16 جەلتوقسان كٷنٸ بارشا قازاقستاندىقتارعا ارناپ ەرەكشە سىي تارتىلدى. ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىندا العاش رەت, قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ مەملەكەتتٸك تۋىمىز انتاركتيدانىڭ ەڭ بيٸك نٷكتەسٸ– ۆينسون شىڭىنا (4892 م) ورناتىلدى. پوليارلىق ەكسپەديتسييا قاتىسۋشىلارى- بەلگٸلٸ الپينيستەر ماعجان ساعىمباەۆ پەن ٸليياس عالىمبەكوۆ اۋا-رايىنىڭ ٶزگەرٸستەرٸنەن كەستەگە ەنگٸزٸلگەن تٷزەتۋلەرگە قاراماستان, ۆينسون شىڭىنا شاپشاڭ شىقتى. شىڭدى الار الدىندا, ەربٸر كٷن ساناۋلى بولىپ تۇرعان كەزدە, تۇمان مەن قاردىڭ توقتاعانىن الپينيستەر بٸرنەشە تەۋلٸك بويى تٶمەنگٸ لاگەردە كٷتٸپ وتىردى.
الماتى ق. Qazaq Geography ٶڭٸرلٸك ٶكٸلدٸگٸنٸڭ باسشىسى, ەكسپەديتسييا توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ ماعجان ساعىمباەۆ بىلاي دەيدٸ: «وسى تاۋدىڭ باسىنا شىعۋ ٷشٸن بٸز جارتى جىل بويى سانالى تٷردە بار كٷشٸمٸزدٸ سالىپ دايىندالدىق. جوعارى قاراي كٶتەرٸڭكٸ كٶڭٸل-كٷيدە كٶتەرٸلدٸك. ٶزٸڭ ٷشٸن تاۋعا شىققانىڭ بٸر بٶلەك, ال ەلٸڭ ٷشٸن جاساعان ەرەكەتٸڭ مٷلدە باسقا سەزٸم تۋدىرادى. تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ بارشا قازاقستاندىقتارعا ارناپ وسىنداي سىي تارتقانىمىز ٷشٸن ٸليياس پەن ٶزٸمدٸ ماقتان تۇتامىن».
ەكسپەديتسييا قاتىسۋشىسى ٸليياس عالىمبەكوۆ: «اۋا-رايى جاعدايىنا بايلانىستى تاۋعا شىعۋ وڭاي بولعان جوق. قازٸر ۆينسون شىڭىندا تۇرىپ, بەرٸنە دە تٶزٸپ, سوڭىنا دەيٸن جەتە العانىمىز ٷشٸن سەرٸكتەسٸمە جەنە ٶزٸمە ريزامىن. وسى ۋاقىت بويى بٸزدٸ قولداپ كەلگەن بارلىق ادامدارعا العىسىمدى بٸلدٸرەمٸن!»
ەستەرٸڭٸزگە سالا كەتسەك, ەكسپەديتسييا ەكٸ كەزەڭگە بٶلٸنگەن.
بٷگٸنگٸ تاڭدا بٸرٸنشٸ كەزەڭ ٶز مەرەسٸنە جەتتٸ – بۇل ۆينسون شىڭىنا شىعىپ, تۋلاردىڭ ورناتىلۋى. ۆينسون شىڭى ٶزٸنٸڭ گەوگرافييالىق ورنالاسۋىنا بايلانىستى «7 summits» الپينيستٸك باعدارلاماسىنىڭ كٷردەلٸ بيٸكتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. وسى جىلى ۆينسونعا كٶتەرٸلگەن العاشقى كٷننەن بەرٸ 50-جىل تولدى. ماعجان ساعىمباەۆ پەن ٸليياس عالىمبەكوۆتىڭ شىڭدى سەتتٸ باعىندىرعاندارىنىڭ ارقاسىندا ەلبرۋس پەن اكونكاگۋا سەكٸلدٸ مەندٸ ٶرلەۋلەردٸڭ قاتارىنا ۆينسون دا كٸردٸ. ەكٸنشٸ كەزەڭ بٸرنەشە كٷننەن كەيٸن باستالادى. اتلەتتەر ماعجان ساعىمباەۆ, ٸليياس عالىمبەكوۆ, يۋريي يۋشين, سونىمەن قاتار كوماندادا دەرٸگەر مٸندەتٸن اتقارىپ جٷرگەن زەرتتەۋشٸ دەۋلەت شەرٸپوۆ وڭتٷستٸك پوليۋسكە قاراي شاڭعى ەكسپەديتسيياسىن جٷرٸپ ٶتەدٸ. سپورتشىلارعا 217 شاقىرىمعا جەدەل مارشتى جٷرٸپ ٶتۋگە تۋرا كەلەدٸ.
