قازبەك قۇتتىمۇراتۇلى: بۇل كٷزدٸڭ سارى قانات “كٶبەلەگٸ”...

قازبەك قۇتتىمۇراتۇلى 1970 جىلى ورال وبلىسى, تايپاق اۋدانى, جامانقۇدىق اۋىلىندا تۋعان. ەل-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸنٸڭ تٷلەگٸ. 2001 جىلى “ساعىنىش” اتتى جەكە جيناعى جارىق كٶرگەن.

قازاق پوەزيياسىنا ٶزٸندٸك قولتاڭباسىمەن كەلگەن اقىننىڭ بٸر توپ ٶلەڭٸن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.

كٷزگٸ “كٶبەلەك” 

سەكٸلدٸ مۇڭعا باتقان اقىلدى قىز 
كٷز كەلدٸ. بٸرەۋلەرگە اقىرعى كٷز. 
مەنٸڭ دە سوڭعىم بولساڭ ٶكٸنبەس ەم 
اپارساڭ بولاشاققا حاتىمدى, كٷز. 

تاعى دا كٷندەر كەلدٸ كٶلەڭكەسٸز, 
كٶڭٸلسٸز كەڭ جايلاۋدىڭ ٶلەڭ تٶسٸ. 
بيلەگەن جەر-جاھاندى پاتشا-قۇداي 
تاريحقا بۇ كٷزدٸ دە جٶنەلتەسٸز. 

كٷز كەلدٸ. ەلٸ دە انىق جٷز كەلەرٸ, 
كٶزٸنە كٶكٸرەكتٸڭ مۇڭ كەلەدٸ. 
اڭساۋمەن كٷتٸپ ەم عوي بٸردەڭەنٸ 
تاپتى ما بايعۇس كٶڭٸل ٸزدەگەنٸن. 

اقىننىڭ سىرىنا جۇرت ٷڭٸلگەن بە, 
شىدايدى, نە كٶرمەگەن بٸزدٸڭ كەۋدە. 
بۇل كٷزدٸڭ سارى قانات “كٶبەلەگٸ” 
ۇشادى جالعىز رەت – ٷزٸلگەندە. 

كٷز كەلدٸ, بٸرەۋلەردٸڭ سوڭعى كٷزٸ, 
جىلۋى از, ٶزگە كٷننەن كەم قىزىعى. 
كٶڭٸلگە كٶكتەم سالعان ەستەلٸكتٸڭ 
جارار ەد تاپتالماسا ەندٸگٸ ٸزٸ… 

* * * 
ساياساتىڭمەن بٸرگە 
جايعان مالىڭ قالىپ, 
پاراساتىڭمەن بٸرگە 
پايعامبارىڭ كەتپەگەي... 

كٶلەڭكەگە دە سەنبەگەن 
كٶپ كٷدٸگٸڭ قالىپ 
يٸلۋدٸ بٸلمەگەن 
تەكتٸلٸگٸڭ كەتپەگەي. 
قىرعىنعا سالىپ سىناعان 
قىرىق ۇلدىڭ ٸشٸندە 
قىرىنداۋ تۋعان ۇل بار-دى, 
قىدىرىڭ بٸرگە كەتپەگەي... 

ەلٸڭنٸڭ ازىپ قاريياسى 
جىلانىپ اققان دارييا سىر, 
ارمانداي بولعان ارالىڭدى 
كٶزٸڭنٸڭ جاسىمەن تولتىراسىڭ با, نەعىلاسىڭ? 

قييا الماي جٷرسٸڭ ۇيقىڭدى, 
نامىسسىز بۇزدى سىيقىڭدى. 
اناڭنىڭ تٸلٸن تٷسٸنبەي 
ازعىنداپ كەتكەن ۇل تۇردى. 

ۇلتىڭنىڭ قامىن قۋارعا 
ۇرپاعىڭ تۇردى قوسىلماي 
بوزتورعاي باسىپ شىعارعان 
كٶكەكتٸڭ جۇمىرتقاسىنداي... 

اداسقان ۇلدىڭ ورالۋى 

جىم-جىرت تٷندە جولعا جالعىز تٷسٸپ ەم, 
ساۋعا ماس بوپ, ماسقا ساۋ بوپ كٶرٸنٸپ. 
بٸر نۇر كٶرٸپ جٷرەگٸمنٸڭ ٸشٸنەن 
دٷنيەەۋي قىزىقتاردان بەزٸنٸپ. 

كەتٸپ ەدٸم. ٶتكەن ەلەس قالدى ەرەڭ. 
ەلدەقايدان قۇيىلادى كەۋدەمە ٷن. 
مەن قۇدايدى كٶكتە عوي دەپ ويلاپ ەم, 
جٷرەگٸمدە جٷر ەكەن-اۋ ول مەنٸڭ. 

