Foto: i-marketing.kz
Qazan aiynyń basynda senator Gennadii Shipovskih 13 jasqa deiingi balalarǵa TikTok platformasyn qoldanýdy shekteý keregin aitty. Ol TikTok jelisindegi kei kontent balalarǵa keri áser etetinin, táýeldilikke jeteleitinin alǵa tartyp, munda ulttyq qaýipsizdik máselesi de baryn atap ótti.
Senator 13 jasqa deiingi balalardyń platformany qoldana almaýy úshin Face ID tehnologiiasyn paidalanýǵa bolatynyn jáne balalarǵa ziiandy kontentti suryptaityn arnaiy algoritm daiyndaý kerektigin aitty. Al oǵan TikTok jelisiniń ákimshiligi kelispese, platformany túgel buǵattaýdy usyndy.
Sonymen qatar, 22 sáýirde ótken májilis otyrysynda depýtat Erlan Sairov ta TikTok áleýmettik jelisi jastarǵa keri áserin tigizip jatqanyn aitqan edi.
«Qazirgi ýaqytta bul platformada paidaly kontentpen qosa, balalardy jaǵymsyz ádetter men teris qylyqtarǵa itermeleitin beinemazmundar da az emes. Onda túrli oiyndardy, onlain kazinolardy jarnamalaý, ádepsiz is-qimyldardy kórsetý, tipti pornografiia, sýitsidke úndeitin, bylapyt sózder men beipil, beiádep kórinisterge toly rilstar da keńinen taralyp jatyr», – dedi ol.
Keiingi jyldary álemniń birqatar elinde TikTok bloktaldy. Mysaly, 2020 jyldan bastap Úndistan ulttyq qaýipsizdikke bailanysty TikTok-qa tolyqtai tyiym salsa, 2018 jyly Indoneziiada jelige kirýge shekteý qoiyldy. Kórshi Ózbekstan men Qyrǵyzstanda 2021 jyldan bastap TikTok-qa tyiym salyndy.
AQSh Kongresi de TikTok-taǵy amerikalyqtardyń jeke derekteri urlanýy múmkindigin alǵa tartyp, platformanyń Soltústik Amerikadaǵy bóligin jergilikti kompaniiaǵa satýǵa mindettedi. Eger bir jyldyń ishinde qytailyq ByteDance kompaniiasy jeliniń AQSh-taǵy bóligin ózge bireýge satpasa, jeli el territoriiasynda tolyqtai buǵattalady.
Kúni keshe Aýstraliia senaty 16 jasqa tolmaǵan balalar men jasóspirimderge áleýmettik jelilerdi paidalanýǵa tyiym salatyn zań jobasyn qabyldady. Premer-ministr Entoni Albaneze zań balalardy áleýmettik jeliniń ziiandy áserinen qorǵaý úshin qajet ekenin aitty.
Áleýmettik jeli qoldanýshylaryn zertteitin Kepios zertteý ortalyǵynyń dereginshe, jyl basynda Qazaqstanda TikTok qoldanýshylarynyń sany 14,1 million adam bolǵan. Al Instagram-ǵa 12,1 million akkaýnt tirkelgen bolsa, Facebook qoldanýshylarynyń sany 2,6 millionǵa jetken. TikTok jelisi ózge platformalarǵa qaraǵanda keiin qurylsa da, qoldanýshylar sany jaǵynan alǵa shyqqan. Onyń kórsetkishi keiingi bir jylda kúrt ósti, qazir jastar arasynda tanymal bola tústi.
TikTok – video bólisýge negizdelgen áleýmettik jeli. Ol 2017 jyly halyqaralyq naryqqa shyqqan. Platforma Douyin, Toutiao jáne CapCut siiaqty birneshe tanymal qosymshalardyń negizin qalaǵan Qytaidaǵy BiteDanse tehnologiialyq kompaniiasyna tiesili.
TikTok paidalanýshylarǵa mýzykadaǵy keiingi trendtermen birge keletin qysqa beineklipterdi jasaýǵa, óńdeýge jáne bólisýge múmkindik beredi. Platformany qoldaný tegin.
