ليرا قونىس العاشقى ەڭگٸمەلەرٸمەن-اق وقىرمانداردى ەلەڭ ەتكٸزدٸ. «مەڭگٸلٸك ساعىنىش» اتتى العاشقى كٸتابىن قولدان-قولعا ٶتكٸزٸپ وقىپ جٷرگەن جاستاردىڭ «قۇلپىناي قوسىلعان بالمۇزداق» كٸتابى شىققان كەزدە ليراعا دەگەن قۇرمەتٸ ارتا تٷستٸ. وعان سول جىلدارى فيلفاكتىڭ ستۋدەنتٸ بولعان بٸز كۋەمٸز. بٸراق وسى كٸتاپتان سوڭ ليرانىڭ ەسٸمٸ ەدەبي ورتادان كٶرٸنبەي كەتتٸ. ەڭگٸمە-نوۆەللالارى جارىققا شىقپاي قويدى. سٶيتسەك, جازۋشى مۇحيت اسىپ قونىس اۋدارعان ەكەن. ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى سٶيلەسٸپ, ونىڭ جاڭا شىعارمالارىن سۇراپ ەدٸك, «اق جەلكەنگە» كەزٸندە كٶپ شىقتىم عوي» دەپ ريزاشىلىق بٸلدٸرٸپ, وقىرماندارىمىزعا جاڭا ەڭگٸمەسٸن ۇسىندى. شەتەلدەگٸ قازاق جازۋشىسىنىڭ تىڭ دٷنيەسٸن وقىپ كٶرەلٸك.
كاليفورنييادان نيۋ-يورككە قونىس اۋدارعان كٷنٸ-اق جۇمىس ٸزدەۋدٸ باستادىم. بۇل شاھارعا باقىتسىز ەلدەردەن, جوعالعان جۇرتتان, اتى جوق ارالداردان باعىن ٸزدەپ باس سۇققان بارشانىڭ ٶتكەنٸندەي تىرمىسقان اپتالاردان سوڭ جەرگٸلٸكتٸ مۋزەيلەردٸ باسقاراتىن كومپانييانىڭ انتروپولوگييالىق بٶلٸمٸنە قىزمەتكەر كەرەك بولا قالعانى. ەمييانىمنىڭ جۇمىرىنا جۇق بولمايتىن تيىنىن ەستٸپ قومسىنعانىممەن, مٷشكٸل حەلٸم تاڭداۋ جاساتپايتىن. مٸنە, پاتاگونييا ارۋىن وسى جولدا كەزدەستٸردٸم.
ٶمٸر جومارت ەمەس دەپ كٸم ايتادى? ٶز بەتٸڭكەمنٸڭ باۋىن ٶزٸم باسىپ كەتٸپ قۇلاعان كٷنگٸ كٶڭٸلسٸزدٸگٸمە ونىڭ نە قاتىسى بار, كەۋٸلدەنسە بٸر كەرزەڭكە تٷيمەداعى گٷلٸن ٷستٸڭە اۋدارا سالاتىن سالتى ەمەس پە, انتروپولوگييالىق بٶلٸمنٸڭ امەريكانىڭ ۇلتتىق تاريحي مۋزەيٸنٸڭ ەكٸنشٸ قاباتىندا ورنالاسقانىن ەستٸگەندە ۇشىپ كەتە جازدادىم. ەرتەسٸ كٷنٸ تاڭدا مەترو بەكەتٸنە تٷسٸپ كەلە جاتىپ, ٶزٸمە تانىس سەتسٸزدٸكتٸ ۇشىراتتىم. ول بۇرىشتا قىزعانىشتان كٷيٸنٸپ, قولى قالتىراپ تەمەكٸ شەگٸپ تۇر ەكەن. قاراڭىزشى, ارزانداۋ بەتٸڭكە كيسە دە ساۋ, ۇزىن اياقتارىم بار, بٸلەگٸمدە قىمبات ەشەكەي جارقىراماسا دا مىقتى قولىم بار, تاڭمەن تالاسىپ كۋينستەگٸ ايالدامادان پويىزعا وتىرامىن دا, جولاۋشىلارمەن كٷلٸمسٸرەپ ەسەندەسەمٸن, كەيبٸرٸنە «كٷنٸڭٸز جاقسى ٶتسٸن!» دەپ سەتتٸلٸك تٸلەيمٸن. قۇلاعىمدا شارشاماس شابىت سىيلايتىن EXO ەندەرٸ وينايدى, سٷيٸكتٸ كايدىڭ پارتيياسىن ونىمەن بٸرگە قوسىلا شىرقايمىن:
Don't be afraid
Love is the way
You can call me monster.
