Foto: gov.kz
Qazaqstannyń Ulttyq qaýipsizdik strategiiasy 2021-2025 — eldiń syrtqy jáne ishki qaýipsizdigin qamtamasyz etý, ekonomikalyq, áleýmettik jáne saiasi turaqtylyqty saqtaý maqsatynda qabyldanǵan strategiialyq qujat. Onyń qabyldanýy Qazaqstannyń ulttyq múddelerin qorǵaý, memlekettiń egemendigin saqtaý, azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne jahandyq deńgeide eldiń qaýipsizdigin nyǵaitý úshin mańyzdy qadam bolyp tabylady.
Bul strategiialyq qujattyń mańyzdylyǵy sonda, ol tek qana áskeri qaýipter men jahandyq qaýip-qaterlerge jaýap berýmen shektelmei, sonymen qatar ishki máselelerdi — áleýmettik turaqtylyq, ekonomikalyq qaýipsizdik, aqparattyq qorǵanys, ekologiialyq jaǵdai men halyqtyń densaýlyǵy siiaqty saladaǵy qaýipterdi de qamtidy. Sondyqtan bul strategiia Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdigin keshendi túrde qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Qazaqstannyń Ulttyq qaýipsizdik strategiiasyna ún qosý aiasynda biz birneshe mańyzdy máselelerdi atap ótkimiz keledi.
1. Jańa qaýipter men táýekelderdi eskerý
Qazirgi álemde qaýipter únemi ózgerip otyrady. Tehnologiialyq progress pen jahandanýdyń áserinen kiberqorǵanys, aqparattyq soǵystar siiaqty jańa qaýip-qaterler kúsheiip keledi. Osy turǵyda Ulttyq qaýipsizdik strategiiasy innovatsiialyq qaýipter men jahandyq ózgeristerge beiimdelýi qajet. Mysaly, qazirgi kezde kiberqylmys pen aqparattyq agressiianyń deńgeii artýda. Sondyqtan, kiberqorǵanys jáne aqparattyq qaýipsizdik máselelerine basa nazar aýdarý qajet. Strategiiada kiberqaýipterge qarsy kúresti kúsheitetin sharalardy naqty anyqtaý kerek. Bul maqsatta kiberqorǵanys júiesin jetildirý, aqparattyq júieler men internet alańdaryndaǵy qaýipterdi baqylaý jáne aqparattyq terrorizmge qarsy sharalardy odan ári damytý mańyzdy.
2. Ekonomikalyq qaýipsizdik jáne energetikalyq táýeldilik
Qazaqstan úshin ekonomikalyq qaýipsizdik — memlekettiń turaqtylyǵy men damýynyń negizgi aspektisi. Qazirgi kezeńde ekonomikalyq táýelsizdik pen energetikalyq qaýipsizdik máseleleri airyqsha mańyzǵa ie. Qazaqstannyń ekonomikalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin syrtqy faktorlarǵa táýeldilikti tómendetý jáne energetikalyq qaýipsizdik saiasatyn kúsheitý qajet.
Qazaqstan ekonomikasynyń negizi — munai, gaz, mineraldy resýrstar jáne aýyl sharýashylyǵy. Alaida, álemdik naryqtardaǵy ózgerister, ekonomikalyq sanktsiialar men tabiǵi resýrstardyń sarqylýy ulttyq qaýipsizdikke áser etýi múmkin. Sondyqtan ekonomikany ártaraptandyrý, jańartylatyn energiia kózderin damytý jáne qarjylyq júieni turaqtandyrý mańyzdy. Energetikalyq táýeldilikti tómendetý úshin alternativti energiia kózderine investitsiia salý qajet. Sonymen qatar, ekonomikalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin uzaq merzimdi damý strategiiasy, aýyl sharýashylyǵy men óńdeýshi ónerkásipti damytýǵa baǵyttalǵan sharalar qabyldanýy tiis.
