ, جٷرەگٸم سۋىپ كەتتٸ. “قىرتىندىعا” جەتپەگەنٸمەن, ەجەپتەۋٸر ايقاي, تەپ-تەۋٸر اتتان. ورتالىق پارتييا كوميتەتٸ شارا قولدانۋدى تالاپ ەتەدٸ. ولار تالاپ ەتپەي-اق بەرٸ ورنىنا كەلەدٸ. ەلٸ جارلىق تا بەرٸلمەسە كەرەك, سول, بەرٸلمەگەن قالپى مەنٸ جۇمىستان شىعارادى. كەرەك دەسەڭٸز, مٸنە, جارلىق جوق, بٸزدٸڭ قىزمەتكەر ەمەس, ۇناتپاپ ەدٸم, سىناپ كٶرمەك ەدٸم دەيدٸ. قايتكەندە دە, شوقپاردىڭ بار سالماعى ماعان تيمەك. قۋىلعانىڭ تۇرىپتى, جارتى كٷن ٸستەپ جۇمىستان شىعۋ – تٸرٸ ٶلٸم ەمەس پە. مەن سول سەتتە ريزاشىلىقپەن كٷلٸپ, راقاتتانا تىنىستاپ وتىرعان قابدەشكە قارادىم. بۇل جٸگٸتتٸڭ دە كٶرمەگەنٸ جوق. ەندٸ مٸنە, پەرٸشتەنٸڭ كٶزٸ بولىپ, مەنٸ ٷلكەن قاتەردەن قاقتى. قولىمنان كەلسە, وسى جٸگٸتتٸ عۇمىر بويى جارىلقاپ ٶتەرمٸن دەپ, ٸشتەي ۋەدە بەردٸم. ەرينە, سول سەتٸندە دە, كەيٸن دە ايتقان ەمەسپٸن. ٶتكەندٸ ەسكە الىپ, جانىڭدى جايىپ سالعان كەزدە, قالامنان جاسىرار قانداي سىر بار, مٸنە, ايتۋعا تۋرا كەلدٸ. مەن قابدەشتٸ جارىلقاعام جوق, دارىنىن ايتپاعاندا, ٶزگەشە تالايى بار, باقىتى زور جٸگٸت, بٸراق كٶبٸنە ات ٷستٸندە جٷرگەندٸكتەن, قول ۇشىن سوزعان, دەمەگەن, سٷيەگەن جاعدايلارىم بولدى, بٸر رەت ەلدەقالاي ٶكپەلەسەم دە, بار سالماقتى زامان مەن ادامعا اۋدارىپ, تەز تارقادىم, ساعان دا قول ۇشىن بەرگەندەر كٶپ بولدى, سەن دە تالايعا سەپتەستٸڭ, ەدەبيەت مٷددەسٸ ٷشٸن, ۇلت مۇراتى ٷشٸن; ەلگٸندەي جاعداي بولماسا دا, مەن قابدەشتٸ ٷنەمٸ قولداعان بولار ەدٸم. سول سيياقتى تاعى قانشاما جٸگٸتتٸ.
ينتەرناتسيوناليزمدٸ يمپەرياليزممەن الماستىردىق, ەكەۋٸمٸز بٸردەي تەرٸم تسەحىنا بارىپ, مەترانپاج اقساقالعا قاتەنٸڭ مەنٸن ايتتىق, سوندا عانا كٶزٸم تٷستٸ, كەدٸمگٸ, ۇزىن ستولدار, ستول ٷستٸندە, قالىپ ٸشٸندە قورعاسىنعا قۇيىلعان, تەرٸس سۋرەتتٸ تۇتاس بٸر بەت, گازەتتٸڭ تٶرت بەتٸ ەكٸ ستولدا تۇر ەكەن. باسقا بٸر تۇستا باسقا بٸر گازەتتەردٸڭ قۇيماسى. قورعاسىن قوڭىرسىعى, مايلى بوياۋ, تاعى باسقا, عاجايىپ سٷيكٸمدٸ يٸستەر شىعادى. بٸز جەر استىنان تاپقان قاتەمٸزدٸ قولما-قول تٷزەتتٸرٸپ, تازا بەتكە تٷسٸرٸپ الدىق, مۇقييات تەكسەرٸپ, اقساقالعا قايتا-قايتا تاپسىردىق. قازٸر ليتودان ەڭ سوڭعى بەت