فوتو: gov.kz
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ستراتەگيياسى 2021-2025 — ەلدٸڭ سىرتقى جەنە ٸشكٸ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ, ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا قابىلدانعان ستراتەگييالىق قۇجات. ونىڭ قابىلدانۋى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مٷددەلەرٸن قورعاۋ, مەملەكەتتٸڭ ەگەمەندٸگٸن ساقتاۋ, ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ جەنە جاھاندىق دەڭگەيدە ەلدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋ ٷشٸن ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى.
بۇل ستراتەگييالىق قۇجاتتىڭ ماڭىزدىلىعى سوندا, ول تەك قانا ەسكەري قاۋٸپتەر مەن جاھاندىق قاۋٸپ-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرۋمەن شەكتەلمەي, سونىمەن قاتار ٸشكٸ مەسەلەلەردٸ — ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىق, ەكونوميكالىق قاۋٸپسٸزدٸك, اقپاراتتىق قورعانىس, ەكولوگييالىق جاعداي مەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعى سيياقتى سالاداعى قاۋٸپتەردٸ دە قامتيدى. سوندىقتان بۇل ستراتەگييا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن كەشەندٸ تٷردە قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ستراتەگيياسىنا ٷن قوسۋ اياسىندا بٸز بٸرنەشە ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ اتاپ ٶتكٸمٸز كەلەدٸ.
1. جاڭا قاۋٸپتەر مەن تەۋەكەلدەردٸ ەسكەرۋ
قازٸرگٸ ەلەمدە قاۋٸپتەر ٷنەمٸ ٶزگەرٸپ وتىرادى. تەحنولوگييالىق پروگرەسس پەن جاھاندانۋدىڭ ەسەرٸنەن كيبەرقورعانىس, اقپاراتتىق سوعىستار سيياقتى جاڭا قاۋٸپ-قاتەرلەر كٷشەيٸپ كەلەدٸ. وسى تۇرعىدا ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ستراتەگيياسى يننوۆاتسييالىق قاۋٸپتەر مەن جاھاندىق ٶزگەرٸستەرگە بەيٸمدەلۋٸ قاجەت. مىسالى, قازٸرگٸ كەزدە كيبەرقىلمىس پەن اقپاراتتىق اگرەسسييانىڭ دەڭگەيٸ ارتۋدا. سوندىقتان, كيبەرقورعانىس جەنە اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸنە باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. ستراتەگييادا كيبەرقاۋٸپتەرگە قارسى كٷرەستٸ كٷشەيتەتٸن شارالاردى ناقتى انىقتاۋ كەرەك. بۇل ماقساتتا كيبەرقورعانىس جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ, اقپاراتتىق جٷيەلەر مەن ينتەرنەت الاڭدارىنداعى قاۋٸپتەردٸ باقىلاۋ جەنە اقپاراتتىق تەرروريزمگە قارسى شارالاردى ودان ەرٸ دامىتۋ ماڭىزدى.
2. ەكونوميكالىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ەنەرگەتيكالىق تەۋەلدٸلٸك
قازاقستان ٷشٸن ەكونوميكالىق قاۋٸپسٸزدٸك — مەملەكەتتٸڭ تۇراقتىلىعى مەن دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ اسپەكتٸسٸ. قازٸرگٸ كەزەڭدە ەكونوميكالىق تەۋەلسٸزدٸك پەن ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸ ايرىقشا ماڭىزعا يە. قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن سىرتقى فاكتورلارعا تەۋەلدٸلٸكتٸ تٶمەندەتۋ جەنە ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك ساياساتىن كٷشەيتۋ قاجەت.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ نەگٸزٸ — مۇناي, گاز, مينەرالدى رەسۋرستار جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى. الايدا, ەلەمدٸك نارىقتارداعى ٶزگەرٸستەر, ەكونوميكالىق سانكتسييالار مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ, جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋ جەنە قارجىلىق جٷيەنٸ تۇراقتاندىرۋ ماڭىزدى. ەنەرگەتيكالىق تەۋەلدٸلٸكتٸ تٶمەندەتۋ ٷشٸن التەرناتيۆتٸ ەنەرگييا كٶزدەرٸنە ينۆەستيتسييا سالۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, ەكونوميكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋ ستراتەگيياسى, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋعا باعىتتالعان شارالار قابىلدانۋى تيٸس.
