Qasiret qaitalanbaidy

- Semei iadrolyq synaq poligony 1991 jyly 29 tamyzda Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen jabyldy. Álemdegi eń iri tórtinshi poligon bolyp sanalatyn synaq alańyn jabý arqyly Qazaqstan iadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi syrtqy saiasatqa tyń qadam basty.

Óziniń tarihi Jarlyǵymen Elbasymyz soǵys qarýyn tarat­paý jáne iadrolyq qarýsyzdaný máselesinde álemdegi kósh­basshy retinde tanyldy. Memleket basshysynyń bul ideia­sy «Álem. XXI ǵasyr» manifesinde halyqqa naqty jetkizil­gen. «Egemen Qazaqstan» gazeti tilshisiniń fizika-matematika ǵylym­dary­nyń doktory, Ulttyq jaratylystaný akademiiasynyń akademigi, Kýrchatov qalasyndaǵy Ulttyq iadrolyq ortalyqtyń bas direktory Erlan Batyrbekovpen áńgimesi osy máseleni qaýzaidy.

- 29 tamyz - Qazaqstan tarihyn­daǵy aitýly kún. Bul Semei iadro­lyq synaq poligony eń alǵash ju­my­syn bastaǵan kún jáne sońǵy ret ja­bylǵan kún, - dep bastady áńgi­mesin Erlan Ǵadiletuly. - Alǵashqy iadrolyq synaqtyń 1949 jylǵy 29 tamyzda jasalǵany belgili. 40 jyl ishinde 456 iadrolyq bomba jarylsa, onyń 116-sy ashyq áýede, 340-y jer astynda jasaldy. Poligondy japqannan keiin qanshama qaýipti tehnika qaldy. Sondyqtan 1992 jyly Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq iadrolyq ortalyǵy (UIaO) quryldy. UIaO mamandary beibit atomdy damytýdy, al iadrolyq qarý­dy taratpaýdy nasihattap keledi. 1993 jyl men 2013 jyl aralyǵynda aýqymdy jumystar atqaryldy. Bul jumystardyń kópshiligi Qazaqstan Respýblikasy men Amerika Qurama Shtat­tarynyń arasyndaǵy kelisim-shart aiasynda júzege asyryldy. Keli­sim­shart 1993 jyly bekitilgen bolatyn.

Soǵan orai jumystar úsh baǵytta júrgizildi: iadrolyq synaq­tardyń infraqurylymdaryn joiý, iadrolyq synaqtardyń saldaryn joiý jáne iadrolyq qaýipti aimaqtaǵy nysandarǵa ruhsatsyz barýǵa tyiym salý, bóget qoiý. Osy­naý qarbalas ári qiyn jumys­­tar keiin kele ózi­niń oń nátijelerin bere bastady. Bú­gin­de biz Semei iadro­lyq synaq po­li­­gonyn Keńes Odaǵy áskeri kesheni­­niń infra­qurylymdarynan tolyq tazart­tyq. Tipti, 2000 jyl­dyń ózin­de-aq, iadrolyq bombalardy jarýǵa arnalǵan uńǵymalar men sańy­laýlardyń barlyǵy endi qai­tip qoldanysqa kelmeitindei etip beki­tildi. Tek bir ǵana Degeleń aýma­ǵynda, ártúrli ýaqyttarda 209 ret iadrolyq qarý synalypty. Osy tusta 181 uńǵymanyń kózi joiyldy. Al Balapan aýmaǵynda 128 ret iadro­lyq jarylys bolǵan, onda pai­da­lanylmaǵan 13 sańylaý men 12 jerasty qurylymy jabyldy.

Mine, osy sharýalar aiaqtalysy­men, endigi jumys iadrolyq qarý­dy taratpaý boldy. Iadrolyq sy­naq­tar­dyń zardaptaryn joiýda AQSh, Resei, Qazaqstan ǵalym­dary birlesip jumys istedi. Olar poli­gonnyń arnaiy úsh synaq alańyn­da jeti iri jobany júzege asyr­dy. Nátijesinde zardap shekken aýmaqtyń biraz kólemi tazartyldy jáne iadrolyq qarýlardyń qaldyqtaryna kez kelgen kezdeisoq adamnyń qoly jetpeitindei bolyp, shekteý qoiyldy.