سودان سوڭ ورتالىق ساياباقتىڭ تاپ جەلكەسٸندەگٸ ايالدامادان شىعىپ, ماڭايىنا تۋريست تولتىرعان مۋزەيگە بەتتەيمٸن. ال, سول كەزدە قۋانىشتان جىلاعىم كەلەدٸ. ازييانىڭ بٸر تٷكپٸرٸندە ٶتكەن بالالىق شاعىمدى ەسٸمە الامىن, ىمىرتتا ەجەم پٸسٸرگەن كەسپەگە تويىپ العان سوڭ مايشامنىڭ جارىعىمەن كٸتاپ وقيتىن جٷدەۋ كەشتەردٸ ويلايمىن, جٷننەن توقىلعان جاماۋلى شۇلىعىمدى, ەپكەلەرٸمنەن قالعان ەبەدەيسٸز ۇزىن كٶيلەكتەرٸمدٸ جەنە بويىممەن بٸردەي اۋىر قاپشىق ارقالاپ ماقتالى القاپتا جٷرگەن ٶزٸمدٸ كٶرەمٸن. مۇندايدا كٶشەدەگٸ بەيتانىستىڭ بەرٸن توقتاتىپ, «قاراشى, مەن سول ماقتالى القاپتا ٶمٸر بويى قالىپ كەتپەدٸم, قازٸر بالا كەزدە ٶزٸم سۋرەتٸن جۋرنالدان عانا كٶرگەن مىناۋ مۋزەيدە جۇمىس ٸستەيمٸن!» – دەپ ايعاي سالعىم كەلەدٸ. كەيدە قىمسىنباستان ەڭٸرەپ جىلاپ الامىن دا, ەرٸپتەستەرٸم اڭعارىپ, بەرٸ دۇرىس پا دەسە, «كٶزٸمە شاڭ تٷسٸپ ەدٸ» دەپ ٶتٸرٸك ايتامىن. ٶزٸمنٸڭ نە قارا جەر بەتٸندە, نە اق بۇلتتىڭ ٷستٸندە ەكەنٸمدٸ ۇعىپ بولماس, كٷلگٸن تٷستٸ توزاڭ اراسىنداعى سەتتەن شىعىپ, اينالاما بايىپتاپ قاراعانىمدا مەنٸڭ مۇندا جۇمىس اتقارعانىما تۋرا بٸر اي بولعان ەكەن.
بٶلٸمدە نەبەرٸ التى ادام جۇمىس ٸستەيدٸ. تەرەزەسٸ كالۋمبۋس داڭعىلىنا قاراعان كەڭ بٶلمەنٸ اعاش جاقتاۋشالارمەن اياداي ەتٸپ كەسٸپ, سول التاۋعا جەكە وتاۋ تٸككەن, ودان ەرٸ قۇجاتتار مەن كٸتاپتار سالىنعان سٶرەلەر جالعاسادى. ەرٸ قاراي اق جامىلعى مەن تۇمىلدىرىق كيٸپ قانا كٸرۋگە بولاتىن زەرتتەۋ بٶلٸمٸ, ول جاققا تۇمسىق سۇعۋعا زاۋقىم جوق, ەلدەبٸر قورىمنان تابىلعان سٷيەكتەر مەن قۇمىرالار تاقىرىبى مەنٸ قىزىقتىرمايدى, ەرٸ عىلىمي قورىتىندىلاردى جارييالاۋ مٸندەتٸن اتقاراتىن مامانعا ول جاقتا كٶلبەڭدەپ جٷرۋ ەبەس تە. بٶلٸمدٸ مەليسا حەريسون ەسٸمدٸ ەلۋدٸ ەڭسەرگەن ەيەل باسقارادى. بوي-سويىن المانييادان اۋعان اتا-باباسىنان العان ات جاقتى, پٸستە مۇرىندى, ەۋروپالىق ديدارلى, گاۆايلىق ەجەسٸنەن قىسىڭقى قوي كٶزدەرٸن بەسٸرەلەگەن شيراق تا سۋىق ەيەل. ٶمٸرٸنٸڭ ون جىلىن عىلىمدا «پاتاگونييا ارۋى» دەگەن اتپەن بەلگٸلٸ, ال, قىزمەتكەرلەر ٶزارا «ۇيقىداعى سۇلۋ» دەپ اتايتىن لاتىن امەريكاسىنان تابىلعان مۋمييانى زەرتتەۋگە ارناعان. باستاپقى ماماندىعى لينگۆيست, ارگەنتينا, چيلي دالاسىن مەكەن ەتەتٸن ٷندٸستەردٸڭ اراۋكان تٸلٸن, ونىڭ ٸشٸندە ماپۋدانگۋ ديالەكتٸسٸن زەرتتەيدٸ.