3. قۇقىق قورعاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىق
ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ستراتەگيياسى ەلٸمٸزدەگٸ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ مەن ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالۋى تيٸس. بۇل — ٸشكٸ قاۋٸپسٸزدٸككە قاتىستى ماڭىزدى اسپەكتٸلەردٸڭ بٸرٸ. حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن كٶتەرۋ, جۇمىسسىزدىقپەن كٷرەس, ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸكتٸ ورناتۋ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەسۋ جەنە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ — بارلىعى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزٸ بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, قوعامداعى ەلەۋمەتتٸك قايشىلىقتاردى بولدىرماۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىعى قاجەت. قازاقستانداعى ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ٷشٸن جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, بٸلٸم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ, سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ماڭىزدى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى ارتتىرۋ كەرەك.
4. گەوساياسي جاعداي جەنە سىرتقى ساياسات
قازاقستاننىڭ گەوگرافييالىق ورنالاسۋى ونى حالىقارالىق قاتىناستاردا ٷلكەن مەسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلۋگە مەجبٷر ەتەدٸ. ەلدٸڭ سىرتقى ساياساتى مەن حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى رٶلٸ ەسٸرەسە گەوساياسي ٶزگەرٸستەر مەن ايماقتىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ٶتە ماڭىزدى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەنادا بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە ٷلەس قوسۋى, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىسىن كٷشەيتۋٸ, سونىمەن قاتار ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەلەرٸنە قاتىسۋى ٶتە ماڭىزدى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باستى باعىت — بەيبٸتشٸلٸك پەن كٶپۆەكتورلى ديپلوماتييانى نىعايتۋ. وسى ماقساتتا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە ىقپالى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن كەز كەلگەن جاعدايلارعا دەر كەزٸندە جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن ارنايى شارالار ەزٸرلەۋ قاجەت.
5. عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسييالار
ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ستراتەگيياسى تەك مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە عانا ەمەس, عىلىمي جەنە بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا دا دامۋ مەن جاڭاشىلدىقتى تالاپ ەتەدٸ. قازاقستاننىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن جاڭا تەحنولوگييالار مەن عىلىمي جەتٸستٸكتەرگە نەگٸزدەلگەن شەشٸمدەر قاجەت. مىسالى, جاساندى ينتەللەكت, اقپاراتتىق تەحنولوگييالار, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جەنە جاڭا ەنەرگەتيكالىق جٷيەلەردٸ ەنگٸزۋ سالالارىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسييالار ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸن قۇرايدى. ستراتەگييانى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ قاجەت. جاڭا تەحنولوگييالار مەن يننوۆاتسييالاردى دامىتۋ, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە قاتىستى بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن ەنگٸزۋ, سونداي-اق حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىقپەن ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ كەرەك.
قورىتىندى
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ستراتەگيياسى 2021-2025 — ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتەتٸن ماڭىزدى قۇجات بولىپ تابىلادى. بۇل ستراتەگييانىڭ تيٸمدٸ جٷزەگە اسۋى ٷشٸن عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسييالار, ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كٷشەيتۋ كەرەك. قازاقستان ٷشٸن قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ جاڭا اسپەكتٸلەرٸنە بەيٸمدەلۋ, ەسٸرەسە كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك, ەنەرگەتيكالىق تەۋەلسٸزدٸك جەنە ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىق مەسەلەلەرٸن ەسكەرۋ قاجەت.
ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ەڭ باستى جەتٸستٸكتەر تەك قانا مەملەكەتتٸڭ كٷشٸمەن عانا ەمەس, ازاماتتىق قوعامنىڭ, عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ, مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بٸرلەسكەن جۇمىسى ارقىلى جٷزەگە اسادى. سول سەبەپتٸ, بۇل ستراتەگيياعا ەر ازامات, ەر عالىم, ەر ساراپشى ٶز ٷلەسٸن قوسىپ, قازاقستاننىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋ ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك تانىتۋى كەرەك.
اۆتورلار:
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, پروفەسسور, ز.ع.ك. بيشمانوۆ كاكيمجان مۋراتجانوۆيچ
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, «دٸنتانۋ» ماماندىعىنىڭ 1 كۋرس دوكتورانتى جەتپٸسباي نازەركە جەتپٸسبايقىزى
