فوتو: i-marketing.kz
قازان ايىنىڭ باسىندا سەناتور گەنناديي شيپوۆسكيح 13 جاسقا دەيٸنگٸ بالالارعا TikTok پلاتفورماسىن قولدانۋدى شەكتەۋ كەرەگٸن ايتتى. ول TikTok جەلٸسٸندەگٸ كەي كونتەنت بالالارعا كەرٸ ەسەر ەتەتٸنٸن, تەۋەلدٸلٸككە جەتەلەيتٸنٸن العا تارتىپ, مۇندا ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ دە بارىن اتاپ ٶتتٸ.
سەناتور 13 جاسقا دەيٸنگٸ بالالاردىڭ پلاتفورمانى قولدانا الماۋى ٷشٸن Face ID تەحنولوگيياسىن پايدالانۋعا بولاتىنىن جەنە بالالارعا زيياندى كونتەنتتٸ سۇرىپتايتىن ارنايى الگوريتم دايىنداۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى. ال وعان TikTok جەلٸسٸنٸڭ ەكٸمشٸلٸگٸ كەلٸسپەسە, پلاتفورمانى تٷگەل بۇعاتتاۋدى ۇسىندى.
سونىمەن قاتار, 22 سەۋٸردە ٶتكەن مەجٸلٸس وتىرىسىندا دەپۋتات ەرلان سايروۆ تا TikTok ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸ جاستارعا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزٸپ جاتقانىن ايتقان ەدٸ.
«قازٸرگٸ ۋاقىتتا بۇل پلاتفورمادا پايدالى كونتەنتپەن قوسا, بالالاردى جاعىمسىز ەدەتتەر مەن تەرٸس قىلىقتارعا يتەرمەلەيتٸن بەينەمازمۇندار دا از ەمەس. وندا تٷرلٸ ويىنداردى, ونلاين كازينولاردى جارنامالاۋ, ەدەپسٸز ٸس-قيمىلداردى كٶرسەتۋ, تٸپتٸ پورنوگرافييا, سۋيتسيدكە ٷندەيتٸن, بىلاپىت سٶزدەر مەن بەيپٸل, بەيەدەپ كٶرٸنٸستەرگە تولى ريلستار دا كەڭٸنەن تارالىپ جاتىر», – دەدٸ ول.
كەيٸنگٸ جىلدارى ەلەمنٸڭ بٸرقاتار ەلٸندە TikTok بلوكتالدى. مىسالى, 2020 جىلدان باستاپ ٷندٸستان ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە بايلانىستى TikTok-قا تولىقتاي تىيىم سالسا, 2018 جىلى يندونەزييادا جەلٸگە كٸرۋگە شەكتەۋ قويىلدى. كٶرشٸ ٶزبەكستان مەن قىرعىزستاندا 2021 جىلدان باستاپ TikTok-قا تىيىم سالىندى.
اقش كونگرەسٸ دە TikTok-تاعى امەريكالىقتاردىڭ جەكە دەرەكتەرٸ ۇرلانۋى مٷمكٸندٸگٸن العا تارتىپ, پلاتفورمانىڭ سولتٷستٸك امەريكاداعى بٶلٸگٸن جەرگٸلٸكتٸ كومپانيياعا ساتۋعا مٸندەتتەدٸ. ەگەر بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە قىتايلىق ByteDance كومپانيياسى جەلٸنٸڭ اقش-تاعى بٶلٸگٸن ٶزگە بٸرەۋگە ساتپاسا, جەلٸ ەل تەرريتوريياسىندا تولىقتاي بۇعاتتالادى.
كٷنٸ كەشە اۋسترالييا سەناتى 16 جاسقا تولماعان بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەرگە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ پايدالانۋعا تىيىم سالاتىن زاڭ جوباسىن قابىلدادى. پرەمەر-مينيستر ەنتوني البانەزە زاڭ بالالاردى ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸڭ زيياندى ەسەرٸنەن قورعاۋ ٷشٸن قاجەت ەكەنٸن ايتتى.
ەلەۋمەتتٸك جەلٸ قولدانۋشىلارىن زەرتتەيتٸن Kepios زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ دەرەگٸنشە, جىل باسىندا قازاقستاندا TikTok قولدانۋشىلارىنىڭ سانى 14,1 ميلليون ادام بولعان. ال Instagram-عا 12,1 ميلليون اككاۋنت تٸركەلگەن بولسا, Facebook قولدانۋشىلارىنىڭ سانى 2,6 ميلليونعا جەتكەن. TikTok جەلٸسٸ ٶزگە پلاتفورمالارعا قاراعاندا كەيٸن قۇرىلسا دا, قولدانۋشىلار سانى جاعىنان العا شىققان. ونىڭ كٶرسەتكٸشٸ كەيٸنگٸ بٸر جىلدا كٷرت ٶستٸ, قازٸر جاستار اراسىندا تانىمال بولا تٷستٸ.