جۇمىسقا كٸرٸسكەن العاشقى اپتالاردا مەن «پاتاگونييا ارۋىنا» نازار اۋدارمادىم. ارۋ دەپ ارداقتايتىن نەسٸ بار, ارحەولوگتاردىڭ كٶپ ولجاسىنىڭ بٸرٸ. ارى-بەرٸ ٶتكەندە جەي مٷسٸنگە بالاۋشى ەم. قالاي بولعاندا دا قاتىپ-سەمگەن مۋمييانى ەكٸ جٷز جىل بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن ەدەمٸ بويجەتكەن ەدٸ دەپ قابىلداۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ ەيەل تۇرىقتى بولعانىن پاتاگونييانىڭ سۋىق جەلٸنٸڭ ارقاسىندا بٷتٸن ساقتالعان مٷشەلەرٸ ايقىندايتىن. ۇزىن كٸرپٸكتەرٸ, جارتىسى جيدٸپ تٷسكەن قاسى, تٷتٸلگەن بٸر شۋدا قولاڭ شاشىنا قاراپ ونىڭ بٸر كەزدەگٸ كەلبەتٸن ەلەستەتەتٸنمٸن. ٷستٸندە اق گٷلدەر كەستەلەنگەن كەڭ ەتەكتٸ قىزىل كٶيلەگٸ بولدى. مۇنى پروفەسسور حەريسون توي كٶيلەگٸ دەپ تٷسٸندٸرەتٸن. توپشىلاۋىمدا بۇل قالىڭدىق كيٸمٸ ەمەس, بۇل كٶيلەكتەن مەن ەۋروپالىق ۆينتاج ٸزٸن تانيمىن. بۇل يسپان مەدەنيەتٸنٸڭ وسى قۇرلىققا ورنىعا باستاعان كەزٸنە تەن سەننٸڭ ٶزگەرٸسكە ۇشىراۋى. بەلكٸم قىز بالانى – ونىڭ ەڭ باقىتتى نەكەلەسۋ كٷنٸ كٶز جۇمدى دەگەن جاماناتقا قيمايىن با, ەيتەۋٸر قازٸر تامتىعى قالعان قىزىل كيٸمدٸ نەكە كٶيلەگٸ ەدٸ دەۋگە ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسىمىن. يىعىنا جۇلدىزدار مەن جارتى اي بەينەلەنگەن تەڭبٸل كٶرپە جامىلعان. ونداعى اسپان دەنەلەرٸ ٷندٸستەردٸڭ تەڭٸرٸلٸگٸن تانىتادى. يسپان مەدەنيەتٸ جويداسىز جاۋلاسا دا ٷندٸس كەڭٸستٸگٸن قولٶنەر ەلٸ ۇمىتپاعان. القىمىندا اق كٷمٸستەن سوققان تەڭگەلٸ, قوڭىراۋلى بەس قاتپارلى ومىراۋ-تانا, ماڭدايىنا شۇبىرتپالى-ٷزبەلٸ مونشاق ٸلگەن. مۇنىڭ بەرٸ بۇل بويجەتكەننٸڭ مٷسٸن ەمەس, جەر اتموسفەراسىن قامتيتىن تابيعي گازداردىڭ ارقاسىندا ٶمٸر سٷرگەن بٸز سەكٸلدٸ كٶپ پاقىردىڭ بٸرٸ ەكەنٸنە سەندٸرەتٸن.
بۇل كەزدە قاراشا قازدار قايتىپ, جەلتوقسان جەتكەن. قىستىڭ كٷنٸ بٸر تۇتام, ارقان بويى كٶتەرٸلەدٸ دە, ٸلە دٶڭگەلەنٸپ ۇياسىنا قونادى. جۇمىس ۋاقىتى تۇعىرلانامىن دەگەنشە اقشام تٷسٸپ, سانى سامساعان عيماراتتاعى ٷنسٸزدٸكتەن ەلەگٸزيمٸن. ەر بۇرىشتان ٷرەيدٸڭ قۇلاعى قالقايعاندا ەلگٸ بٸر بەن ستيللەر سومدايتىن كينونى كٶرگەنٸم بەكەر بولدى دەپ ويلايمىن. الاقانىڭنان كەلەر كٷنٸڭدٸ وقيتىن ەلتٸمٸن, بولاشاعىڭدى بولجار قۇشىناشپىن دەگەندەردٸ ايتپايمىن, ەر ادام ٶزٸنە كٶرٸپكەل, بۇل بەلگٸلەر سول كٷندەرٸ كٶڭٸلٸم الابۇرتىپ, مەنٸ كٷتكەن بٸر قۇبىلىستىڭ كەلە جاتقانىن اڭعارتاتىن.
سول كٷنٸ قاس قارايسا دا, ەلدەبٸر قۇجاتتى قابىلداۋى تيٸس قىزمەتكەردٸ كٷتٸپ كٸدٸرە بەردٸم. مٶلشەرٸمدە ول سٷتپٸسٸرٸم ۋاقىتتا جەتۋٸ تيٸس ەدٸ. ەرٸپتەستەرٸم تٷگەل جٶنٸن تاپقان, ابادان تەرەزەلەردەن قىزىل-جاسىل جارىقتان تەج كيگەن قالانىڭ ىمىرتتاعى دٷرمەگٸ ەستٸلەدٸ. شەرٸ ەلٸ كٶز ٸلمەگەن, ٷرەي اتاۋلى اي اۋا اندىزداماي ما, قازٸر ولاردىڭ ساندالىپ جٷرەتٸن شاعى ەمەس دەپ سىبىرلادىم, وسى كٷبٸردٸڭ ٶزٸ ماعان تٶنٸپ تۇرعان قورقىنىشتى ايقىندايتىن. ەسٸلٸندە ۇياتپەن جٸتٸ جۇمىس ٸستەيتٸن جان ەمەسپٸن, جەتٸپ بولماعان قىزمەتكەردٸ توسپاي-اق تايىپ تۇرار ەم, بٸراق ەڭسەمدٸ بٸر كٷش باسىپ تىرپ ەتكٸزبەدٸ. سٶمكەمدٸ قاجەتسٸز اشىپ, جاپتىم, تارتپالارعا دا ماعىناسىز ٷڭٸلدٸم, مٷمكٸن قازٸر بەرٸن تاستاپ, بٸرٸنشٸ قاباتقا قاراي جٷگٸرۋٸم كەرەك شىعار? سۇمدىق قورقىنىشتىڭ قۇرساۋىندا ونى كٷتكەنٸم انىق.