ٶتەدٸ دەدٸ اقساقال. قاي بەت دەسەك, رەتٸمەن, تٶرتٸنشٸ بەت. ياعني, “ينتەرناتسيوناليزمگە قارسى كٷرەس” مانا ٶتٸپ كەتكەن, بەس اياعى تاعالى, قىراعى تسەنزوردىڭ ٶزٸ كٶرمەگەن. قايتا اپارىپ, مىنا, تٷزەتٸلگەن بەتتٸ كٶرسەتٸپ, جاڭادان قول قويعىزسا تەرٸس بولماس ەدٸ دەدٸ اقساقال, بٸز قابدەش ەكەۋٸمٸز اقىلداسىپ, حوش كٶرمەدٸك, قاتە تٷزەتٸلدٸ, ەندٸ ٶتٸپ كەتكەن ٸستٸ قايتا جاڭعىرتىپ قاجەتٸ جوق, تٸركەپ الادى, سودان سوڭ ەۋەلگٸ شىققان جەرٸن ٸزدەستٸرەدٸ, گازەتكە, رەداكتورىمىزعا سٶز كەلەدٸ دەدٸك, اقساقال مەن ەشتەڭە كٶرگەم جوق, ٶزدەرٸڭ بٸلەسٸڭدەر دەپ, ودان ەرٸ قۋزامادى. “تسەنزوردىڭ ٶزٸ بايقاماپتى!..” – دەدٸ قابدەش كٷلٸپ. سوندا عانا ويلادىم. مٷمكٸن بايقاعان شىعار. وعان ەشكٸم كٸنە تاقپايدى. قايتا, كٶزگە تٷسۋٸ مٷمكٸن. كٶرٸپ وتىرىپ, گازەت باسىلىپ بٸتكەنشە شىداپ, تاڭعى ساعات توعىزعا تامان دابىل قاقسا. ەبدەن مٷمكٸن. سول مەزەتتە تٶرتٸنشٸ بەت تە كەلدٸ. ەندٸ جٷرە بەرٸڭدەر, بەرٸ بٸتتٸ, بەرٸ دۇرىس دەدٸ مەترانپاج اقساقال. بٸراق مەن مىنانداي ٶرەسكەل قاتەدەن سوڭ, گازەتتٸڭ تاسقا باسىلعان داناسىن كٶرمەي كەتپەيتٸنٸمدٸ ايتتىم. اسىقپاساڭدار ٶزدەرٸڭ بٸلەسٸڭدەر, دەدٸ اقساقال. وندا كٶمەكتەسٸپ جٸبەرٸڭدەر. جاڭاعى ستولىمىز جىلجىمالى ەكەن, قالىپتى ەكٸنشٸ بٸر جەرگە سٷيرەتٸپ اپارىستىق, وندا ەلدەبٸر ماشينانىڭ استىنا تٷسٸردٸ, بٸردەڭەنٸ جاپتى, بٸردەڭەنٸ تٶڭكەردٸ, بولدى دەدٸ, بٸزدٸڭ اقساقال قورعاسىن قالىپ بەتٸنە جابىسقان ٷلكەن تاباق قاتىرما قاعازدى الىپ قارادى, قاعاز ەمەس, باسقا قۇرامدى نەرسە, قورعاسىننىڭ بار بەدەرٸ تٷسٸپتٸ, ماتريتسا, ياعني جاڭا قالىپ ەكەن. ول قالىپتى تاعى بٸر جەرگە ەكەتتٸ. “ەندٸ بٸرتۇتاس ەتٸپ, مىرىشقا قايتا قۇيادى” – دەدٸ قابدەش. سودان سوڭ باسپا ماشيناسىنا سالادى. تسەحتاردى ارالاپ, كوررەكتورلار بٶلمەسٸنە قايتا كەلٸپ, – كەلٸنشەكتەر شارۋا بٸتكەن سوڭ كەتٸپ قالعان ەكەن, – انانى-مىنانى قاراعىشتاپ, اناۋ-مىناۋ ەڭگٸمە ايتىسىپ وتىرىپ, بٸرەر ساعاتان سوڭ باسپا تسەحىنا باردىق. تارس-تۇرس, گۋ-گۋ, ەيدٸك ماشينالاردىڭ بٸلٸكتەرٸ توقتاۋسىز, سارت-سۇرت اينالادى, جارق-جۇرق ەتكەن اق مىرىش; ماناعى قالىپتى جارتى دوڭعالاق ەتٸپ قۇيادى ەكەن, ەكٸ بەت – بٸر