2008 jyldan 2012 jylǵa deiin iadrolyq qaldyqtardyń 44 ny­sany­na, iadrolyq qarýlardyń qal­dyq­­taryna tyiym salý retinde úsh deńgeili qorǵanys júiesin or­nat­tyq. Bul - belgilerdi alystan qabyl­dai alatyn, arnaiy qorǵanys qabileti bar tehnologiia. Qazirde Semei iadrolyq synaq poligonynyń jerin zertteýdi jalǵastyryp jatyr­myz. 2013 jyldan 2015 jyl­ǵa deiingi aralyqta iadrolyq qaldyq­tar­men óte qatty lastanǵan aýdandar kezdesti. Máselen, «Opytnoe pole» aýmaǵynyń 350 sharshy shaqy­rym jeri túbegeili zertteldi. Bul - eń iri synaqtar ótken aýmaq. Naqty aitqanda, 30 jerústi jáne 86 áýedegi óte kúshti iadrolyq bomba jarylys­tary jasalǵan. Son­dyq­tan osy jerde iadrolyq radiatsiia qal­dyq­tary shekten tys joǵary eken­digin anyqtadyq. Jerdi ekolo­giia­lyq jaǵynan tazartýǵa kúsh salyndy. Lastanǵan topyraq beti túgeldei alynyp, arnaiy qoimaǵa uzaq ýaqyt saqtaýǵa jiberildi.

- Ulttyq iadrolyq ortalyq shetel­­dik ǵalymdarmen tyǵyz bai­lanysta jumys isteitindigin bile­­miz. Osyǵan orai, 25 jyl ishin­degi qandai jetistikterińizdi atap aitar edińiz?

- Atap aitarlyǵy, búginde Qazaq­­stan­nyń Ulttyq iadrolyq orta­lyǵy búkil álemge tanymal. Orta­lyq qurylǵannan bastap, ǵylymi-teh­nikalyq baza saqta­lyp qana qoimai, aiasy da keńei­di. Zamanaýi úlgidegi zerthana ja­b­dyqtaldy. Atom ener­geti­kasy sala­synan sheteldik árip­tes­terimiz­diń qatarynda Japoniia, Fran­tsiia, Belgiiamen birge, UIaO-nyń tájiribe bazasynda iadrolyq reaktorlardy zertteýdemiz. Bul reaktorlardy jóndeý, jetildirý qajet­tigi Fýkýsima oqiǵasynan keiin tipti mańyzdy bola tústi. Bul jobalar EAGLE, CORMIT, FUKUSHIMA, SAIGA jáne MYRRHA dep atalady.

Eń aldymen jumys barysynda jeńilsýtekti jáne ushqyr ener­getikalyq reaktorlar synaqtan ótkizildi. Bul da bolsa, aýyr apat­tar­dyń aldyn alýǵa septigin tigizeri anyq. Sondai-aq, osy 25 jyl ishinde Qazaqstanda AES salý úshin tehnikalyq-ekonomikalyq zertteý jumystary úzbei júrgizilip otyr­d­y. Keshendi qurylymdary bar, reak­tordan tys úderisterdi qa­rai­­tyn LAVA jáne EAGLE júie­­si iske qosyldy. Bul arqyly aýyr apattardyń aldyn alýǵa bola­dy. Jáne qajetti jylý bóletin ener­giia­lyq kúsh-qýatqa ie jańa zamanaýi reaktorlardy da jasaýdy qolǵa alyp jatyrmyz. «Baikal-1» kesheninde iondy sáýlelengen qaldyqtardy uzaq ýaqytqa deiin saqtaityn res­pýb­likadaǵy birden-bir qoima jasaldy. Osynyń bári de beibit atomdy nasihattaý, hal­qy­­my­zdy qaýipti ra­diatsiialyq qal­dyq­­tardyń zardabyn tarttyrmai, aman saqtaý úshin atqarylyp jat­qan sharýalar legi bolyp tabylady.

- Ulttyq iadrolyq ortalyq EKSPO-2017 kórmesine tyń daiyn­dyq jasap jatqanyn bile­miz, eń basty eksponatty sizder aparǵaly otyr ekensizder, «Bola­shaqtyń energiiasy» jobasyna qandai úles qospaqsyzdar?

- Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasyna orai, Iadrolyq jáne termoiadrolyq energetika men ónerkásibiniń qaýipsizdi­gin jáne tiimdiligin arttyrý úshin ǵyly­mi zertteýlerdi damytýdamyz. Qazaq­stan­dyq Tokamak 2010 jyly alǵash ret tájiribeden naqty ótkizil­di. Tokamak - joǵary temperatýraly plazmany jasaýǵa jáne ustap turý­ǵa arnalǵan týra qalpyndaǵy tuiyq magnitti qarmaýysh. Plazmany ustap qalý úshin magnit órisin qol­da­natyn basqa qondyrǵylarǵa qara­ǵan­da, elektr toǵyn qoldaný Toka­mak­tyń basty ereksheligi bolyp tabylady. «Bolashaqtyń energiiasy» taqyrybynda osy Tokamakty EKSPO-2017 halyqaralyq kór­mesi­ne orai iske qosamyz. Iaǵni, ol EKSPO-2017 kórmesindegi eń basty eksponat bolady.