«قازاقستاندىق ۇلتتىق گەوگرافييالىق قوعامى» رقب (QazaqGeography) باسشىلىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عىلىم مەن يننوۆاتسييالار بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ قانات بايعاريننٸڭ ايتۋىنشا: ««تەۋەلسٸزدٸك پوليۋسٸ» اتتى بٸرنەشە ماعىنادا بٸرەگەي بولىپ سانالاتىن ەكسپەديتسيياسىنىڭ ۇيىمداسىترۋشىلارىنىڭ بٸرٸ Qazaq Geography-دا شىققان. بٸرٸنشٸدەن, قاتىسۋشىلار قورشاعان ورتانى لاستايتىن اۆتوكٶلٸكپەن ەمەس, شاڭعىمەن جٷرٸپ ٶتكەندٸكتەن, بۇل تولىقتاي ەكولوگييالىق ەكسپەديتسييا بولىپ ەسەپتەلٸنەدٸ. ەكٸنشٸدەن, ەكسپەديتسييا بارىسىندا عالىمداردىڭ جيناعان مەلٸمەتتەرٸ پوليارلىق زەرتتەۋلەر سالاسىندا جٷرگٸزٸلەتٸن عىلىمي جۇمىستاردىڭ نىق ٸرگەتاسىنا اينالماق. سونىمەن بٸرگە, انتاركتيدادا العاشقى قازاقستاندىق عىلىمي-زەرتتەۋ بەكەتٸنٸڭ اشىلۋىنا سەبەپ بولاتىن ەكسپەديتسييا قازاقستانعا كٷشتٸ ەسەرٸن تيگٸزبەك»
تاپ سول كەزدە يۋنيون گلەتچەر انتاركتيكالىق بازاسىندا قازاقستاندىق عالىمدار زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ارنالعان اقپاراتتاردى جيناپ بولىپ, قازاقستانعا ورالماق. ارى قاراي عىلىمي زەرتتەمەلەر ەندٸ نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ, سونىمەن قاتار ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جەنە س.د. اسفەنديياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ زەرتحانالارىندا جالعاستىرىلادى.
«قازاقستاندىق ۇلتتىق گەوگرافييالىق قوعامى» (QazaqGeography) رقب-نىڭ «تۋريزم, ساياحات, ٶلكەتانۋ» تاقىرىپتى كەڭەستٸڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ نۇرلان ەبدۋوۆ: «وسى ەكسپەديتسييا اياسىندا تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸندە قازاستاننىڭ ۇلتتىق تۋىن انتاركتيدادا ورناتۋ بٸزدٸڭ بۇرىننان ويلاستىرعان ىنتامىز بەن ارمانىمىز ەدٸ. 2011 ج. بٸزدٸڭ وڭتٷستٸك پوليۋسكە العاش رەت بارىپ كەلگەنٸمٸزدەن سوڭ, 5 جىلدان كەيٸن ەلٸمٸزدٸڭ 25-جىلدىق تەۋەلسٸزدٸگٸنە ارناپ انتاركتيداعا قايتىپ كەلەمٸز دەپ ۋەدە بەرگەن بولاتىنبىز. بٸزگە سەنٸم ارتىپ, دەمەۋ كٶرسەتكەن سەرٸكتەستەرٸمٸزگە العىسىمىزدى بٸلدٸرە وتىرىپ, «قازاقستاندىق ۇلتتىق گەوگرافييالىق قوعامى» (QazaqGeography) رقب-نىڭ قامقورشىلىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى مەسٸموۆ كەرٸم قاجىمقانۇلىنا جەنە «بەيتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋ حولدكنگٸنٸڭ باسشىلارىنا ەرەكشە ريزاشىلىعىمىزدى بٸلدٸرەمٸز.