TikTok – ۆيدەو بٶلٸسۋگە نەگٸزدەلگەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸ. ول 2017 جىلى حالىقارالىق نارىققا شىققان. پلاتفورما Douyin, Toutiao جەنە CapCut سيياقتى بٸرنەشە تانىمال قوسىمشالاردىڭ نەگٸزٸن قالاعان قىتايداعى BiteDanسe تەحنولوگييالىق كومپانيياسىنا تيەسٸلٸ.
TikTok پايدالانۋشىلارعا مۋزىكاداعى كەيٸنگٸ ترەندتەرمەن بٸرگە كەلەتٸن قىسقا بەينەكليپتەردٸ جاساۋعا, ٶڭدەۋگە جەنە بٶلٸسۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. پلاتفورمانى قولدانۋ تەگٸن.
TikTok پلاتفورماسىنىڭ ٸشكٸ ەرەجەسٸنە سەيكەس, 13 جاسقا دەيٸنگٸ بالالارعا بۇل جەلٸنٸ قولدانۋعا بولمايدى.
فوتو: d-russia.ru
TikTok بالالارعا زييان با?
قازاقستاندا بالا قۇقىقتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسىمەن, «ماسس-مەديا تۋرالى», «بايلانىس تۋرالى», «جارناما تۋرالى», «اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى», «بالالاردى دەنساۋلىعى مەن دامۋىنا زاردابىن تيگٸزەتٸن اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى», «قر بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى», «ويىن بيزنەسٸ تۋرالى», «ەسiرتكi, پسيحوتروپتىق زاتتار, سول تەكتەس پرەكۋرسورلار جەنە ولاردىڭ زاڭسىز اينالىمى مەن تەرiس پايدالانىلۋىنا قارسى iس-قيمىل شارالارى تۋرالى» زاڭدارىمەن قورعالادى.
«ونلاين-پلاتفورمالار جەنە ونلاين-جارناما تۋرالى» زاڭنىڭ 14-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سەيكەس, ونلاين-پلاتفورمالاردا قاتىگەزدٸك پەن زورلىق-زومبىلىققا باس ۇرۋدى, ٶزٸن-ٶزٸ ٶلتٸرۋدٸ, پورنوگرافييانى, ەسٸرتكٸ, پسيحوتروپتىق زاتتاردى جەنە ٶزگە دە زاڭسىز كونتەنتتٸ سالۋعا جەنە تاراتۋعا تىيىم سالىنادى.
بريتانييالىق ستراتەگييالىق ديالوگ ينستيتۋتى (ISD) 2021 جىلى جٷرگٸزگەن زەرتتەۋٸنە سەيكەس, TikTok-تا ٶشپەندٸلٸك تٸلٸ مەن ەكسترەميزمدٸ ناسيحاتتايتىن بەينەجازبالاردىڭ تەك 18,5%-ٸ اۆتوماتتى تٷردە جويىلعان. زەرتتەۋدەگٸ 1 030 بەينەجازبانىڭ 30%-ٸ نەسٸلدٸك كەمسٸتۋشٸلٸك پەن قاستاندىق تەورييالارىن ناسيحاتتاسا, 24%-ٸ ەكسترەميستٸك جەنە تەرروريستٸك ۇيىمدار مەن تۇلعالاردى قولداۋعا باعىتتالعان.
باسقا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸدەي TikTok-تا دا بالالاردىڭ كيبەربۋللينگكە ۇشىراۋ قاۋپٸ بار. ونلاين قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىساتىن امەريكالىق Security كومپانيياسىنىڭ دەرەگٸنشە, TikTok پايدالانۋشىلارىنىڭ اراسىندا بالالارعا تٶنەتٸن كيبەربۋللينگ قاۋپٸ 64 پايىزدى قۇراعان. الايدا باسقا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرمەن سالىستىرعاندا بۇل تٶمەن كٶرسەتكٸش. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ ٸشٸندە Youtube-تە بالالاردىڭ كيبەربۋلليڭكە ۇشىراۋ ىقتيمالدىعى – 79%, Snapchat-تا – 69% قۇرايدى.