بٸلٸك, شىر اينالعاندا, ارادا وراتىلا زىرقىراعان اق قاعازعا گازەت بەتتەرٸ تاڭبالانىپ جاتىر. بٸز ەلدەبٸر تۇستان ٶزٸمٸزدٸڭ مەترانپاجدى كٶرٸپ, قاسىنا تاقادىق. “قازٸر,” – دەدٸ اقساقال. ايتقانىنداي-اق, وسى تۇستا تۇرعان باسپا ستانوگىنىڭ بٸلٸكتەرٸ اينالا باستادى. بۇل جەردەگٸ مامان ەۋەلگٸ بەتتەردٸ جۇلىپ-جۇلىپ تاستادى, سودان سوڭ تەتٸكتٸ قايتا نۇقىپ ەدٸ, كەدٸمگٸدەي بٷكتەلٸپ, تٸركەسە سىرعىعان گازەتتەر بٸرٸنٸڭ ٷستٸنە بٸرٸ تٷسٸپ, تەكشەلەنە باستادى. اقساقال سۇراپ الىپ, بٸزگە بٸرنەشەۋٸن بۋداعىمەن ۇستاتتى. راقمەت ايتىپ, قوشتاسىپ, بىلاي شىقتىق. بەرٸ دۇرىس. يمپەرياليزمگە قارسى كٷرەسەمٸز. گازەت ٷشەۋ ەكەن. مەن ەكەۋٸن الدىم. ەلٸ جارىققا شىقپاعان, ەشكٸمنٸڭ قولىنا جەتپەگەن “قازاق ەدەبيەتٸ”. بوياۋ يٸسٸ – جاعىمدى, تۋىس يٸس اڭقىپ تۇر. باسپاسٶز اتالاتىن سىرلى ٶلكەگە وسىلاي ەنٸپ ەدٸم.
الماتىنىڭ تاۋ جاق بەتٸ, گورنىي گيگانت, پارتيزان كٶشەسٸ, 36-ٷي, ەكٸ بٶلمەلٸ جالدامالى پەتەر, مەن اۆتوبۋس توسىپ, ودان سوڭ ەر تۇسىندا عانا سارعايعان شامى بار, بۇرما, تار, الاكٶلەڭكە كٶشەلەرمەن ٷيگە جەتكەندە قاراڭعى تٷسكەن, ساعات ونعا تاقاعان. كەلٸنشەگٸم قىزىمىزدى كٶتەرٸپ, ەسٸك الدىندا جٷر ەكەن. مەنٸ كٶرگەندە داۋسى شىعىپ كەتتٸ. مەن بەيساۋات جٷرمەيمٸن. نەگە كەشٸكتٸ, نە بولدى دەپ قورقىپتى. قىزمەتكە تۇرعانىمدى, جۇمىستان جاڭا عانا بوساپ, اسىعا جەتكەنٸمدٸ ايتتىم. “ٷمٸت تە مازاسىزداندى, قاتتى قورىقتىق,” – دەدٸ. مەنٸڭ قىزمەتكە ٸلٸنگەنٸمە ەمەس, امان كەلگەنٸمە قۋانىپ تۇر. “سوندا, ىلعي وسىلاي جٷرەسٸڭ بە?” – دەيدٸ. مەن ەدەپكٸ جۇمىس كٷندٸز ەكەنٸن, بٷگٸن كەزەكشٸ بولعانىمدى, مۇنداي مٸندەت ايىنا بٸر رەت قانا كەلەرٸن, وندا دا ەرتەرەك قايتاتىنىمدى ايتتىم, ٷيگە كٸرگەن سوڭ قولىنا ەرتەڭ شىعاتىن “قازاق ەدەبيەتٸن” ۇستاتتىم. مٸنە, مەن شىعارىپ كەلگەن گازەت دەدٸم ماقتانىپ. ماقالاڭ بار ما? ەندٸ قالاعان ۋاقىتىمدا ماقالام بولادى...
وقۋمەن, ٸزدەنٸسپەن ٶتكەن, قىزىعىنان قيىندىعى باسىم, ٷمٸت پەن كٷمەن تەڭ تٷسكەن, اللا مەن ارۋاقتان عانا سٷيەنٸش ٸزدەگەن جاستىق دەۋرەن اياقتالعان ەكەن. ەندٸگٸ ٶمٸر باسقا. ەندٸگٸ كٷرەس تە باسقا بٸر تۇرعىدا بولماق.
مۇحتار ماعاۋين, 1998.