TikTok platformasynyń ishki erejesine sáikes, 13 jasqa deiingi balalarǵa bul jelini qoldanýǵa bolmaidy.
Foto: d-russia.ru
TikTok balalarǵa ziian ba?
Qazaqstanda bala quqyqtary Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasymen, «Mass-media týraly», «Bailanys týraly», «Jarnama týraly», «Aqparattandyrý týraly», «Balalardy densaýlyǵy men damýyna zardabyn tigizetin aqparattan qorǵaý týraly», «QR balanyń quqyqtary týraly», «Oiyn biznesi týraly», «Esirtki, psihotroptyq zattar, sol tektes prekýrsorlar jáne olardyń zańsyz ainalymy men teris paidalanylýyna qarsy is-qimyl sharalary týraly» zańdarymen qorǵalady.
«Onlain-platformalar jáne onlain-jarnama týraly» zańnyń 14-babynyń 1-tarmaǵyna sáikes, onlain-platformalarda qatygezdik pen zorlyq-zombylyqqa bas urýdy, ózin-ózi óltirýdi, pornografiiany, esirtki, psihotroptyq zattardy jáne ózge de zańsyz kontentti salýǵa jáne taratýǵa tyiym salynady.
Britaniialyq Strategiialyq dialog institýty (ISD) 2021 jyly júrgizgen zertteýine sáikes, TikTok-ta óshpendilik tili men ekstremizmdi nasihattaityn beinejazbalardyń tek 18,5%-i avtomatty túrde joiylǵan. Zertteýdegi 1 030 beinejazbanyń 30%-i násildik kemsitýshilik pen qastandyq teoriialaryn nasihattasa, 24%-i ekstremistik jáne terroristik uiymdar men tulǵalardy qoldaýǵa baǵyttalǵan.
Basqa áleýmettik jelilerdegidei TikTok-ta da balalardyń kiberbýllingke ushyraý qaýpi bar. Onlain qaýipsizdikti qamtamasyz etýmen ainalysatyn amerikalyq Security kompaniiasynyń dereginshe, TikTok paidalanýshylarynyń arasynda balalarǵa tónetin kiberbýlling qaýpi 64 paiyzdy quraǵan. Alaida basqa áleýmettik jelilermen salystyrǵanda bul tómen kórsetkish. Áleýmettik jelilerdiń ishinde Youtube-te balalardyń kiberbýllińke ushyraý yqtimaldyǵy – 79%, Snapchat-ta – 69% quraidy.
MNU-de Psihologiialyq bilim berý baǵdarlamasynyń professory Anargúl Ǵabbasova TikTok-tyń balalarǵa oń jáne teris áseri bar, deidi.
«TikTok balalardyń psihologiialyq damýyna eki túrli áser etýi múmkin. Bir jaǵynan, ol ózin-ózi kórsetý men shyǵarmashylyqqa, tanymaldylyqqa múmkindik beredi, al ekinshi jaǵynan, shamadan tys qoldaný táýeldilikke ákelýi yqtimal. Uzaq ýaqyt paidalanǵan kezde zeiin qoiý qabileti tómendeýi múmkin, sondai-aq ózderin basqalarmen salystyrý nátijesinde negativ oilar, depressiianyń paida bolý qaýpi artady», – deidi psiholog.
Astana qalasynyń turǵyny, úsh balanyń anasy Ásem (aty ózgertilgen) balalarynyń telefonǵa táýeldi bolyp bara jatqanyn baiqaǵan.
«Úlken qyzym jetide. TikTok-ty ózi jaqsy kóredi. Kóp otyrady, sol alańdatady. Kórgenin qaitalaidy, tipti agressiia kórsete bastady», – deidi ol.
Onyń aitýynsha, TikTok-ta maǵynasyz videolar kóp.
«Ata-analar TikTok qoldaný ýaqytyn shektep, balalardy jeliden tys belsendilikterge tartý arqyly mazmundy syni oilaýmen qabyldaýǵa úirete alady, sondai-aq áleýmettik medianyń emotsionaldyq densaýlyqqa áseri týraly ashyq sóilesýdiń mańyzy zor», – dep aitty Anargúl Ǵabbasova.
