Sońǵy kúnderi elimizdegi qazaq-túrik litseileri týraly daý qyzyp tur. KTK telearnasynyń keshegi jańalyqtary bul otqa tipti mai quia túskendei boldy. KTK bul litseilerdiń túrikke, Gúlenge túk qatysy joq degendi isharalady. Tipti kóp jaǵdaida isharalamady da, kádimgidei ashyq ketti. Dálel retinde sol litseilerdi bitirýshilerdi sóiletedi.
H-o-oosh, KTK aitqandai aqyry bul litseilerge Túrkiianyń, Gúlenniń eshqandai qatysy bolmasa ol nemenege qazaq-túrik litseii dep atalady? Qazaq litseii dep-aq atai bermeimiz be?! Áitpese Aidos Sarymnyń «Alash litseii» degen usynysyn qabyldaiyq. Túriktiń qatysy bar eken, endeshe, biz qalaiyq, qalamaiyq, jasyraiyq, jabaiyq, túrik litseii dep atalady! Endi bir másele, qazaqstandyq sheneýnikter bul litseilerdiń Túrkiia memleketiniń qarajatyna emes, Qazaqstannyń qarajatyna ómir súrip otyrǵanyn aitady. «Ol sheneýnigiń kim?» deseńiz aitaiyq, 2014 jyly QR Bilim jáne ǵylym ministrliginde departament basshysy bolyp isteitin Janar Jontaeva apai bul litseilerdi Qazaqstan qarjylandyryp otyrǵanyn aityp, jýrnalisterge arnaiy suhbat bergen bolatyn. Demek, bul resmi jaýap. Endigi suraq, álgi litseiler QR Bilim jáne ǵylym ministrliginiń bólgen qarajatyna ómir súrip otyr eken, onda álgi Katev degen qor bul jerde siyrdyń búiregindei bolyp ne bitirip júr?
Litsei basshylary sondai-aq oqý júiesiniń dinge eshqandai qatysy joq ekenin aityp aqtalyp álek. Aq bolsa nege aqtalady? Qashan da it úredi, kerýen kóshedi emes pe?! Atalǵan litseilerdiń dinge qatysy joq eken, onda nege áýre bolyp, arnaiy ǵimarat ustap, uldardy bólek, qyzdardy bólek oqytyp júr? Qazaqstandaǵy ózge mektepter sekildi bári bir klastyń ishinde otyryp oqysa balaǵa bilim darymai ma?
Sosyn muǵalimderdiń 90 paiyzy qazaqstandyq mamandar degen áńgime aityldy. Aqyr qazaqstandyq oqý orny eken, nege 100 paiyz emes? Qalǵan 10 paiyz kimder?
Elimizde qazaq-túrik litseileri ashylǵan kezde jataqhanadaǵy tárbieshilerdiń basym bóligi Túrkiia azamattary bolatyn. Nege qazaqstandyqtar emes degen suraq týady. Qazaqtar balaǵa tárbie bere almaidy ma? Álde bul jerde biz bilmeitin ózge missiia boldy ma? KTK osyny nege aitpaidy?
Iá, qazir keshegi «tárbieshi» túrikterdi qazaqstandyqtar almastyrǵan. Biraq, olardyń ózi kezinde sol túrkiialyq ustazdardyń tárbiesin kórgen azamattar emes pe? Aqyry taldaý jasalynǵan eken, nege bul máseleler kózden tasa qalady? Máseleni jasyrǵan saiyn adamdardyń ony bilýge degen qyzyǵýshylyǵy oianbai ma?
Bir qyzyǵy, litseige túsken bala Katev-tiń jataqhanasynda jatýy mindetti. Tipti, óz úii sol ǵimaratqa japsarlas ornalassa da jataqhanada tárbielenýi tiis. Al, tárbieshilerdiń kim ekenin joǵaryda atap óttik. Olar balamen birge jatyp, birge turady. Túnimen (uiqydan bólek ýaqytta) ne sóilesedi, balany nege tárbieleidi? Tańdy tańǵa uryp, Qobylandy batyr jyryn jattatpaityny belgili ǵoi...
Jaraidy, litseidiń eshbir shet memleketke qatysy bolmasa kezinde Túrkiiadan qandai ádebietter tasymaldandy? Atalǵan litseilerdiń dinge eshqandai qatysy bolmasa... 2007 álde 2008 jyly UQK-niń der kezinde qimyldaýynyń arqasynda Shymkenttegi qazaq-túrik qyzdar litseiinen Túrkiiadan ákelingen dini ádebietter tabylyp, onyń sońy úlken shýǵa ulasqan joq pa edi?! Osyndai sheteldik ádebietterdiń litseide qazir oqytylmaitynyna kepildik bar ma?
Dál sol dini kitaptar tabylǵan jyldary (bálkim odan erterek) QTL oqýshylarynan jyl saiyn 400 dollardan aqsha jinalatyn. Qazir litseige alǵash túsken jyly teńgemen jinaidy eken. Litseiler Bilim jáne ǵylym ministrliginen qarjylandyrylatyn bolsa, litsei basshylyǵy oqýshylardan bul qarajatty ne úshin jinap júr? Shortanbai men Dýlatty, Yǵylman Shórekovti, Muqaǵalidy tereńdetip oqytý úshin be? Álde bul aqshaǵa Túrkiiadan kitaptar tasymaldanady ma? KTK aitqysh eken, osyny aitýy kerek edi! Osyny taldaýy kerek edi!
Maqtaýly qazaq-túrik litseileriniń balany nege birinshi synyptan emes, altynshy synyptan bastap qabyldaityny da ashyp aitylmaidy. Munyń astarynda qazaqtyń ylǵi qabiletti balalaryn iriktep jinap alyp, olardan álde gúlenshi, álde nurshy, álde súleimenshi jasaý saiasaty jatqan joq pa?
Eń bastysy, birde bir memleket ekinshi bir memleketke «osy el kúsheiip, menen ozyp ketsinshi» dep kómektespeidi. Kez kelgen kómektiń astarynda jasyryn saiasat jatady. Osyny bizdiń áli túsine almai júrgenimiz ókinishti. Qazaqqa qazaq qana dos!
Qara aspandy tóndirip, bále izdep otyr dep oilamańyz. Saqtansań saqtaimyn deidi. Litsei basshylary aitqandai, olardyń bilim berý júiesi, ádebietteri tolyqtai Qazaqstanǵa tiesili bolsa Katev qorynyń rolin qazirden anyqtap alǵan durys shyǵar. Bizdiń tileýimiz – QTL-di bitirip shyqqan bilimdi túlekter túriktiń nemese Gúlenniń emes, qazaqtyń soiylyn soqsa deimiz. Al, olar qazirdiń ózinde Qazaqstan biligine aralasa bastady. Endeshe, olardyń gúlenshil nemese túrikshil emes, salafit nemese quranit emes, taza qazaqshyl bolǵanyn qalaýǵa bizdiń quqymyz bar shyǵar...
Serǵali BALAJAN,
