سوڭعى كٷندەرٸ ەلٸمٸزدەگٸ قازاق-تٷرٸك ليتسەيلەرٸ تۋرالى داۋ قىزىپ تۇر. كتك تەلەارناسىنىڭ كەشەگٸ جاڭالىقتارى بۇل وتقا تٸپتٸ ماي قۇيا تٷسكەندەي بولدى. كتك بۇل ليتسەيلەردٸڭ تٷرٸككە, گٷلەنگە تٷك قاتىسى جوق دەگەندٸ يشارالادى. تٸپتٸ كٶپ جاعدايدا يشارالامادى دا, كەدٸمگٸدەي اشىق كەتتٸ. دەلەل رەتٸندە سول ليتسەيلەردٸ بٸتٸرۋشٸلەردٸ سٶيلەتەدٸ.
ح-و-ووش, كتك ايتقانداي اقىرى بۇل ليتسەيلەرگە تٷركييانىڭ, گٷلەننٸڭ ەشقانداي قاتىسى بولماسا ول نەمەنەگە قازاق-تٷرٸك ليتسەيٸ دەپ اتالادى? قازاق ليتسەيٸ دەپ-اق اتاي بەرمەيمٸز بە?! ەيتپەسە ايدوس سارىمنىڭ «الاش ليتسەيٸ» دەگەن ۇسىنىسىن قابىلدايىق. تٷرٸكتٸڭ قاتىسى بار ەكەن, ەندەشە, بٸز قالايىق, قالامايىق, جاسىرايىق, جابايىق, تٷرٸك ليتسەيٸ دەپ اتالادى! ەندٸ بٸر مەسەلە, قازاقستاندىق شەنەۋنٸكتەر بۇل ليتسەيلەردٸڭ تٷركييا مەملەكەتٸنٸڭ قاراجاتىنا ەمەس, قازاقستاننىڭ قاراجاتىنا ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعانىن ايتادى. «ول شەنەۋنٸگٸڭ كٸم?» دەسەڭٸز ايتايىق, 2014 جىلى قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸندە دەپارتامەنت باسشىسى بولىپ ٸستەيتٸن جانار جونتاەۆا اپاي بۇل ليتسەيلەردٸ قازاقستان قارجىلاندىرىپ وتىرعانىن ايتىپ, جۋرناليستەرگە ارنايى سۇحبات بەرگەن بولاتىن. دەمەك, بۇل رەسمي جاۋاپ. ەندٸگٸ سۇراق, ەلگٸ ليتسەيلەر قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ بٶلگەن قاراجاتىنا ٶمٸر سٷرٸپ وتىر ەكەن, وندا ەلگٸ كاتەv دەگەن قور بۇل جەردە سيىردىڭ بٷيرەگٸندەي بولىپ نە بٸتٸرٸپ جٷر?
ليتسەي باسشىلارى سونداي-اق وقۋ جٷيەسٸنٸڭ دٸنگە ەشقانداي قاتىسى جوق ەكەنٸن ايتىپ اقتالىپ ەلەك. اق بولسا نەگە اقتالادى? قاشان دا يت ٷرەدٸ, كەرۋەن كٶشەدٸ ەمەس پە?! اتالعان ليتسەيلەردٸڭ دٸنگە قاتىسى جوق ەكەن, وندا نەگە ەۋرە بولىپ, ارنايى عيمارات ۇستاپ, ۇلداردى بٶلەك, قىزداردى بٶلەك وقىتىپ جٷر? قازاقستانداعى ٶزگە مەكتەپتەر سەكٸلدٸ بەرٸ بٸر كلاستىڭ ٸشٸندە وتىرىپ وقىسا بالاعا بٸلٸم دارىماي ما?
سوسىن مۇعالٸمدەردٸڭ 90 پايىزى قازاقستاندىق ماماندار دەگەن ەڭگٸمە ايتىلدى. اقىر قازاقستاندىق وقۋ ورنى ەكەن, نەگە 100 پايىز ەمەس? قالعان 10 پايىز كٸمدەر?
ەلٸمٸزدە قازاق-تٷرٸك ليتسەيلەرٸ اشىلعان كەزدە جاتاقحاناداعى تەربيەشٸلەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ تٷركييا ازاماتتارى بولاتىن. نەگە قازاقستاندىقتار ەمەس دەگەن سۇراق تۋادى. قازاقتار بالاعا تەربيە بەرە المايدى ما? ەلدە بۇل جەردە بٸز بٸلمەيتٸن ٶزگە ميسسييا بولدى ما? كتك وسىنى نەگە ايتپايدى?
يە, قازٸر كەشەگٸ «تەربيەشٸ» تٷرٸكتەردٸ قازاقستاندىقتار الماستىرعان. بٸراق, ولاردىڭ ٶزٸ كەزٸندە سول تٷركييالىق ۇستازداردىڭ تەربيەسٸن كٶرگەن ازاماتتار ەمەس پە? اقىرى تالداۋ جاسالىنعان ەكەن, نەگە بۇل مەسەلەلەر كٶزدەن تاسا قالادى? مەسەلەنٸ جاسىرعان سايىن ادامداردىڭ ونى بٸلۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ويانباي ما?