Mádeniet jáne aqparat ministrligi Aqparat komitetiniń tóraǵasy Meiirlan Rahanovtyń aitýynsha, jastar tárbiesindegi barlyq máselelerdi tek áleýmettik jelilerdiń ziiandy áserimen túsindirý qate.
«Áleýmettik jelilerde teris nemese quqyqqa qaishy mazmun kezdeskenimen, olar paidalanýshylardyń qarym-qatynasy jáne qoǵam men memleket arasyndaǵy bailanys úshin mańyzdy áleýmettik ról atqarady. Sonymen qatar, bilim beretin jáne damytatyn paidaly kontenttiń de mol ekenin atap ótken jón», – dep ol MNU Newsroom tilshisine.
Redaktsiia sóilesken keibir qoldanýshy TikTok-ty balalarǵa ziian dep eseptemeitinin atap ótti.
«Men ózim TikTok-ty kóp qoldanamyn. Biraq bul maǵan sondai bir qatty ziianyn tigizdi dep aita almaimyn. Qaita trendter arqasynda bi bilep úirenip, qaralym jinap, tipti aqsha taba bastadym. Kerisinshe, bul jeli jastarǵa shyǵarmashylyq jáne tabys tabý jaǵynan paidaly dep oilaimyn», – deidi tolyq aty-jónin kórsetpeýdi suraǵan semeilik 16 jasar Ainash.
TikTok-ta Ainash sekildi jelini tek qyzyq úshin emes, óz paidasyna asyryp júrgen bishiler, sýretshiler, kásipkerler óte kóp.
Biyl 18 sáýirde Qyrǵyz biligi el territoriiasynda TikTok-qa shekteý qoidy. Sheshim qabyldaýǵa TikTok tarapynan «Balalardyń densaýlyǵyna, olardyń fizikalyq, intellektýaldyq, psihikalyq, rýhani jáne adamgershilik damýyna ziian keltirýdiń aldyn alý jónindegi sharalar týraly» Qyrǵyz Respýblikasynyń Zańyn saqtamaý negiz bolǵany aityldy.
Tanymal qyrǵyz blogerleri úkimettiń bul sheshimin teris baǵalap, qarsylyq tanytty. Olar jeliniń el ekonomikasyna da oń áseri baryn alǵa tartady. Mysaly, Kaktus Media resýrsynyń jazýynsha, qyrǵyz kásipkerleri túrli taýaryn TikTok arqyly satsa, Qyrǵyzstannyń týristik jerleri de jelide tanylyp, suranysqa ie bola bastaǵanyn.
Foto: depositphotos.com / rokas91
TikTok-ty buǵattaý kerek pe?
TikTok-ty elde túbegeili buǵattaý máselesi burynnan qoǵamda keńinen talqylanyp keledi. Degenmen jaýapty adamdar bul taqyrypty jan-jaqty qarastyryp, tereń taldaý qajettigin jetkizedi.
«Mediasaýattylyq jaǵynan qarastyrǵanda, balalarǵa ziiany bar. Óitkeni, aqparat qabyldaýda balalar neni kórse, sony qaitalaidy. Aqparattyń, jeke derekterdiń taraýy jaǵynan balalarda media immýnitet joq», – deidi media sarapshy Almabek Ibraiymov.
Biyl naýryz aiynda Úkimet basshysynyń birinshi orynbasary Roman Skliar Qazaqstanda onlain-platformalardy tolyqtai buǵattaý kózdelmeitinin, tek olardyń ishindegi zańsyz kontentke shekteý qoiylatynyn aitty.
Onyń sózinshe, quqyq buzýshylyqtar anyqtalǵan jaǵdaida, habarlandyrý hattary TikTok platformasynyń ákimshiligine avtomattandyrylǵan Safety Enforcement Tool júiesi arqyly jiberiledi. Al ýákiletti organ buzýshylyq belgileri bar materialdardy platformanyń zańdy ókiline turaqty túrde joldap otyrady.
