- سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى 1991 جىلى 29 تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن جابىلدى. ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ تٶرتٸنشٸ پوليگون بولىپ سانالاتىن سىناق الاڭىن جابۋ ارقىلى قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جٶنٸندەگٸ سىرتقى ساياساتقا تىڭ قادام باستى.
ٶزٸنٸڭ تاريحي جارلىعىمەن ەلباسىمىز سوعىس قارۋىن تاراتپاۋ جەنە يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەسەلەسٸندە ەلەمدەگٸ كٶشباسشى رەتٸندە تانىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل يدەياسى «ەلەم. XXI عاسىر» مانيفەسٸندە حالىققا ناقتى جەتكٸزٸلگەن. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ تٸلشٸسٸنٸڭ فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ, كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆپەن ەڭگٸمەسٸ وسى مەسەلەنٸ قاۋزايدى.
- 29 تامىز - قازاقستان تاريحىنداعى ايتۋلى كٷن. بۇل سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى ەڭ العاش جۇمىسىن باستاعان كٷن جەنە سوڭعى رەت جابىلعان كٷن, - دەپ باستادى ەڭگٸمەسٸن ەرلان عادٸلەتۇلى. - العاشقى يادرولىق سىناقتىڭ 1949 جىلعى 29 تامىزدا جاسالعانى بەلگٸلٸ. 40 جىل ٸشٸندە 456 يادرولىق بومبا جارىلسا, ونىڭ 116-سى اشىق ەۋەدە, 340-ى جەر استىندا جاسالدى. پوليگوندى جاپقاننان كەيٸن قانشاما قاۋٸپتٸ تەحنيكا قالدى. سوندىقتان 1992 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى (ۇياو) قۇرىلدى. ۇياو ماماندارى بەيبٸت اتومدى دامىتۋدى, ال يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدى ناسيحاتتاپ كەلەدٸ. 1993 جىل مەن 2013 جىل ارالىعىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. بۇل جۇمىستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ اراسىنداعى كەلٸسٸم-شارت اياسىندا جٷزەگە اسىرىلدى. كەلٸسٸمشارت 1993 جىلى بەكٸتٸلگەن بولاتىن.
سوعان وراي جۇمىستار ٷش باعىتتا جٷرگٸزٸلدٸ: يادرولىق سىناقتاردىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن جويۋ, يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىن جويۋ جەنە يادرولىق قاۋٸپتٸ ايماقتاعى نىساندارعا رۇحساتسىز بارۋعا تىيىم سالۋ, بٶگەت قويۋ. وسىناۋ قاربالاس ەرٸ قيىن جۇمىستار كەيٸن كەلە ٶزٸنٸڭ وڭ نەتيجەلەرٸن بەرە باستادى. بٷگٸندە بٸز سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن كەڭەس وداعى ەسكەري كەشەنٸنٸڭ ينفراقۇرىلىمدارىنان تولىق تازارتتىق. تٸپتٸ, 2000 جىلدىڭ ٶزٸندە-اق, يادرولىق بومبالاردى جارۋعا ارنالعان ۇڭعىمالار مەن ساڭىلاۋلاردىڭ بارلىعى ەندٸ قايتٸپ قولدانىسقا كەلمەيتٸندەي ەتٸپ بەكٸتٸلدٸ. تەك بٸر عانا دەگەلەڭ اۋماعىندا, ەرتٷرلٸ ۋاقىتتاردا 209 رەت يادرولىق قارۋ سىنالىپتى. وسى تۇستا 181 ۇڭعىمانىڭ كٶزٸ جويىلدى. ال بالاپان اۋماعىندا 128 رەت يادرولىق جارىلىس بولعان, وندا پايدالانىلماعان 13 ساڭىلاۋ مەن 12 جەراستى قۇرىلىمى جابىلدى.
مٸنە, وسى شارۋالار اياقتالىسىمەن, ەندٸگٸ جۇمىس يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ بولدى. يادرولىق سىناقتاردىڭ زارداپتارىن جويۋدا اقش, رەسەي, قازاقستان عالىمدارى بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەدٸ. ولار پوليگوننىڭ ارنايى ٷش سىناق الاڭىندا جەتٸ ٸرٸ جوبانى جٷزەگە اسىردى. نەتيجەسٸندە زارداپ شەككەن اۋماقتىڭ بٸراز كٶلەمٸ تازارتىلدى جەنە يادرولىق قارۋلاردىڭ قالدىقتارىنا كەز كەلگەن كەزدەيسوق ادامنىڭ قولى جەتپەيتٸندەي بولىپ, شەكتەۋ قويىلدى.