بٸر قىزىعى, ليتسەيگە تٷسكەن بالا Katev-تٸڭ جاتاقحاناسىندا جاتۋى مٸندەتتٸ. تٸپتٸ, ٶز ٷيٸ سول عيماراتقا جاپسارلاس ورنالاسسا دا جاتاقحانادا تەربيەلەنۋٸ تيٸس. ال, تەربيەشٸلەردٸڭ كٸم ەكەنٸن جوعارىدا اتاپ ٶتتٸك. ولار بالامەن بٸرگە جاتىپ, بٸرگە تۇرادى. تٷنٸمەن (ۇيقىدان بٶلەك ۋاقىتتا) نە سٶيلەسەدٸ, بالانى نەگە تەربيەلەيدٸ? تاڭدى تاڭعا ۇرىپ, قوبىلاندى باتىر جىرىن جاتتاتپايتىنى بەلگٸلٸ عوي...
جارايدى, ليتسەيدٸڭ ەشبٸر شەت مەملەكەتكە قاتىسى بولماسا كەزٸندە تٷركييادان قانداي ەدەبيەتتەر تاسىمالداندى? اتالعان ليتسەيلەردٸڭ دٸنگە ەشقانداي قاتىسى بولماسا... 2007 ەلدە 2008 جىلى ۇقك-نٸڭ دەر كەزٸندە قيمىلداۋىنىڭ ارقاسىندا شىمكەنتتەگٸ قازاق-تٷرٸك قىزدار ليتسەيٸنەن تٷركييادان ەكەلٸنگەن دٸني ەدەبيەتتەر تابىلىپ, ونىڭ سوڭى ٷلكەن شۋعا ۇلاسقان جوق پا ەدٸ?! وسىنداي شەتەلدٸك ەدەبيەتتەردٸڭ ليتسەيدە قازٸر وقىتىلمايتىنىنا كەپٸلدٸك بار ما?
دەل سول دٸني كٸتاپتار تابىلعان جىلدارى (بەلكٸم ودان ەرتەرەك) قتل وقۋشىلارىنان جىل سايىن 400 دوللاردان اقشا جينالاتىن. قازٸر ليتسەيگە العاش تٷسكەن جىلى تەڭگەمەن جينايدى ەكەن. ليتسەيلەر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنەن قارجىلاندىرىلاتىن بولسا, ليتسەي باسشىلىعى وقۋشىلاردان بۇل قاراجاتتى نە ٷشٸن جيناپ جٷر? شورتانباي مەن دۋلاتتى, ىعىلمان شٶرەكوۆتٸ, مۇقاعاليدى تەرەڭدەتٸپ وقىتۋ ٷشٸن بە? ەلدە بۇل اقشاعا تٷركييادان كٸتاپتار تاسىمالدانادى ما? كتك ايتقىش ەكەن, وسىنى ايتۋى كەرەك ەدٸ! وسىنى تالداۋى كەرەك ەدٸ!
ماقتاۋلى قازاق-تٷرٸك ليتسەيلەرٸنٸڭ بالانى نەگە بٸرٸنشٸ سىنىپتان ەمەس, التىنشى سىنىپتان باستاپ قابىلدايتىنى دا اشىپ ايتىلمايدى. مۇنىڭ استارىندا قازاقتىڭ ىلعي قابٸلەتتٸ بالالارىن ٸرٸكتەپ جيناپ الىپ, ولاردان ەلدە گٷلەنشٸ, ەلدە نۇرشى, ەلدە سٷلەيمەنشٸ جاساۋ ساياساتى جاتقان جوق پا?
ەڭ باستىسى, بٸردە بٸر مەملەكەت ەكٸنشٸ بٸر مەملەكەتكە «وسى ەل كٷشەيٸپ, مەنەن وزىپ كەتسٸنشٸ» دەپ كٶمەكتەسپەيدٸ. كەز كەلگەن كٶمەكتٸڭ استارىندا جاسىرىن ساياسات جاتادى. وسىنى بٸزدٸڭ ەلٸ تٷسٸنە الماي جٷرگەنٸمٸز ٶكٸنٸشتٸ. قازاققا قازاق قانا دوس!
قارا اسپاندى تٶندٸرٸپ, بەلە ٸزدەپ وتىر دەپ ويلاماڭىز. ساقتانساڭ ساقتايمىن دەيدٸ. ليتسەي باسشىلارى ايتقانداي, ولاردىڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ, ەدەبيەتتەرٸ تولىقتاي قازاقستانعا تيەسٸلٸ بولسا Katev قورىنىڭ رولٸن قازٸردەن انىقتاپ العان دۇرىس شىعار. بٸزدٸڭ تٸلەۋٸمٸز – قتل-دٸ بٸتٸرٸپ شىققان بٸلٸمدٸ تٷلەكتەر تٷرٸكتٸڭ نەمەسە گٷلەننٸڭ ەمەس, قازاقتىڭ سويىلىن سوقسا دەيمٸز. ال, ولار قازٸردٸڭ ٶزٸندە قازاقستان بيلٸگٸنە ارالاسا باستادى. ەندەشە, ولاردىڭ گٷلەنشٸل نەمەسە تٷرٸكشٸل ەمەس, سالافيت نەمەسە قۇرانيت ەمەس, تازا قازاقشىل بولعانىن قالاۋعا بٸزدٸڭ قۇقىمىز بار شىعار...
سەرعالي بالاجان,