Radioekologiia salasyndaǵy tyń jańalyqtarymyz bul ǵana emes, máselen, osy baǵytta burynǵy Seme­i iadrolyq synaq poligonyn­da radia­­tsiialyq jaǵdaidy jaqsar­tý úshin barlyq sharalar qolǵa alyn­­ǵan. Búginde poligon áskeri qaýip­ti aimaqtan ǵylymi-zertteý or­t­a­­lyǵyna ainaldy. Poligon jeri­­niń 50 paiyzdan astam aýma­ǵy zert­teldi, atap aitqanda, soltústik, ońtústik-shyǵys, batys jáne ońtús­tik aýmaqtarynda 2 mln.-nan astam daladaǵy ólsheý, tir­keý jumys­tary jáne osynyń náti­jesin­de 100 myńnan astam zert­hana­lyq zertteý­ler ótkizildi.

- Semei iadrolyq synaq poli­gony­nyń jabylǵanyna 25 jyl tolýyn jan-jaqty atap ótýge UIaO qandai tyń úles qospaq?

- 29 tamyz kúni adamzattyń igi­ligi úshin Qazaqstan álemdegi eń iri iadro­lyq synaq poligondarynyń birin japty. Bul, árine, eń aldymen Qazaq­stan halqy men onyń Kósh­bas­shy­sy Nursultan Nazarbaevtyń eń­begi ári erligi. Osy kún - eń alǵash ret beibit atomdy damytýǵa negiz salyn­ǵan kún. 2015 jyldyń 31 tamyzy­nan 2016 jyldyń 2 sáýirine deiin Vashingtondaǵy Iadrolyq qaýipsiz­dik jónindegi sammitke orai kórme uiym­dastyrdyq. 2016 jyldyń 18 mamyrynda BUU-nyń Niý-Iorktegi turaqty ókildiginde ótken «Iadrolyq qaýipsizdik: AQSh, Resei jáne Qazaq­­stan arasyndaǵy úsh jaqty ishki bailanys» taqyry­byndaǵy forýmǵa qatystyq. Úsh tom­dyq kitap shyǵar­dyq. Ol «Semei iadrolyq synaq poligonyn qaýip­siz aimaq deńgeiine laiyqtaýǵa orai ǵylymi-tehnikalyq jáne inje­ner­lik turǵyda keshendi atqarylǵan jumystar» dep atalady. Kitapqa bul kúnderi sheteldik áriptesterimiz qatty qyzyǵýshylyq tanytyp otyr, endi tirajyn da suranysqa orai ulǵaitpaqpyz.

Mine, Semei iadrolyq synaq poli­gonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolý sharasyna orai jasaǵan úlken bir sharýamyz osy. Astanadaǵy halyq­aralyq konferentsiiaǵa qatysyp, oǵan kórme usynamyz. Sheteldik dele­ga­­tsiia­ny Kýrchatovta qarsy alyp, sońynd­a «Semei synaq poligo­ny. Radia­tsiia­lyq muralar jáne damý baǵy­ty» taqyrybynda VII halyq­­ara­­lyq ǵyly­mi-tájiribelik kon­fe­ren­­tsiia ótkizbekpiz. Oǵan alys jáne jaqyn shetelderden ǵalymdar qatysa­dy.

- Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» mani­fesin qalai baǵalar edińiz?

- Nursultan Ábishulynyń «Álem. HHI ǵasyr» manifesi - Jer shary­nyń qaýipsizdigi úshin jasap otyrǵan mańyzdy qadamdarynyń biri. Oǵan qazaqstandyqtar ǵana emes, dúnie júzindegi beibitshilik pen yntymaqtastyqty maqsat etken barlyq memleketter, memleket basshylary qoldaý kórsetip jatyr. Manifest Birikken Ulttar Uiymynyń eki negizgi qurylymy - Bas Assambleiasy men Qaýipsizdik Keńesiniń resmi qujaty mártebesine ie boldy. Bul sheshimdi uiymnyń Bas hatshysy Pan Gi Mýn qabyldady.

Qazaqstandyq qujatqa uiym shtab-páteriniń Hatshylyǵyndaǵy júiesinde arnaiy tirkeý nómiri berildi. Álemdik qoǵamdastyqtyń bul qujatqa basa nazar aýdarýyna Qazaqstannyń iadrolyq qarýǵa qarsy jahandyq qozǵalystyń jetekshisine ainalýy birden-bir sebep bolyp otyr. Óitkeni, qazirgi tańda álemdi iadrolyq qaýip-qaterden saqtaý eń basty máselege ainalǵan. Men ǵalym retinde atom soǵys qarýyna ainalmaýy kerek, biz halyq igiligi úshin beibit atomdy damytýymyz kerek dep esepteimin. Sebebi, bárimiz de álemde tek beibitshilik bolǵanyn qalai­myz. Al Ulttyq iadrolyq orta­lyq­tyń urany: «Ulttyq qasiretten - ulttyq maqtanyshqa deiin» dep atalady, sondyqtan da osyǵan sai jumys isteýdi aldaǵy ýaqytta da jalǵastyra beretin bolamyz.

- Áńgimeńizge rahmet.

Raýshan Nuǵmanbekova

 Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Kýrchatov qalasy