اداسپايمىن. جٷرٸپ كەلەم بەتكە الىپ, 
قۇدايىمنىڭ جىر وقىعان كٷبٸرٸن. 
ەر سٶزٸنەن كٶر كٶزٸمە وت دارىپ 
ەرٸنٸمدە قايتالاندى ٷزٸك ٷن. 

ٷنسٸزدٸكتٸڭ داۋىسىنان كٷي ەستٸپ, 
ٷزٸك ٷنٸم ٶرلٸ ەۋەنگە اينالدى. 
مۇڭ مەن زارعا مايدان اشتىم كٷرەس قىپ, 
توپىراعىن كٶككە ۇشىردىم جالعاننىڭ. 

سەنەن باسقا سٷيگەنٸم جوق, جان – كۋە, 
جەڭدٸم بارلىق قورقىنىشىن قاتەردٸڭ. 
و, قۇدايىم, كەلٸپ تۇرمىن الدىڭا- 
نە جازاسىڭ?! ماڭدايىمدى ەكەلدٸم… 

ٶزٸم جەنە ٶزگە 

ويلانۋعا ۋاقىت كٶپ, 
ويلانۋعا كٷن كەلتە. 
وي تٷبiنە سٷڭگiپ كٶر تiرلiگiڭدە ٷلگەرسەڭ. 
ويلانۋمەن مەن داعى قانشا تاڭدى اتىردىم, 
ەلدەقاشان بiلگەنمiن جاقىنىم كiم, جاتىم كiم. 
باقىتىم با بۇل مٷمكiن, 
سورىم با ەلدە, كiم بiلسiن? 
ال, ەزiرشە اي اۋناپ, كٶكiرەگiمدە كٷن كٷلسiن. 
مەن ەلەمنiڭ بiرتۇتاس جالعىزدىعىن بiلگەن ەم, 
بiراق ويىم ويانسا مازاسىزداۋ كٷيگە ەنەم. 
ارام ويىم ايتادى: 
-قايتەسiڭدەر ەزبەلەپ, 
بٶلiنەدi بۇل ەلەم ٶزiم جەنە ٶزگە بوپ! 
ٶزەگiڭە كiم جاقىن- ٶزiم دەپ بiل, ايمالاس, 
ٶكiندiرگەن قايسىسى, قارسى تۇر دا مايدان اش! 
...بiزدiڭ جاقتا كٷن باتتى. 
باسقا جەردە تاڭ جەتiپ, 
بiزدە بوران, ال وندا جاتىر بۇلبۇل ەندەتiپ. 
ەكەسi ٶلدi بiرەۋدiڭ. 
كٶرشi اۋىلدا ۇل تۋىپ, 
قۋاندى-اي بiر كٶڭiلiنiڭ بٷتiندەلiپ جىرتىعى. 
راس, راس. قايتەسiڭ, ٶمiر دەگەن وسىلاي, 
ٶزiم ەڭ عوي سەن كەشە ٶزگە بولدىڭ, دوسىم-اي. 
كٶپ نەرسەنiڭ ەلi دە سىرىن بiلمەي ٶكiندiم, 
بiزگە كٶرiنبەيتۇعىن ايدىڭ بەتi سەكiلدi. 
عاجايىبىم كٶپ ەلi, ويدىڭ جەتپەس ٶرەسi, 
ال سەن نەگە, جانىم-اۋ, كٶز جاسىڭدى تٶگەسiڭ?! 
جاقىن تارتىپ, جانىڭدى جۇباتار ەم, بولمايدى, 
ٶزiڭ ەمەس, ٶزگەمiن. 
مەنi قينار سول قايعى. 
جالعىزسىراپ جاقسى جٷر, قورلىق كٶرiپ نە تٷرلi, 
جاقىنداسسا تەبەتiن اتتاس زارياد سەكiلدi. 
ٶزiڭدi ٶزiڭنەن باسقا تٷسiنبەيدi سەزگەنiم- 
ٶزگە جاندى قينايدى ٶزگە قايعى, ٶزگە مۇڭ. 
كiنەلامان ەشكiمدi. 
تٷسiنiكتi بiلگەنگە, 
ٶزiمدi ٶزiم تٷسiنبەي الاسۇرىپ جٷرگەندە, 
كiمگە بارىپ كiنە ارتام. 
سەنi قيناپ قايتەيiن, 
جٷرەگiم-اۋ, ٶزiڭ تاپ, كەسەلiڭنiڭ ايت ەمiن. 
مەن ەلەمنiڭ بiرتۇتاس جالعىزدىعىن بiلگەن ەم, 
بiراق ويىم ويانسا مازاسىزداۋ كٷيگە ەنەم. 
سيىپ تۇرعان بiر باسقا ميدىڭ ەكi بٶلiگi 
كەڭiردەكتەپ ايتىسار ەكi ەلەمگە بٶلiنiپ. 
وسى داۋدى شەشە الماي تەركi بولدى تىڭ كٷشiم, 
ال سەن قالاي شەشەر ەڭ? 
ايتىپ كٶرشi, بiلگiشiم?! 
قينالاسىڭ قايتەيiن, جاۋاپ بەرمەي قوي وندا, 
تىنىش ٶمiر قالاساڭ ۇيىقتاي بەر, ويانبا. 
ال مەن كٷرەسiپ جٷرمiن, 
كٷرەسەمiن شالدىعىپ, 
تەڭiرi سالعان iس وسى, وسى مەنiڭ تاعدىرىم. 
كەرەك دەسە مەن داعى بٶلiنەمiن ەكiگە- 
ٶزiم جەنە ٶزگە بوپ. ەكەۋi دە جەتiمەك... 
وسى ەكەۋi عوي مەنiڭ قوس قاناتىم بiلگەنگە, 
بiرiكتiرسەم ەكەۋiن, جالعىز بولام بiر دەمدە. 
جيەگiنە كٶز جەتپەس بiر ەلەمگە اينالىپ, 
جاتسام سوسىن, شiركiن-اي, وسى مەنiڭ ارمانىم! 