2008 جىلدان 2012 جىلعا دەيٸن يادرولىق قالدىقتاردىڭ 44 نىسانىنا, يادرولىق قارۋلاردىڭ قالدىقتارىنا تىيىم سالۋ رەتٸندە ٷش دەڭگەيلٸ قورعانىس جٷيەسٸن ورناتتىق. بۇل - بەلگٸلەردٸ الىستان قابىلداي الاتىن, ارنايى قورعانىس قابٸلەتٸ بار تەحنولوگييا. قازٸردە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جەرٸن زەرتتەۋدٸ جالعاستىرىپ جاتىرمىز. 2013 جىلدان 2015 جىلعا دەيٸنگٸ ارالىقتا يادرولىق قالدىقتارمەن ٶتە قاتتى لاستانعان اۋداندار كەزدەستٸ. مەسەلەن, «وپىتنوە پولە» اۋماعىنىڭ 350 شارشى شاقىرىم جەرٸ تٷبەگەيلٸ زەرتتەلدٸ. بۇل - ەڭ ٸرٸ سىناقتار ٶتكەن اۋماق. ناقتى ايتقاندا, 30 جەرٷستٸ جەنە 86 ەۋەدەگٸ ٶتە كٷشتٸ يادرولىق بومبا جارىلىستارى جاسالعان. سوندىقتان وسى جەردە يادرولىق رادياتسييا قالدىقتارى شەكتەن تىس جوعارى ەكەندٸگٸن انىقتادىق. جەردٸ ەكولوگييالىق جاعىنان تازارتۋعا كٷش سالىندى. لاستانعان توپىراق بەتٸ تٷگەلدەي الىنىپ, ارنايى قويماعا ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋعا جٸبەرٸلدٸ.
- ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق شەتەلدٸك عالىمدارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ٸستەيتٸندٸگٸن بٸلەمٸز. وسىعان وراي, 25 جىل ٸشٸندەگٸ قانداي جەتٸستٸكتەرٸڭٸزدٸ اتاپ ايتار ەدٸڭٸز?
- اتاپ ايتارلىعى, بٷگٸندە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى بٷكٸل ەلەمگە تانىمال. ورتالىق قۇرىلعاننان باستاپ, عىلىمي-تەحنيكالىق بازا ساقتالىپ قانا قويماي, اياسى دا كەڭەيدٸ. زاماناۋي ٷلگٸدەگٸ زەرتحانا جابدىقتالدى. اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنان شەتەلدٸك ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ قاتارىندا جاپونييا, فرانتسييا, بەلگييامەن بٸرگە, ۇياو-نىڭ تەجٸريبە بازاسىندا يادرولىق رەاكتورلاردى زەرتتەۋدەمٸز. بۇل رەاكتورلاردى جٶندەۋ, جەتٸلدٸرۋ قاجەتتٸگٸ فۋكۋسيما وقيعاسىنان كەيٸن تٸپتٸ ماڭىزدى بولا تٷستٸ. بۇل جوبالار EAGLE, CORMIT, FUKUSHIMA, SAIGA جەنە MYRRHA دەپ اتالادى.