MNU-دە پسيحولوگييالىق بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ پروفەسسورى انارگٷل عابباسوۆا TikTok-تىڭ بالالارعا وڭ جەنە تەرٸس ەسەرٸ بار, دەيدٸ.
«TikTok بالالاردىڭ پسيحولوگييالىق دامۋىنا ەكٸ تٷرلٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. بٸر جاعىنان, ول ٶزٸن-ٶزٸ كٶرسەتۋ مەن شىعارماشىلىققا, تانىمالدىلىققا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, ال ەكٸنشٸ جاعىنان, شامادان تىس قولدانۋ تەۋەلدٸلٸككە ەكەلۋٸ ىقتيمال. ۇزاق ۋاقىت پايدالانعان كەزدە زەيٸن قويۋ قابٸلەتٸ تٶمەندەۋٸ مٷمكٸن, سونداي-اق ٶزدەرٸن باسقالارمەن سالىستىرۋ نەتيجەسٸندە نەگاتيۆ ويلار, دەپرەسسييانىڭ پايدا بولۋ قاۋپٸ ارتادى», – دەيدٸ پسيحولوگ.
استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى, ٷش بالانىڭ اناسى ەسەم (اتى ٶزگەرتٸلگەن) بالالارىنىڭ تەلەفونعا تەۋەلدٸ بولىپ بارا جاتقانىن بايقاعان.
«ٷلكەن قىزىم جەتٸدە. TikTok-تى ٶزٸ جاقسى كٶرەدٸ. كٶپ وتىرادى, سول الاڭداتادى. كٶرگەنٸن قايتالايدى, تٸپتٸ اگرەسسييا كٶرسەتە باستادى», – دەيدٸ ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, TikTok-تا ماعىناسىز ۆيدەولار كٶپ.
«اتا-انالار TikTok قولدانۋ ۋاقىتىن شەكتەپ, بالالاردى جەلٸدەن تىس بەلسەندٸلٸكتەرگە تارتۋ ارقىلى مازمۇندى سىني ويلاۋمەن قابىلداۋعا ٷيرەتە الادى, سونداي-اق ەلەۋمەتتٸك مەديانىڭ ەموتسيونالدىق دەنساۋلىققا ەسەرٸ تۋرالى اشىق سٶيلەسۋدٸڭ ماڭىزى زور», – دەپ ايتتى انارگٷل عابباسوۆا.
مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸگٸ اقپارات كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى مەيٸرلان راحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاستار تەربيەسٸندەگٸ بارلىق مەسەلەلەردٸ تەك ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ زيياندى ەسەرٸمەن تٷسٸندٸرۋ قاتە.
«ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە تەرٸس نەمەسە قۇقىققا قايشى مازمۇن كەزدەسكەنٸمەن, ولار پايدالانۋشىلاردىڭ قارىم-قاتىناسى جەنە قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى بايلانىس ٷشٸن ماڭىزدى ەلەۋمەتتٸك رٶل اتقارادى. سونىمەن قاتار, بٸلٸم بەرەتٸن جەنە دامىتاتىن پايدالى كونتەنتتٸڭ دە مول ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن», – دەپ ول MNU Newsroom تٸلشٸسٸنە.
رەداكتسييا سٶيلەسكەن كەيبٸر قولدانۋشى TikTok-تى بالالارعا زييان دەپ ەسەپتەمەيتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«مەن ٶزٸم TikTok-تى كٶپ قولدانامىن. بٸراق بۇل ماعان سونداي بٸر قاتتى زييانىن تيگٸزدٸ دەپ ايتا المايمىن. قايتا ترەندتەر ارقاسىندا بي بيلەپ ٷيرەنٸپ, قارالىم جيناپ, تٸپتٸ اقشا تابا باستادىم. كەرٸسٸنشە, بۇل جەلٸ جاستارعا شىعارماشىلىق جەنە تابىس تابۋ جاعىنان پايدالى دەپ ويلايمىن», – دەيدٸ تولىق اتى-جٶنٸن كٶرسەتپەۋدٸ سۇراعان سەمەيلٸك 16 جاسار ايناش.
TikTok-تا ايناش سەكٸلدٸ جەلٸنٸ تەك قىزىق ٷشٸن ەمەس, ٶز پايداسىنا اسىرىپ جٷرگەن بيشٸلەر, سۋرەتشٸلەر, كەسٸپكەرلەر ٶتە كٶپ.