ال ەزiرگە مەن جٷرمiن قاق بٶلiنiپ ەكiگە 
ٶزiم جەنە ٶزگە بوپ. ەكەۋi دە - جەتiمەك... 

                                     * * * 

“ەلديلە, ٶلٸم, ەلديلە” 
                                      ماعجان 

سارىلىپ قانشا كٷتتٸم, اجال, سەنٸ 
تۇنشىعىپ, قاماعاندا توزاڭ سەلٸ. 
جانىمدى ٸبٸلٸستەن اراشالاپ 
پەرٸشتەم ەزٸرەيٸل ٶزٸ السا ەدٸ… 

تالايدان قالعان ٶمٸر ماعىناسىز, 
سٸڭٸرٸپ بولدى-اۋ ەبدەن جانىما سىز. 
سۋىق كٶر جىمييادى سالقىن ماعان: 
“ەنسەڭٸز قۇشاعىما ارىلاسىز”. 

بار ەدٸ جەردە جالعىز جۇبانىشىم, 
ايرىلدىم, 
ارمان تاۋىم قۇلادى شىن. 
مەن قازٸر مىڭ جاساعان قارييامىن, 
سارقىلعان بويىمداعى بۇلا كٷشٸم… 

ال, مەنٸ, اجال, قىلماي بەكەرگە الاڭ, 
تٸلەيدٸ جالعىز تٸلەك كەتەردە ادام: 
بازارىن بۇل دٷنيەنٸڭ تارتىپ العان 
سول بٸر جان دۇعا قىلسا جەتەر ماعان. 

                                    * * * 

"جالعان كەزٸپ جاردى ٸزدەۋمەن زارلانعان 
پاقىر ەدٸم, كٶردٸم سەنٸ. 
بار ما ارمان? 
تانىدىڭ با, قاسيەتتٸ قابىرعام, 
قالىبىمدا قالجىراعان, شال بولعان?! 

قامىر بولدى ساقالدان جاس قۇمعا اۋناپ. 
قايىرلى بول, قارا كٶزدە تۇنعان باق" - 
جامالى ايداي حاس سۇلۋدىڭ الدىندا 
ەجٸم-ەجٸم بٸر قارا شال تۇر زارلاپ. 

قارتتى بٸرٸ عايباتتايدى, بٸرٸ اياپ 
"بٸزدٸ اقىرى كەزدەستٸرگەن قۇداي اق" - 
دەپ قارييا قايتالايدى دۇعاسىن 
ال قىز بولسا قاشىپ بەردٸ قۋ اياق. 

ۇشتى باقىت, 
قارتتى قۇداي قالدى اتىپ, 
كەتتٸ سۇلۋ بەيشارانى زارلاتىپ. 
ەكٸ قولىن سوزادى ول: "توقتاي تۇر, 
ساقالىممەن مەسٸڭ سٷرتسەم - سول باقىت... 

تانىمادىڭ, كٶزٸڭ تۇمان مەڭگٸرگەن. 
جانىم, ەنٸم, اجىراي ما مەڭگٸ ٸرگەم? 
سەنەن شىققان جالعىز اۋىز سٶز ٷشٸن 
تامۇقتى دا تٶڭكەرۋگە بارمىن مەن." 