ەڭ الدىمەن جۇمىس بارىسىندا جەڭٸلسۋتەكتٸ جەنە ۇشقىر ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلار سىناقتان ٶتكٸزٸلدٸ. بۇل دا بولسا, اۋىر اپاتتاردىڭ الدىن الۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەرٸ انىق. سونداي-اق, وسى 25 جىل ٸشٸندە قازاقستاندا اەس سالۋ ٷشٸن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى ٷزبەي جٷرگٸزٸلٸپ وتىردى. كەشەندٸ قۇرىلىمدارى بار, رەاكتوردان تىس ٷدەرٸستەردٸ قارايتىن LAVA جەنە EAGLE جٷيەسٸ ٸسكە قوسىلدى. بۇل ارقىلى اۋىر اپاتتاردىڭ الدىن الۋعا بولادى. جەنە قاجەتتٸ جىلۋ بٶلەتٸن ەنەرگييالىق كٷش-قۋاتقا يە جاڭا زاماناۋي رەاكتورلاردى دا جاساۋدى قولعا الىپ جاتىرمىز. «بايكال-1» كەشەنٸندە يوندى سەۋلەلەنگەن قالدىقتاردى ۇزاق ۋاقىتقا دەيٸن ساقتايتىن رەسپۋبليكاداعى بٸردەن-بٸر قويما جاسالدى. وسىنىڭ بەرٸ دە بەيبٸت اتومدى ناسيحاتتاۋ, حالقىمىزدى قاۋٸپتٸ رادياتسييالىق قالدىقتاردىڭ زاردابىن تارتتىرماي, امان ساقتاۋ ٷشٸن اتقارىلىپ جاتقان شارۋالار لەگٸ بولىپ تابىلادى.
- ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ەكسپو-2017 كٶرمەسٸنە تىڭ دايىندىق جاساپ جاتقانىن بٸلەمٸز, ەڭ باستى ەكسپوناتتى سٸزدەر اپارعالى وتىر ەكەنسٸزدەر, «بولاشاقتىڭ ەنەرگيياسى» جوباسىنا قانداي ٷلەس قوسپاقسىزدار?
- ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا وراي, يادرولىق جەنە تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكا مەن ٶنەركەسٸبٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن جەنە تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ دامىتۋدامىز. قازاقستاندىق توكاماك 2010 جىلى العاش رەت تەجٸريبەدەن ناقتى ٶتكٸزٸلدٸ. توكاماك - جوعارى تەمپەراتۋرالى پلازمانى جاساۋعا جەنە ۇستاپ تۇرۋعا ارنالعان تۋرا قالپىنداعى تۇيىق ماگنيتتٸ قارماۋىش. پلازمانى ۇستاپ قالۋ ٷشٸن ماگنيت ٶرٸسٸن قولداناتىن باسقا قوندىرعىلارعا قاراعاندا, ەلەكتر توعىن قولدانۋ توكاماكتىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ بولىپ تابىلادى. «بولاشاقتىڭ ەنەرگيياسى» تاقىرىبىندا وسى توكاماكتى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كٶرمەسٸنە وراي ٸسكە قوسامىز. ياعني, ول ەكسپو-2017 كٶرمەسٸندەگٸ ەڭ باستى ەكسپونات بولادى.
راديوەكولوگييا سالاسىنداعى تىڭ جاڭالىقتارىمىز بۇل عانا ەمەس, مەسەلەن, وسى باعىتتا بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا رادياتسييالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ٷشٸن بارلىق شارالار قولعا الىنعان. بٷگٸندە پوليگون ەسكەري قاۋٸپتٸ ايماقتان عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالدى. پوليگون جەرٸنٸڭ 50 پايىزدان استام اۋماعى زەرتتەلدٸ, اتاپ ايتقاندا, سولتٷستٸك, وڭتٷستٸك-شىعىس, باتىس جەنە وڭتٷستٸك اۋماقتارىندا 2 ملن.-نان استام دالاداعى ٶلشەۋ, تٸركەۋ جۇمىستارى جەنە وسىنىڭ نەتيجەسٸندە 100 مىڭنان استام زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر ٶتكٸزٸلدٸ.
- سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 25 جىل تولۋىن جان-جاقتى اتاپ ٶتۋگە ۇياو قانداي تىڭ ٷلەس قوسپاق?
