جۇڭگو بٸرٸنشٸ تاريحي مۇراعاتىندا (كحر) قازاققا قاتىستى 3 مىڭ قۇجات ساقتالعانى بەلگٸلٸ بولدى.
قازاق ەلٸنٸڭ تاريحىن تەرەڭدەتە زەرتتەۋگە شەت ەلدەردە جٷرگەن قانداس عالىمدارىمىز زور ٷلەستەرٸن قوسۋدا. سولاردىڭ بٸرٸ – بەيجٸڭ قالاسىنداعى ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتٸ قازاق فيلولوگيياسى فاكۋلتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دٷيسەنەلٸ ەبدٸلەشٸمۇلى ەسٸمدٸ ابىرويلى ازامات.
عالىم ۇزاق ۋاقىتتان بەرگٸ زەرتتەۋلەرٸ نەتيجەسٸندە جاپونييانىڭ كيوتو ۋنيۆەرسيتەتٸندە «XVIII-XIX عاسىرلارداعى قازاقشا مۇراعات قۇجاتتارى تۋرالى تاريحي دەرەكنامالىق زەرتتەۋ» اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىن قورعاعان. ول بۇدان كەيٸن تاعى دا ونداعان جىلدار زەرتتەگەن ەڭبەگٸنٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ, ەكٸ كٸتابىنىڭ تۇساۋكەسەرٸن ٶتكٸزدٸ. بۇل كٸتاپتاردىڭ العاشقىسى «جۇڭگو بٸرٸنشٸ تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاقشا قۇجاتتار» دەپ اتالسا, ەكٸنشٸسٸ, «ەسكٸ قازاق جازبا تٸلٸ» دەگەن اتپەن «ەلتانىم» باسپاسىنان جارىق كٶرگەن. بٸرٸنشٸ كٸتاپ قىتايدىڭ اتالمىش تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان XVII-XVIII عاسىرلارداعى قازاق باتىرلارى مەن حاندارىنىڭ سول كەزدەگٸ چيڭ پاتشالىعى اتالعان قازٸرگٸ قىتاي بيلەۋشٸلەرٸنە جازعان حاتتاردان قۇرالعان. ناقتى ايتقاندا, 67 حات-قۇجات. شاعاتاي جەنە تٶتە جازۋىمەن جازىلعان ول حاتتاردىڭ كٶشٸرمەسٸ كٸتاپقا ناقتى دەرەك رەتٸندە ەنگٸزٸلۋٸمەن قۇندى بولىپ وتىر.
عالىمنىڭ ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, مۇراعاتتاعى قازاققا قاتىستى قۇجاتتار 3 مىڭنان دا اسادى ەكەن. عالىم بولاشاقتا بۇل قۇجاتتاردى دا زەرتتەپ, نە جازىلعانىن انىقتاپ, عىلىمي اينالىسقا ەنگٸزۋدٸ جوسپارلاپ قويدى. ەزٸرگە زەرتتەگەن 67 قۇجاتتىڭ ٸشٸندە 1758 جىلى قابانباي باتىردىڭ چيڭ پاتشاسىنا جازعان حاتىنان باستاپ, كەيٸنگٸ ەبٸلپەيٸز حان, بولات حان, ابىلاي حان, ۋەلي سۇلتان جەنە ولاردىڭ بالالارىنىڭ قىتاي بيلەۋشٸلەرٸمەن الماسقان حاتتارى دا بار. ال ەكٸنشٸ كٸتاپتا قازاقتىڭ ەجەلگٸ جازبا تٸلٸ لينگۆيستيكالىق تۇرعىدا زەردەلەنەدٸ. اتى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل ەڭبەكتەن حالقىمىزدىڭ ەجەلگٸ جازبا تٸلٸ, شاعاتاي, تٶتە جازۋلارىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ ساراپتالعان.
دٷيسەنەلٸ ەبدٸلەشٸمۇلىنىڭ بۇل ەڭبەكتەرٸ ٶتكەن جىلى قىتايدا جارىق كٶرگەن ەدٸ. ال احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ ورىناي جۇباەۆا قىتايعا بارعان ساپارىندا وسى كٸتاپپەن تانىسىپ, ونىڭ ەلٸمٸزدە شىعۋىنا ۇسىنىس جاسادى. اۆتوردىڭ ٶز قارجىسىنا 500 دانامەن جارىق كٶرگەن قۇندى كٸتاپتاردىڭ مٷددەلٸ قالىڭ وقىرمانعا جەتە بەرمەيتٸنٸ انىق. سوندىقتان, قازاق ەلٸ تاريحىن بايىتاتىن مۇنداي قۇندى دٷنيەلەر بولاشاقتا تولىقتىرىلىپ, مەملەكەتتٸڭ قولداۋىمەن جەتكٸلٸكتٸ تارالىممەن شىعۋى تيٸس دەگەن ويدامىز.
نۇربولات ابايۇلى,
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