بيىل 18 سەۋٸردە قىرعىز بيلٸگٸ ەل تەرريتوريياسىندا TikTok-قا شەكتەۋ قويدى. شەشٸم قابىلداۋعا TikTok تاراپىنان «بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا, ولاردىڭ فيزيكالىق, ينتەللەكتۋالدىق, پسيحيكالىق, رۋحاني جەنە ادامگەرشٸلٸك دامۋىنا زييان كەلتٸرۋدٸڭ الدىن الۋ جٶنٸندەگٸ شارالار تۋرالى» قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن ساقتاماۋ نەگٸز بولعانى ايتىلدى.
تانىمال قىرعىز بلوگەرلەرٸ ٷكٸمەتتٸڭ بۇل شەشٸمٸن تەرٸس باعالاپ, قارسىلىق تانىتتى. ولار جەلٸنٸڭ ەل ەكونوميكاسىنا دا وڭ ەسەرٸ بارىن العا تارتادى. مىسالى, Kaktus Media رەسۋرسىنىڭ جازۋىنشا, قىرعىز كەسٸپكەرلەرٸ تٷرلٸ تاۋارىن TikTok ارقىلى ساتسا, قىرعىزستاننىڭ تۋريستٸك جەرلەرٸ دە جەلٸدە تانىلىپ, سۇرانىسقا يە بولا باستاعانىن.
فوتو: depositphotos.com / rokas91
TikTok-تى بۇعاتتاۋ كەرەك پە?
TikTok-تى ەلدە تٷبەگەيلٸ بۇعاتتاۋ مەسەلەسٸ بۇرىننان قوعامدا كەڭٸنەن تالقىلانىپ كەلەدٸ. دەگەنمەن جاۋاپتى ادامدار بۇل تاقىرىپتى جان-جاقتى قاراستىرىپ, تەرەڭ تالداۋ قاجەتتٸگٸن جەتكٸزەدٸ.
«مەدياساۋاتتىلىق جاعىنان قاراستىرعاندا, بالالارعا زييانى بار. ٶيتكەنٸ, اقپارات قابىلداۋدا بالالار نەنٸ كٶرسە, سونى قايتالايدى. اقپاراتتىڭ, جەكە دەرەكتەردٸڭ تاراۋى جاعىنان بالالاردا مەديا يممۋنيتەت جوق», – دەيدٸ مەديا ساراپشى المابەك يبرايىموۆ.
بيىل ناۋرىز ايىندا ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى رومان سكليار قازاقستاندا ونلاين-پلاتفورمالاردى تولىقتاي بۇعاتتاۋ كٶزدەلمەيتٸنٸن, تەك ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ زاڭسىز كونتەنتكە شەكتەۋ قويىلاتىنىن ايتتى.
ونىڭ سٶزٸنشە, قۇقىق بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان جاعدايدا, حابارلاندىرۋ حاتتارى TikTok پلاتفورماسىنىڭ ەكٸمشٸلٸگٸنە اۆتوماتتاندىرىلعان Safety Enforcement Tool جٷيەسٸ ارقىلى جٸبەرٸلەدٸ. ال ۋەكٸلەتتٸ ورگان بۇزۋشىلىق بەلگٸلەرٸ بار ماتەريالداردى پلاتفورمانىڭ زاڭدى ٶكٸلٸنە تۇراقتى تٷردە جولداپ وتىرادى.
ٷكٸمەتتٸڭ جىل باسىنداعى مەلٸمەتٸنە سەيكەس, 2023 جىلى 44 630 كونتەنت قاۋٸپتٸ دەپ تانىلعان. ونىڭ ٸشٸندە 10142-سٸ بالالارعا زييان ەكەنٸ انىقتالعان جەنە ٷكٸمەت تالابىمەن ٶشٸرٸلگەن. ال 2024 جىلدىڭ قاڭتار جەنە اقپان ايلارىندا 526 زاڭ بۇزۋ انىقتالىپتى. ونىڭ ٸشٸندە جالعان اقپارات تاراتۋ, ميتينگ نە پيكەت ۇيىمداستىرۋ, سەپاراتيستٸك كٶزقاراس پەن بيلٸكپەن كٷشپەن باسىپ الۋعا شاقىرۋ ەلەمەنتتەرٸ بار كونتەنت انىقتالعان.
مەديا ساراپشى المابەك يبرايىموۆ ايتۋىنشا, بالاعا زييان كەلتٸرمەۋ ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ شەكتەۋ – ەربٸر اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ.