ەنە, ەسٸك اشىلدى. بۇل مەن كٷتكەن قىزمەتكەر ەمەس. باياۋ باسىپ جاقىندادى. سوسىن, يسپان تٸلٸندە سەلەم دەگەن داۋىستى انىق ەستٸدٸم.
– Hola.
– ٶتٸنەم... مەنٸڭ جانىمداعى ورىندىققا وتىرىڭىز. قوناق قابىلداۋعا دايىن ەمەسپٸن, ماعان كٶرٸنبەگەنٸڭٸز دۇرىس.
– Esta bien, no te preocupes.
بٸرەۋدٸڭ جايعاسقانىن جەلكەممەن سەزدٸم. سىبدىرىن قۇلاق ەستٸپ, كٶز كٶركٸن كٶرمەسە دە, جانىڭدا بٸرەۋدٸڭ بار ەكەنٸن ۇقتىراتىن شوشىمالى سەزٸم. ەلگٸ بەن ستيلل وينايتىن كينونى بەكەر قارادىم, ەندٸ مۇنىڭ بەرٸن قييالىم ويلاپ تاپتى, يسپانشا سٶيلەگەن ەشكٸم ەمەس, ول جٷرەگٸمنٸڭ تارسىلى دەدٸم. سٶيتٸپ الدارقاتۋدىڭ نە كەرەگٸ بار دەدٸ ەكٸنشٸ ويىم: بۇل بٶلٸمدەگٸ التى قىزمەتكەردٸڭ اراسىندا حەريسون حانىمنان باسقا ەشكٸم يسپانشا بٸلمەيدٸ. سول مەزەتتە وسى قورقىنىشتى ەشقاشان ۇمىتپاي, ٶزٸممەن بٸرگە ٶمٸر بويى الىپ جٷرەتٸنٸمدٸ تٷسٸندٸم.
– بۇل كٸم? – دەدٸم.
– Quin es por alla? ونىڭ كٸم ەكەنٸن سۇرادىم. تٸلٸم بۇرالىپ, گى-گى, پو پو دەگەندەي دىبىس شىقتى. تەك, ەكٸنشٸ قايتالاعاندا انىق داۋىستاعان سيياقتىمىن.
– بۇل مەن...
كٶزٸمنٸڭ قيىعى اق گٷلدەرٸ بار قىزىل كٶيلەكتٸڭ ەتەگٸن شالدى. جوتاما جايعاسقاننىڭ كٸم ەكەنٸن سەزەتٸن سيياقتىمىن. تاپ قازٸر شىندىقتى تاڭداسام جىندانىپ كەتەرٸمدٸ سەزەمٸن, امالى – مويىنداماۋ, بۇل ٶز قييالىمنان ٶنگەن ەلەس دەپ سەسكەنبەۋ. ەيتسە دە ٶزٸم كٷتكەن قىزمەتكەر قاشان جەتپەك دەپ ٷمٸت-ٸلگەگٸم سول بەيتانىس بٸرەۋ بولعانى راس.
– سەنٸمەن ەڭگٸمەلەسكٸم كەلدٸ, – دەدٸ قىزىل ەتەكتٸ. – وسىندا ەر تەۋلٸك سايىن ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن تۋريستەر كەلەدٸ. مەن ٶز دەنەممەن ولارعا پەني جالعاننىڭ ٶتكٸنشٸلٸگٸن تٷسٸندٸرەتٸن بەينە بٸر قۇرال سيياقتىمىن.
– بۇل جامان ەمەس قوي? يە, قانداي جولمەن بولسىن بٸرەۋگە پايداڭ تيگەنٸ جاقسى-اق, – دەدٸم قورعانشاق داۋىسپەن. ەلگٸ ەر قادامىن ساناپ كەلە جاتقان قىزمەتكەردٸڭ جايباسارلىعىنا كٷيٸندٸم.
– قالاي ويلايسىڭ, سەن ٷشٸن ٶمٸردٸڭ مەنٸ نە? – دەدٸ ول.
– ٶزٸڭ ارمانداعان ٸستەردٸ جاساپ قالۋ شىعار... سوڭعى دەمٸڭدٸ الاردا جٷرٸپ ٶتكەن جولىڭا قاراپ ٶكٸنبەسەڭ, ٶزٸڭە-ٶزٸڭ ريزا بولساڭ جەتكٸلٸكتٸ ەمەس پە?
– دۇرىس ايتاسىڭ.