ەسكە سالا كەتسەك, «تەۋەلسٸزدٸك پوليۋسٸ» ەكسپەديتسيياسىنىڭ قۇرامىنا توپ جەتەكشٸسٸ ماعجان ساعىمباەۆ, الپينيستەر ٸليياس عالىمبەكوۆ پەن يۋريي يۋشين, عالىمدار ەلييا ەرنازاروۆا, ارمان بايمۇحامەدوۆ پەن دەۋلەت شەرٸپوۆ كٸرگەن بولاتىن. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25-جىلدىعىن اتاپ كٶرسەتۋ ٷشٸن, ەكسپەديتسييا ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن قاتىسۋشىلارى 25 ادامنان تۇردى. 2010 جىلدان باستاپ, بٸزدە اركتيكالىق جەنە انتاركتيكالىق باعدارلامالاردىڭ ٷيلەستٸرۋشٸسٸ رەتٸندە نۇرلان ەبدۋوۆ قىزمەت ەتەدٸ. التى جىلدىڭ ٸشٸندە بۇل ٷشٸنشٸ پوليارلىق ەكسپەديتسييا. ەڭ شاپشاڭ ٶتٸلگەن باعدار رەتٸندە بٸرٸنشٸ ەكسپەديتسييا گيننەس رەكوردتار كٸتابىنا ەنگٸزٸلدٸ. سونىمەن بٸرگە, سول ەكسپەديتسييا نەتيجەلەرٸ بويىنشا جەنە مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن بٸرٸگٸپ اتقارعان جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا 2014 جىلدىڭ قاراشاسىندا 1959 جىلعى انتاركتيكا كەلٸسٸمٸنە قازاقستاننىڭ قوسىلۋى تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعىنا قول قويىلدى. بٸزدٸڭ پوليارلىق ەكسپەديتسييالاردىڭ قۇرامىندا ون بەس قازاقستاندىق اركتيكا مەن انتاركتيكاعا بارىپ قايتتى, ولاردىڭ التاۋى جەردٸڭ وڭتٷستٸك جەنە سولتٷستٸك پوليۋستەرٸندە بولىپ كەلدٸ.
«تەۋەلسٸزدٸك پوليۋسٸ» ەكسپەديتسيياسى اياقتالعان سوڭ, انتاركتيدادا اۆتوماتتاندىرىلعان عىلىمي بەكەتتٸڭ ورناتىلۋى تۋرالى قازاقستان اتىنان ۇسىنىس بەرٸلۋ جوسپارلانىپ وتىر.
«تەۋەلسٸزدٸك پوليۋسٸ» ەكسپەديتسيياسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قامقورلىعىمەن, سونىمەن قاتار «قازاقستاندىق ۇلتتىق گەوگرافييالىق قوعامى» (Qazaq Geography) رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ دەمەۋٸمەن ٶتكٸزٸلٸپ جاتىر. جوبانىڭ باس سەرٸكتەستەرٸ رەتٸندە «بەيتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋ حولدينگٸ, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ مەن د.س. اسفەنديياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ قاتىستى. عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسييانى ۇيىمداستىرعان قازاق گەوگرافييالىق قوعامى.
ۇلت پورتالى