- 29 تامىز كٷنٸ ادامزاتتىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن قازاقستان ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ يادرولىق سىناق پوليگوندارىنىڭ بٸرٸن جاپتى. بۇل, ەرينە, ەڭ الدىمەن قازاقستان حالقى مەن ونىڭ كٶشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگٸ ەرٸ ەرلٸگٸ. وسى كٷن - ەڭ العاش رەت بەيبٸت اتومدى دامىتۋعا نەگٸز سالىنعان كٷن. 2015 جىلدىڭ 31 تامىزىنان 2016 جىلدىڭ 2 سەۋٸرٸنە دەيٸن ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ سامميتكە وراي كٶرمە ۇيىمداستىردىق. 2016 جىلدىڭ 18 مامىرىندا بۇۇ-نىڭ نيۋ-يوركتەگٸ تۇراقتى ٶكٸلدٸگٸندە ٶتكەن «يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك: اقش, رەسەي جەنە قازاقستان اراسىنداعى ٷش جاقتى ٸشكٸ بايلانىس» تاقىرىبىنداعى فورۋمعا قاتىستىق. ٷش تومدىق كٸتاپ شىعاردىق. ول «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن قاۋٸپسٸز ايماق دەڭگەيٸنە لايىقتاۋعا وراي عىلىمي-تەحنيكالىق جەنە ينجەنەرلٸك تۇرعىدا كەشەندٸ اتقارىلعان جۇمىستار» دەپ اتالادى. كٸتاپقا بۇل كٷندەرٸ شەتەلدٸك ەرٸپتەستەرٸمٸز قاتتى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر, ەندٸ تيراجىن دا سۇرانىسقا وراي ۇلعايتپاقپىز.
مٸنە, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 25 جىل تولۋ شاراسىنا وراي جاساعان ٷلكەن بٸر شارۋامىز وسى. استاناداعى حالىقارالىق كونفەرەنتسيياعا قاتىسىپ, وعان كٶرمە ۇسىنامىز. شەتەلدٸك دەلەگاتسييانى كۋرچاتوۆتا قارسى الىپ, سوڭىندا «سەمەي سىناق پوليگونى. رادياتسييالىق مۇرالار جەنە دامۋ باعىتى» تاقىرىبىندا VII حالىقارالىق عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييا ٶتكٸزبەكپٸز. وعان الىس جەنە جاقىن شەتەلدەردەن عالىمدار قاتىسادى.
- ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەلەم. ححٸ عاسىر» مانيفەسٸن قالاي باعالار ەدٸڭٸز?
- نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ «ەلەم. ححٸ عاسىر» مانيفەسٸ - جەر شارىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن جاساپ وتىرعان ماڭىزدى قادامدارىنىڭ بٸرٸ. وعان قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, دٷنيە جٷزٸندەگٸ بەيبٸتشٸلٸك پەن ىنتىماقتاستىقتى ماقسات ەتكەن بارلىق مەملەكەتتەر, مەملەكەت باسشىلارى قولداۋ كٶرسەتٸپ جاتىر. مانيفەست بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەكٸ نەگٸزگٸ قۇرىلىمى - باس اسسامبلەياسى مەن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ رەسمي قۇجاتى مەرتەبەسٸنە يە بولدى. بۇل شەشٸمدٸ ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن قابىلدادى.
قازاقستاندىق قۇجاتقا ۇيىم شتاب-پەتەرٸنٸڭ حاتشىلىعىنداعى جٷيەسٸندە ارنايى تٸركەۋ نٶمٸرٸ بەرٸلدٸ. ەلەمدٸك قوعامداستىقتىڭ بۇل قۇجاتقا باسا نازار اۋدارۋىنا قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا قارسى جاھاندىق قوزعالىستىڭ جەتەكشٸسٸنە اينالۋى بٸردەن-بٸر سەبەپ بولىپ وتىر. ٶيتكەنٸ, قازٸرگٸ تاڭدا ەلەمدٸ يادرولىق قاۋٸپ-قاتەردەن ساقتاۋ ەڭ باستى مەسەلەگە اينالعان. مەن عالىم رەتٸندە اتوم سوعىس قارۋىنا اينالماۋى كەرەك, بٸز حالىق يگٸلٸگٸ ٷشٸن بەيبٸت اتومدى دامىتۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. سەبەبٸ, بەرٸمٸز دە ەلەمدە تەك بەيبٸتشٸلٸك بولعانىن قالايمىز. ال ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ ۇرانى: «ۇلتتىق قاسٸرەتتەن - ۇلتتىق ماقتانىشقا دەيٸن» دەپ اتالادى, سوندىقتان دا وسىعان ساي جۇمىس ٸستەۋدٸ الداعى ۋاقىتتا دا جالعاستىرا بەرەتٸن بولامىز.
- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۋرچاتوۆ قالاسى