قۇجاتتى قابىلداۋى تيٸس قىزمەتكەر ەڭ بولماسا كەپتەلٸستەمٸن دەپ قوڭىراۋ دا شالمايدى, ال, بٸز قاتار وتىرىپ, كٸلەم توقىعان قىزدارداي شٷيٸركەلەسۋگە جاراپ قالدىق.
– ٶزٸم تۋرالى ايتسام تىڭدايسىڭ با? – دەدٸ ول.
–...
تەرەزەدەن جول شەتٸمەن سىلدىرلاپ كەلە جاتقان تۋريستەردٸ تاسيتىن
ات-اربانىڭ كٷلدٸرٸ, سوسىن جىلقىنىڭ كٸسٸنەگەنٸ ەستٸلدٸ.
– ەسٸمٸم – سۋانا-كۋنا. بۇل اراۋكان تٸلٸندە ٷمٸت جەنە جاڭا اتقان كٷن دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ.
– ەدەمٸ ەكەن.
– بالالىق شاعىم, بويجەتكەن كٷندەرٸم قوس مۇحيتتىڭ سالاسىندا, پاتاگونييا جازىعىندا ٶتتٸ. بۇل بٸر قىسى جەلدٸ, جازى ىزعارلى اشۋلى مەكەن, سٶيتسە-داعى, مەڭگٸلٸك جاپ-جاسىل, جەر جانناتى دەرسٸڭ... سەن ناعىز چيليلٸك, ارگەنتينالىق كارناۆالداردى كٶرٸپ پە ەدٸڭ, كٶرمەگەن دە شىعارسىڭ? تٷگەل جارقىراپ, الاۋ شاشقان, كٶبەلەكتٸ ەسكە تٷسٸرەتٸن تٷرلٸ-تٷستٸ عاجاپ مەرەكە, مەنٸڭ ٶمٸرٸم دە سول كٶبەلەكتٸڭ كٷندٸك عۇمىرىنداي جالت ەتٸپ ٶتە شىقتى-اۋ. تىڭداپ وتىرسىڭ با, ٶزٸ?
قۇلاق سالماسقا امالىم بار ما دەي جازدادىم دا:
– يە... – دەپ ماقۇلدادىم.
– جەر بەتٸندە ۇمىت قالعانىما ەكٸ عاسىر بولسا دا, از ٶمٸرٸم لەنت, پوپاياندا مەرەكەسٸن اتاپ ٶتۋ سەكٸلدٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ تەتتٸ جەرمەڭكەسٸندە ٶتتٸ. بٸردە اينا الدىندا شاشىمدى تاراپ وتىرىپ, بالالىق شاعىمدى ارتقا تاستاپ, بويجەتكەن بۇلا كٷندەرگە اياق باسقانىمدى تٷسٸندٸم. بٸز سول ايدا سەمانتا سانتا مەيرامىنا دايىندالۋمەن ەۋرە ەدٸك. سەنٸڭ ول مەرەكەدەن حابارىڭ بار ما?
– يە, پاسحا جەكسەنبٸسٸن اتاپ ٶتەتٸن...
مەن تٸپتٸ ونىڭ ەڭگٸمەسٸن ەۋ دەپ قوستاۋعا جاراپ قالدىم.
– بٸز شەرۋ ٶتەتٸن كٶشەلەردٸ گٷلمەن ەرلەپ, ٶز قولىمىزبەن جاساعان قولٶنەر بۇيىمدارىن ساۋدالاۋ ٷشٸن جٷگەرٸ ۇنىن سالاتىن, تۇز سالاتىن شاعىن بٶشكەلەردٸ, اعاش توستاعاندار مەن قاسىقتاردى بوياپ, كٷللٸ پاتاگونييا جازىعى گٷلگە مالىناتىن. تەتتٸ شاراپتار, كوفە مەن كاكاونىڭ جۇپارى كەرنەپ, تەڭٸز قۇدايى ەمانانىڭ قۇرمەتٸنە بويجەتكەندەرگە ەتٸر تاراتقاندا بٸزدٸڭ كٶشەلەرٸمٸزگە حوش يٸسٸ سٸڭٸپ قالاتىن. بٸز سەمانتا سانتاعا دايار ەدٸك. سەنٸ جالىقتىرىپ المادىم با? سەن العاش كٶرگەن ادامىڭا قالاي باعا بەرەسٸڭ?
– ادامنىڭ كەلبەتٸنە قاراپ تۇجىرۋ اسىعىستىق-اۋ. سٶزٸنە قاراپ باعالارمىن...
– سٶزٸ, بايانى ادامنىڭ ايناسى ەمەس پە?
مەن دە سولاي ويلايمىن. بٸراق, مەنٸڭ سۇلۋلىعىمدى سەن كٶرمەدٸڭ, جارقىراعان قارا كٶزدەرٸمدٸ, شيەدەي ەرٸندەرٸمدٸ, سيراعىم قىسقا بولعانىمەن, دٶڭگەلەنگەن بٶكسەمدٸ كٶرمەدٸڭ, جٷرەگٸمنٸڭ شەكسٸز باقىتتان شاتتانعان دٷرسٸلٸن, اند تاۋلارىن جاڭعىرتىپ ەن سالاتىن داۋسىمدى سەن ەستٸمەدٸڭ. جالپى, اناۋ زالدا جاتقان «ۇيقىداعى ارۋعا» قاراپ, سٶزٸمنٸڭ بەرٸ جالعان دەۋگە بولادى.