3. Quqyq qorǵaý jáne áleýmettik turaqtylyq
Ulttyq qaýipsizdik strategiiasy elimizdegi quqyq qorǵaý organdarynyń tiimdiligin arttyrý men áleýmettik turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalýy tiis. Bul — ishki qaýipsizdikke qatysty mańyzdy aspektilerdiń biri. Halyqtyń ál-aýqatyn kóterý, jumyssyzdyqpen kúres, áleýmettik ádilettilikti ornatý, sybailas jemqorlyqpen kúresý jáne ulttyq qundylyqtardy saqtaý — barlyǵy ulttyq qaýipsizdik júiesiniń negizi bolyp tabylady. Sonymen qatar, qoǵamdaǵy áleýmettik qaishylyqtardy boldyrmaý úshin memlekettik organdar men azamattyq qoǵamnyń tiimdi yntymaqtastyǵy qajet. Qazaqstandaǵy áleýmettik turaqtylyqty saqtaý úshin jumys oryndaryn qurý, bilim berý men densaýlyq saqtaý salasyn damytý, sondai-aq quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyn jetildirý úshin jańa tehnologiialardy engizý mańyzdy. Azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy arttyrý kerek.
4. Geosaiasi jaǵdai jáne syrtqy saiasat
Qazaqstannyń geografiialyq ornalasýy ony halyqaralyq qatynastarda úlken máselelermen betpe-bet kelýge májbúr etedi. Eldiń syrtqy saiasaty men halyqaralyq qaýipsizdik salasyndaǵy róli ásirese geosaiasi ózgerister men aimaqtyq turaqsyzdyq jaǵdaiynda óte mańyzdy. Qazaqstannyń halyqaralyq arenada beibitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge úles qosýy, halyqaralyq uiymdarmen bailanysyn kúsheitýi, sonymen qatar aimaqtyq qaýipsizdik júielerine qatysýy óte mańyzdy. Qazaqstannyń syrtqy saiasatyndaǵy basty baǵyt — beibitshilik pen kópvektorly diplomatiiany nyǵaitý. Osy maqsatta Qazaqstannyń halyqaralyq deńgeide yqpaly men qaýipsizdigine qaýip tóndiretin kez kelgen jaǵdailarǵa der kezinde jaýap berý úshin arnaiy sharalar ázirleý qajet.
5. Ǵylymi zertteýler men innovatsiialar
Ulttyq qaýipsizdik strategiiasy tek memlekettik deńgeide ǵana emes, ǵylymi jáne bilim berý salasynda da damý men jańashyldyqty talap etedi. Qazaqstannyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin jańa tehnologiialar men ǵylymi jetistikterge negizdelgen sheshimder qajet. Mysaly, jasandy intellekt, aqparattyq tehnologiialar, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne jańa energetikalyq júielerdi engizý salalaryndaǵy ǵylymi zertteýler men innovatsiialar ulttyq qaýipsizdiktiń mańyzdy bóligin quraidy. Strategiiany iske asyrý úshin ǵylymi zertteý institýttary men ýniversitetterdiń rólin kúsheitý qajet. Jańa tehnologiialar men innovatsiialardy damytý, ulttyq qaýipsizdikke qatysty bilim berý baǵdarlamalaryn engizý, sondai-aq halyqaralyq ǵylymi qaýymdastyqpen yntymaqtastyqty arttyrý kerek.
Qorytyndy
Qazaqstannyń Ulttyq qaýipsizdik strategiiasy 2021-2025 — elimizdiń bolashaǵyn qamtamasyz etetin mańyzdy qujat bolyp tabylady. Bul strategiianyń tiimdi júzege asýy úshin ǵylymi zertteýler men innovatsiialar, áleýmettik jáne ekonomikalyq turaqtylyq, halyqaralyq yntymaqtastyqty kúsheitý kerek. Qazaqstan úshin qaýipsizdiktiń jańa aspektilerine beiimdelý, ásirese kiberqaýipsizdik, energetikalyq táýelsizdik jáne áleýmettik turaqtylyq máselelerin eskerý qajet.
Ulttyq qaýipsizdik salasyndaǵy eń basty jetistikter tek qana memlekettiń kúshimen ǵana emes, azamattyq qoǵamnyń, ǵylymi qaýymdastyqtyń, memlekettik organdar men halyqaralyq uiymdardyń birlesken jumysy arqyly júzege asady. Sol sebepti, bul strategiiaǵa ár azamat, ár ǵalym, ár sarapshy óz úlesin qosyp, Qazaqstannyń qaýipsizdigin nyǵaitý úshin jaýapkershilik tanytýy kerek.
Avtorlar:
ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ, professor, z.ǵ.k. Bishmanov Kakimjan Mýratjanovich
ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ, «Dintaný» mamandyǵynyń 1 kýrs doktoranty Jetpisbai Nazerke Jetpisbaiqyzy