Úkimettiń jyl basyndaǵy málimetine sáikes, 2023 jyly 44 630 kontent qaýipti dep tanylǵan. Onyń ishinde 10142-si balalarǵa ziian ekeni anyqtalǵan jáne úkimet talabymen óshirilgen. Al 2024 jyldyń qańtar jáne aqpan ailarynda 526 zań buzý anyqtalypty. Onyń ishinde jalǵan aqparat taratý, miting ne piket uiymdastyrý, separatistik kózqaras pen bilikpen kúshpen basyp alýǵa shaqyrý elementteri bar kontent anyqtalǵan.
Media sarapshy Almabek Ibraiymov aitýynsha, balaǵa ziian keltirmeý úshin áleýmettik jelilerdi shekteý – árbir ata-ananyń jaýapkershiligi.
«Ata-anasy óziniń uialy telefony arqyly baqylaýlar ornatý kerek. Áleýmettik jelige “ne salyp jatyr?”, “kimmen sóilesip júr?”, “ne jazdy?”, “neni kórdi?” sonyń barlyǵyn múmkindiginshe baqylap otyrý kerek», – deidi media sarapshy.
Mádeniet jáne aqparat ministrligi MNU Newsroom basylymyna bergen deregine sáikes, «TikTok» kompaniiasy jasóspirimderdiń ekran aldynda ótkizetin ýaqytyn kúnine 60 minýtpen shekteý úshin arnaiy sharalar qabyldaǵan. Endi 18 jasqa tolmaǵan árbir paidalanýshy akkaýntyn kúnine 60 minýttan artyq paidalana almaidy.
Berilgen ýaqyt aiaqtalǵannan keiin jasóspirimderge áleýmettik jelini ary qarai paidalaný úshin qupiia sóz engizý qajet bolady. Al 13 jasqa tolmaǵan balalarǵa qosymsha 30 minýt ekran ýaqyty ata-anasy nemese qamqorshysy qupiia sóz engizgen jaǵdaida ǵana beriledi.
Tsifrlyq tehnologiialardy zertteitin Datareportal ortalyǵynyń 2024 jyldyń birinshi toqsanynda jariialaǵan málimetine sáikes, 13 jasqa tolmaǵan paidalanýshylar basqarady degen kúdikpen platformadan shamamen 21,6 million kontent joiyldy. Sondai-aq, biyl TikTok-tan 171 millionǵa jýyq jalǵan akkaýnt jabylǵan.
«Qazaqstan Internet Assotsiatsiiasynyń» prezidenti Shavkat Sabirov TikTok siiaqty kez kelgen áleýmettik jeli úshin, ásirese balalarǵa qatysty qaýipsizdik sharalary asa mańyzdy ekenin aitty.
«Munda basty róldi ata-analar atqarýy kerek, óitkeni balanyń qaýipsizdigin eshkim ata-analar siiaqty qamtamasyz ete almaidy. Ata-ana baqylaýy óte qajet, sebebi bala óz bos ýaqytyn tolyǵymen TikTok-ta ótkizbeýge tiis», – deidi maman.
Sonymen qatar, ol qazirgi tsifrlandyrý deńgeiinde qaýiptiń kópshiligi (sonyń ishinde balalarǵa qatysty) internetten týyndaityndyqtan, keshendi ulttyq baǵdarlama qajettiligin aitty.
«Tipti áleýmettik jaǵdaiy tómen adamdardyń da internetke qosylǵan mobildi qurylǵylary bar ekenin atap ótken jón. Bul qurylǵylar olar úshin de, olardyń balalary úshin de qoljetimdi. Sondyqtan memleket aqparattyq-kommýnikatsiialyq tehnologiialardy qaýipsiz paidalaný jáne balalar men jasóspirimderdi qorǵaý boiynsha ulttyq baǵdarlama ázirleýi óte mańyzdy. Bul baǵdarlamanyń aiasynda aqparattyq maqalalar, suhbattar, beinematerialdar, áleýmettik jarnamalar men bilbordtar siiaqty kóptegen materialdar bolýǵa tiis», – deidi Shavkat Sabirov.
Aqlima Bolatqyzy