ەكەۋمٸز دە بٸر سەت ٷنسٸز قالدىق.
– ٷلكەن ٷش ەپكەم تۇرمىس قۇرعان سوڭ, كەزەگٸم جەتكەنٸن سەزدٸم. بٸر تاڭدا انام ۇزاتىلاتىنىمدى ايتتى. بٸزدٸڭ وتباسى كٷيەۋٸمدٸ Tados Los Santos فەستيۆالٸندە بايقاپ ۇناتىپتى. قىزىقتى قاراشى, ونى بەرٸ بٸلەدٸ ەكەن دە, تەك مەنٸڭ ەسٸمدە ساقتالماپتى. ەكەم ونى سىمباتتى قاراتورى جٸگٸت دەپ سيپاتتادى. انام ەڭبەكقور دەپ ماقتادى. ٸنٸم بولسا, جو-جوق, سەنٸڭ كٷيەۋ جٸگٸتٸڭ ەتجەڭدٸ, تاپال بويلى ازامات, دەستٷرلٸ سومبرەرو قالپاعىن كيگەندە ول كەدٸمگٸ ساڭىراۋقۇلاققا ۇقساپ قالادى, – دەپ قۋاقىلاندى. ال, مەن بولسام... ول تۋرالى كٸم نە ايتسا دا قۋانىشتان سىقىلىقتاپ كٷلە بەردٸم. مەن ٶز حانزادامدى ەڭ كٷشتٸ Inti قۇداي, ٶزٸمدٸ ونىڭ جارى Mama Quilla دەپ بٸلدٸم. ايتشى, ارمانمەن ٶمٸر سٷرگەن جاقسى, ە?
– ەرينە, بٸز ارماندارىمىزعا راقمەت ايتۋعا تيٸسپٸز.
– ايتاسىڭ-اۋ, سول ارماندارىمنىڭ بٸرٸ دە ورىندالمادى. سول سامانتا-سانتا مەرەكەسٸ ٶمٸرٸمدەگٸ سوڭعى كارناۆال ەكەن. سول جىلى بٸزدٸڭ ٶلكەدە جاۋىن- شاشىن از بولدى. ونداي جىلدارى تلوس قۇدايدىڭ راقىمىن الۋ ٷشٸن قۇربان شالىناتىن. جاستاردىڭ كٶز جاسى جەردٸ سۋلاندىرادى دەپ سەنەتٸن. مەنٸ مەرەكە ٷستٸندە دٸندارلار ۇرلاپ ەكەتتٸ...
مۇنان سوڭ ەكەۋمٸز دە تٸس جارمادىق. ەندٸگٸسٸن ەلگٸ قورقىنىش جٶنٸمەن كەتٸپ, ونىڭ ورنىنا ەڭسەنٸ ەزگەن اۋىر ٷنسٸزدٸك كەڭٸردەگٸمدٸ بۋىپ ازاپقا تٷستٸم. جان-تەنٸڭمەن قۇتقارعىڭ كەلەتٸن, بٸراق, قولىڭنان تٷك كەلمەيتٸنٸن ٶزٸڭ ۇققان دەرمەنسٸز, شاراسىز حەل. ەشقاشان سەزٸنبەگەن بٸر قايعى.
– مەنٸ ەشكٸم تٷسٸنبەدٸ, مەن دە ولاردى ۇقپادىم. ارقانمەن ماتاپ, امپاتو تاۋىنا قاراي الىپ جٶنەلگەنٸ, ماسايتاتىن سۋسىن بەرگەنٸ ەسٸمدە. ارعى جاعىن بٸلمەيمٸن, مٷمكٸن تاۋدىڭ سۋىعىنا شىداماي قاتىپ قالعان شىعارمىن? ال, حەريسون حانىم تاۋىپ العان سوڭ ەسٸمدٸ جيسام, ارادا ەكٸ جٷز جىل ٶتٸپ كەتٸپتٸ.
– كەيدە كٷيەۋ جٸگٸتٸمدٸ ويلايمىن, – دەدٸ ول. – مەن ٷشٸن كٶپ قايعىردى-اۋ, ە? كٶز جاسى سۋالعان كٷنٸ پاتاگونييا جازىعىنداعى تاعى بٸر سۇلۋعا عاشىق بوپ, سوسىن ٷيلەنٸپ, سوسىن مىنا قىزىق عالامنان قارتايىپ ٶتكەن بولار?
مۇنان سوڭ ٶكسٸپ-ٶكسٸپ جىلاپ جٸبەرگەنٸم ەسٸمدە, ول جۇباتپاق بولسا دا, تىنىشتالۋدان باس تارتقانىم ەسٸمدە...