«اتا-اناسى ٶزٸنٸڭ ۇيالى تەلەفونى ارقىلى باقىلاۋلار ورناتۋ كەرەك. ەلەۋمەتتٸك جەلٸگە “نە سالىپ جاتىر?”, “كٸممەن سٶيلەسٸپ جٷر?”, “نە جازدى?”, “نەنٸ كٶردٸ?” سونىڭ بارلىعىن مٷمكٸندٸگٸنشە باقىلاپ وتىرۋ كەرەك», – دەيدٸ مەديا ساراپشى.
مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸگٸ MNU Newsroom باسىلىمىنا بەرگەن دەرەگٸنە سەيكەس, «TikTok» كومپانيياسى جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ ەكران الدىندا ٶتكٸزەتٸن ۋاقىتىن كٷنٸنە 60 مينۋتپەن شەكتەۋ ٷشٸن ارنايى شارالار قابىلداعان. ەندٸ 18 جاسقا تولماعان ەربٸر پايدالانۋشى اككاۋنتىن كٷنٸنە 60 مينۋتتان ارتىق پايدالانا المايدى.
بەرٸلگەن ۋاقىت اياقتالعاننان كەيٸن جاسٶسپٸرٸمدەرگە ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ ارى قاراي پايدالانۋ ٷشٸن قۇپييا سٶز ەنگٸزۋ قاجەت بولادى. ال 13 جاسقا تولماعان بالالارعا قوسىمشا 30 مينۋت ەكران ۋاقىتى اتا-اناسى نەمەسە قامقورشىسى قۇپييا سٶز ەنگٸزگەن جاعدايدا عانا بەرٸلەدٸ.
تسيفرلىق تەحنولوگييالاردى زەرتتەيتٸن Datareportal ورتالىعىنىڭ 2024 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ توقسانىندا جارييالاعان مەلٸمەتٸنە سەيكەس, 13 جاسقا تولماعان پايدالانۋشىلار باسقارادى دەگەن كٷدٸكپەن پلاتفورمادان شامامەن 21,6 ميلليون كونتەنت جويىلدى. سونداي-اق, بيىل TikTok-تان 171 ميلليونعا جۋىق جالعان اككاۋنت جابىلعان.
«قازاقستان ينتەرنەت اسسوتسياتسيياسىنىڭ» پرەزيدەنتٸ شاۆكات سابيروۆ TikTok سيياقتى كەز كەلگەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ٷشٸن, ەسٸرەسە بالالارعا قاتىستى قاۋٸپسٸزدٸك شارالارى اسا ماڭىزدى ەكەنٸن ايتتى.
«مۇندا باستى رٶلدٸ اتا-انالار اتقارۋى كەرەك, ٶيتكەنٸ بالانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن ەشكٸم اتا-انالار سيياقتى قامتاماسىز ەتە المايدى. اتا-انا باقىلاۋى ٶتە قاجەت, سەبەبٸ بالا ٶز بوس ۋاقىتىن تولىعىمەن TikTok-تا ٶتكٸزبەۋگە تيٸس», – دەيدٸ مامان.
سونىمەن قاتار, ول قازٸرگٸ تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيٸندە قاۋٸپتٸڭ كٶپشٸلٸگٸ (سونىڭ ٸشٸندە بالالارعا قاتىستى) ينتەرنەتتەن تۋىندايتىندىقتان, كەشەندٸ ۇلتتىق باعدارلاما قاجەتتٸلٸگٸن ايتتى.
«تٸپتٸ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەن ادامداردىڭ دا ينتەرنەتكە قوسىلعان موبيلدٸ قۇرىلعىلارى بار ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. بۇل قۇرىلعىلار ولار ٷشٸن دە, ولاردىڭ بالالارى ٷشٸن دە قولجەتٸمدٸ. سوندىقتان مەملەكەت اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالاردى قاۋٸپسٸز پايدالانۋ جەنە بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸ قورعاۋ بويىنشا ۇلتتىق باعدارلاما ەزٸرلەۋٸ ٶتە ماڭىزدى. بۇل باعدارلامانىڭ اياسىندا اقپاراتتىق ماقالالار, سۇحباتتار, بەينەماتەريالدار, ەلەۋمەتتٸك جارنامالار مەن بيلبوردتار سيياقتى كٶپتەگەن ماتەريالدار بولۋعا تيٸس», – دەيدٸ شاۆكات سابيروۆ.
اقليما بولاتقىزى