شال جىلايدى ٶكشە ٸزٸنە سەجدە ەتٸپ, 
بۇدان اسقان باقىت جوقتاي ٶزگە تٷك. 
"بۇل ٶمٸردە بار بولعانىڭ ٷشٸن-اق 
مەن اللاعا راحمەت ايتام, كٶر دە تۇر..." 

                          * * * 

سەن ٶمٸرگە كەلمەي-اق قوي, سەبي مۇڭ, 
دالا اڭساعان بالاسىنداي تار ٷيدٸڭ 
قاراپ جٷرمەي باقىت تاۋىپ الارسىڭ 
باس قاتىرعان تٸرلٸگٸنەن فەنيدٸڭ. 

"كەشٸر" دەمە سەۋلەسٸمەن كەشكٸ ٷننٸڭ, 
سەنٸڭ ماحابباتىڭنان سوڭ ەس كٸردٸ. 
مەن پەرٸشتە ەمەسپٸن عوي كٷنەسٸز, 
ول دا بٸراق كٸنەلاماس ەشكٸمدٸ. 

مۇڭعا باتقان جانداي سۇلۋ, قايعىلى 
بۇعان تٸپتٸ تەڭدەسە الماس اي نۇرى. 
وسى سەزٸم قۇداي سىندى تىم جۇمباق, 
قۇداي سىندى - بەرٸنەن دە ەيگٸلٸ. 

جالىقتىم با باقىت ۋىن ٸشۋدەن, 
مۇڭ الدىندا بولادى ىلعي كٷشٸم كەم. 
قۋانىشتى تىم الىسقا ۇزاتىپ, 
سٷيسەم بولدى "قوش" دەپ تۇرام ٸشٸمنەن. 

ويحوي, جالعان, كەزدەسەمٸز بٸز قاشان?! 
جىعىلعان ەك ٶمٸر اتتى مۇزدا سان. 
قاي كەزدە دە سوزۋعا ەزٸر قول ٷشٸن 
سەن الاقان بولاسىڭ عوي مۇزداسام. 

نۇردان اپپاق, مىڭ كٷلتەلٸ جانى - گٷل 
جەردەن باقىت ٸزدەمەشٸ, جارىعىم. 
جەرۇيىقتى تابا الماعان اسانداي 
جەردەن باقىت تاپپايسىڭ عوي, بەرٸبٸر...  

***

...كٷللٸ تامىر كٷرسٸنٸسكە تٷيرەلگەن 
مىلقاۋلىقتان مىزعىماۋدى ٷيرەنگەم. 
سەن كەلدٸڭ دە تولعانباسقا قويمادىڭ 
توپىراق ەم قان مەن سٷتكە يلەنگەم. 

                                 تىنىشتىقبەك 

راسىندا دا توپىراق ەكەم مەن سەنسٸز, 
بٸزدٸڭ عۇمىر ماحابباتپەن ٶلشەنسٸن. 
قۇدايلىعىمدى دەلەلدەر ەم ٶزٸڭمەن, 
سەن دە وسىعان, سەن دە وسىعان سەنسەڭشٸ. 

قۇدايلىعىمدى كٶرسەتكٸم جوق قۇرتۋمەن, 
سايتاندىعىم ساپ بولادى كٷلكٸڭنەن. 
ساز بالشىقتان سوققان كٷيٸ قالعانشا 
"ۋھ" دەپ شىعىپ, جايىن تاپسىن شٸركٸن دەم. 

سەنەن كەلگەن, سەنەن جەتكەن ساز بٶلەك, 
جٷرەك قىلىن تاپ باساتىن ناز دا ەرەك. 
بۇل سٶزٸمدٸ جەتكٸزەتٸن سٶز جوق-اۋ, 
بٸر-اق كٶرٸپ جاتتاپ الار كٶز كەرەك. 

سەندٸك جاننىڭ شىمىرلاعان سەۋلەسٸ 
تالقان ەتەر توعىشارلار تەۋبەسٸن. 
جارىققۇمار جٷرەگٸمە سەن ٷشٸن 
قيىن ەمەس, قيىن ەمەس جان كەشۋ. 

جارىلعاندار جارىلار تەك اعىنان, 
تٶزگەن جان ەم توزاقتىڭ دا تابىنا. 
مەنٸڭ جالعىز تٸلەگٸم بار. 
كٷنٸ-تٷن 
قۇدايىمدى ساقتاي كٶر!- دەپ جالىنام. 

راسىندا دا توپىراق ەكەم مەن سەنسٸز, 
بٸزدٸڭ عۇمىر ماحابباتپەن ٶلشەنسٸن. 
قۇدايلىعىمدى دەلەلدەر ەم ٶزٸڭمەن, 

سەن وسىعان سەنسەڭشٸ...

ۇلت پورتالى