بٸر اپتادان سوڭ ٶز جوباسىنا قاتىستى بايانداما ەزٸرلەپ, بٸر قۇشاق ساراپتامانىڭ ورتاسىندا وتىرعان بٶلٸم باسشىسىنا كٸرٸپ, تٶبەدەن تٸك تٷسكەندەي ايتىپ سالدىم:
– «ۇيقىداعى سۇلۋدىڭ» ەسٸمٸ – سۋانا-كۋنا. ونى كارناۆال كەزٸندە ۇرلاپ, جاڭبىر قۇدايىنا قۇربان شالعان.
– سٸز بۇل تۋرالى قايدان بٸلەسٸز?
– سۋانا-كۋنانىڭ ٶزٸ ايتتى.
بۇل جاۋاپتان كەيٸن پروفەسسور حەريسون ماعان قادالا قارادى. جٷيكەسٸ توزعان ەلدەكٸمگە دەگەن ايانىشتى, مٷسٸركەۋلٸ كٶزقاراس.
***
...ارادا بٸر جىل ٶتكەن. بۇل كەزدە مۋزەيدە ەمەس, قالالىق ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ جوعالعان تٸلدەردٸ زەرتتەيتٸن بٶلٸمٸندە جۇمىس ٸستەپ جٷردٸم. تٷنگٸ ساعات تٶرتتە ۇيالى تەلەفونىم بەزەك قاقتى. ەلٸ جانتايماعان, ٸلدە كٶز شىرىمىن ەندٸ الماققا قاعازدارىمدى جيناي باستاعان ۋاقىت. تٷنگٸ نٶمٸردٸڭ يەسٸ پروفەسسور مەليسا حەريسون ەكەنٸن كٶرگەندە تاڭىرقادىم. لينگۆيست تەتەي كٶڭٸلسٸزدٸكتەن تەلەفون شالاتىنداي جاقىن ادامدار ەمەسپٸز, ٶمٸردٸڭ بٸر ايالداماسىندا كەزٸگٸپ قاپ ەسەندەسٸپ, سوسىن نٶمٸرٸ باسقا كٶلٸكتەرگە وتىرىپ كەتكەن جٷزٸ تانىستارمىز.
– تىڭداپ تۇرمىن, حەريسون حانىم.
– سٸزدٸڭ ەسٸكتٸڭ الدىندا تۇرمىن, كەزدەسسەك بولا ما?
ٷركەر اۋعاندا ٷيگە قوناق شاقىرىپ, كوفە ۇسىنباسىم بەلگٸلٸ, تەپٸشكەمدٸ سٷيرەتٸپ تٶمەن تٷستٸم. ەر تاڭدا بٶتەلكە جينايتىن داعدىسىمەن Flashing اۋماعىنىڭ قوقىسىن اقتارۋعا شىققان قوجايىننىڭ كەرٸ ەكەسٸن دەلٸزدە ۇشىراتتىم. اقكٶڭٸل قارييا سٶيلەيتٸن حاككا-گاڭ ديالەكتٸسٸن ماندارين تٸلٸن زەرتتەۋشٸنٸڭ ٶزٸ ۇقپاعاندا مەن جەتٸستٸرەمٸن بە, ەكەۋمٸز تەك كٶڭٸل تٸلٸندە, جٷزٸمٸزدٸڭ دارقاندىعى مەن داۋىسىمىزدىڭ بەيبٸت نىشانى ارقىلى تٷسٸنٸسەتٸنبٸز.
– اتا, امانسىز با? سىرتتا بٸرەۋ شاقىرىپ, سوعان شىقتىم, – دەدٸم. ول سٶيلەپ-سٶيلەپ ەسكٸ قولشاتىر ۇسىندى. ٷيدە وتىرىپ سەزبەپپٸن, كٶشەدە جاڭبىر سەبەزگٸلەپ تۇرعان. مەنٸ بايقاي سالا, پروفەسسور كٶلٸگٸنەن تٷستٸ. تٷنگٸ كٶيلەگٸنٸڭ سىرتىنان قىستىق پەلتەسٸن جەلبەگەي ٸلٸپتٸ, قولى اۋا قارماپ, ەموتسيياسىن باسقارا الماي تۇتىقتى.
– مەليسا, سٸزدە بەرٸ دۇرىس پا?
– بٷگٸن بٸلەسٸز بە, مەن پاتاگونييا ارۋىنا قاتىستى كٷللٸ دەرەكتەردٸ تاپتىم. ول شىنىمەن سٸز ايتقانداي... ايتىڭىزشى, ول اقپاراتتاردى قايدان الدىڭىز?
– سۋانا-كۋنانىڭ ٶزٸ ايتتى.
– كەشٸرٸڭٸز مەنٸ, كەشٸڭٸز, – دەپ ۇيقى كٶيلەگٸندەگٸ حانىم بەزەك قاقتى. – سٸز بۇل دەرەكتەردٸ قاي ارحيۆتەن قارادىڭىز? ەلدە مەنٸڭ ەرٸپتەستەرٸم ايتتى ما? ٶتٸنەمٸن, تەك جاسىرىپ قالماڭىزشى?!
– سۋانا-كۋنانىڭ ٶزٸ ايتتى.
– ٶزٸ ايتتى? وسى بٸر اۋىز جاۋابىڭىزبەن مەنٸ جىندى قىلىپ كەلەسٸز!
– سەبەبٸ, باسقا سٶزٸم جوق! حەريسون حانىم, قايداعى ارحيۆ, مەن ارحەولوگتاردىڭ جۇماعى لاتىن امەريكا ەلدەرٸنە تٷسٸمدە دە بارىپ كٶرمەدٸم! اراۋكان تٸلٸندە امانداسا دا المايتىنىمدى, يسپانشانىڭ ٶزٸن انا تٸلٸم قازاقشانىڭ دىبىسىمەن زورعا سٶيلەيتٸنٸمدٸ كٶرمەيسٸز بە? ول قۇجاتتى قولعا تٷسٸرگەندە دە نە بٸتٸرۋشٸ ەدٸم?
– قۇداي ٷشٸن ماعان جاقسى قاراڭىزشى! ەندٸ پروفەسسور جىلاي باستادى.
– وسى وقيعانى بايان قىلعانىمدا ەلدەبٸر ەلٸرٸپ اۋىراتىن سىرقاتقا قاراعانداي جٷزبەن زەر سالعانسىز.
– كەشٸرٸڭٸز, وسى جاۋا-بىڭىزعا ٶزٸڭٸز سەنەسٸز بە?
– سەنەمٸن! ٶتكەن ۋاقىتتان ورالعان ادامدارعا, تاريحتىڭ قايتالانۋ قۇبىلىستارىنا قاتىستى عىلىم نەلٸكتەن جۇمعان اۋىزىن اشپايدى? فيزيكتەر نەگە جەرگە قارايدى? چالكاننىڭ سوڭعى شامانى قارا تابانىمەن شوق كەشٸپ, زەكٸر سالعاندا كٶكتە نەلٸكتەن بۇلت جٶڭكٸلٸپ, نايزاعاي وينايدى? قارت ەسكيموس جۇلدىزداردىڭ ورنالاسۋىنا قاراپ ەرتەڭگٸ جەر سٸلكٸنٸسٸن قالاي دەل بولجايدى? بٷكٸل ەتيكانى جيناپ قويىپ, وسى جاڭالىقتى مەنەن بۇرىن بٸرەۋ ايتىپ قويا ما دەگەن ٷرەيمەن تاڭ اتپاي ماعان قاراي جٷگٸرگەنشە, مىنا بٸز ٶمٸر سٷرەتٸن ەلەمدە جاۋابى جابىق جۇمباقتاردىڭ دا بارىنا زەر سالىڭىز. ولار ەشقاشان عىلىمنىڭ تابيعي رادياتسييالاردىڭ كٶلەڭكەسٸ دەگەندەي ساندىراقتارىنا باعىنعان ەمەس.
– سٸز اشۋلىسىز با?
– يە, مەن اشۋلىمىن.
سول سەتتە اسپان كٷركٸرەپ نٶسەر تٶپەپ كەتتٸ.
– مەنٸ كەشٸرٸڭٸز.
– مىنا مازالاۋىڭىزدى دا كەشٸرەمٸن. ال, كٷدٸگٸڭٸز ناعىز قورلىق بولدى.
– عافۋ ٶتٸنەمٸن. ەكەۋمٸز دە ەموتسييامىزدى باسقارا الماي تۇرمىز.
– سۋانا-كۋنا مٷسٸنشٸنٸڭ قولىنان شىققان جوق, ول ادام. تەنٸ سەمگەنمەن جانى كەڭٸستٸكتە قالدى, وسى ەلەممەن بٸرگە جاساۋدا. جاننىڭ دا ٶز ايتارى, تٸرشٸلٸكتٸڭ كٶشٸندە بٸر مەزەت كٶرٸنٸپ قالۋعا قۇقى بار ما? بار! بۇدان باسقا جەتكٸزەتٸن تٷگٸم جوق. مالمانداي سۋ بولدىم, ساۋ بولىڭىز.
مەليسانىڭ نە دەگەنٸن ەستٸمەدٸم. تاماق سۇراپ اياعىما ورالعان مىسىققا دٸرٸلدەگەن قولدارىمدى ەزەر باسقارىپ اس قۇيىپ تۇرىپ جەتٸ تٷندە كٶڭٸلسٸزدٸكتٸڭ كٷلٸن شاشىپ كەتكەن لينگۆيست ەيەلدٸ تەزٸرەك ۇمىتسام دەپ كٷرسٸنگەنٸم, تٶسەگٸمە قيسايعانىم ەسٸمدە. سوسىن نيۋ-يوركتىڭ الىپ جولدارىنىڭ شۋىلى دا, تەرەزەنٸ تەپكٸلەگەن اق جاۋىننىڭ تىسىرى دا جۇمسارىپ, جۇقارىپ, جوعالىپ كەتتٸ.
سول تاڭدا تٷسٸمدە سۋانا-كۋنانى كٶردٸم. ول اند تاۋلارىنىڭ باۋرايىنداعى شالعىندا سەبەتٸنە قىزعىلت تٷستٸ چۋۆيراگۋالاردى تولتىرىپ, بيلەپ جٷر ەكەن.
«اق جەلكەن» جۋرنالى, №10
قازان, 2020
