گورديون ارحەولوگييالىق ورنى يۋنەسكو-نىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك مۇرا تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن تٷركييانىڭ 20-شى تاريحي مۇرا نىسانى بولدى.
ساۋد ارابيياسى كورولدٸگٸنٸڭ ەر-ريياد قالاسىندا ٶتكەن يۋنەسكو بٷكٸلەلەمدٸك مۇرا كوميتەتٸنٸڭ كەڭەيتٸلگەن 45-شٸ وتىرىسىندا تٷركييانىڭ استاناسى انكاراداعى گورديون ارحەولوگييالىق ورنى «يۋنەسكو بٷكٸلەلەمدٸك مۇرالار تٸزٸمٸنە» ەنگٸزٸلدٸ. 18 قىركٷيەكتە گورديون تٷركييانىڭ 20-شى مۇرا تٸزٸمٸ رەتٸندە تٸركەلدٸ.
يۋنەسكو-نىڭ بٷكٸلەلەمدٸك مۇرا كونۆەنتسيياسى ەجەلگٸ گورديون قالاسىن «تەمٸر دەۋٸرٸنٸڭ تەۋەلسٸز پاتشالىعى فريگييانىڭ ەجەلگٸ استاناسىنىڭ قيراندىلارىنان تۇراتىن كٶپ قاباتتى كٶنە قالاشىق» رەتٸندە سيپاتتايدى. يۋنەسكو بىلاي دەپ قوستى: «ول جەردە جٷرگٸزٸلگەن ارحەولوگييالىق قازبالار مەن زەرتتەۋلەر فريگييا مەدەنيەتٸ مەن ەكونوميكاسىنا جارىق تٷسٸرەتٸن قۇرىلىس ەدٸستەرٸن, كەڭٸستٸكتٸ ورنالاستىرۋدى, قورعانىس قۇرىلىمدارىن جەنە جەرلەۋ تەجٸريبەسٸن قۇجاتتايتىن كٶپتەگەن قالدىقتاردى انىقتادى».
گورديون: تۇراقتى قونىستانعان سيرەك ۋچاسكە
انكارانىڭ پولاتلى اۋدانىندا ورنالاسقان ەجەلگٸ گورديون قالاسى انادولى جەرٸندە ٸز قالدىرعان ٶركەنيەتتەردٸڭ باي مۇراسىنىڭ تاماشا كۋەگەرٸ. ەرەكشە ەمبەباپ قۇندىلىقتارىمەن انادولى تاريحىنا جارىق تٷسٸرگەن قالا شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنداعى ماڭىزدى قيىلىس نٷكتەسٸ بولدى.
گورديون ورنىنداعى قونىستا ەرتە قولا دەۋٸرٸنٸڭ (شامامەن ب.ز.ب. 2500 ج.) وسى جەرگە جاقىن ورنالاسقان ياسسيحٶيۋك قورعانىندا دەرەكتەر بار. 4500 جىل بويى كٶنە قالادا جەنە ونىڭ اينالاسىندا ٷزدٸكسٸز ادام ٶمٸر سٷرۋٸ گورديوندى ەلەمدەگٸ ەڭ ۇزاق ٷزدٸكسٸز باسىپ الۋ تاريحى بار سيرەك ايماقتاردىڭ قاتارىنا قوسادى. بۇل جەردٸڭ ەرتٷرلٸ ٶركەنيەتتەرگە تارتىلۋىن بٸرنەشە فاكتورلارمەن بايلانىستىرۋعا بولادى, ونىڭ ٸشٸندە ونىڭ بٷكٸل انادولىداعى ماڭىزدى ساۋدا جولدارىنداعى ستراتەگييالىق ورنالاسۋى, سانگاريوس ٶزەنٸنەن (قازٸرگٸ ساكارييا) مول سۋ كٶزدەرٸ جەنە ەگٸنشٸلٸككە جارامدى كەڭ قۇنارلى جەرلەر.
گورديون تاريحىنا شولۋ
گورديون بٸزدٸڭ ەرامىزعا دەيٸنگٸ 12 عاسىردا حەتت يمپەريياسى ىدىراعاننان كەيٸن ٶسكەن فريگييانىڭ ساياسي جەنە مەدەني استاناسى رەتٸندە تانىمال. دەمەك, بۇل ٶركەنيەتتٸ تٷسٸنۋ ٷشٸن شەشۋشٸ ورىن. فريگييالىقتار قازٸرگٸ انكارا, افونكاراحيسار, ەسكيشەحير جەنە كۋتاحييا پروۆينتسييالارىن قامتيتىن اناتولييانىڭ كەڭ اۋماعىنا قونىستاندى. فريگييا اڭعارى – دٷنيە جٷزٸندەگٸ ەشقايسىسىنا ۇقسامايتىن, فريگييا ٶركەنيەتٸنٸڭ ٸزٸ بار جارتاس سىنىقتارى مەن كٶنە قيراندىلارى بار كەڭ پەيزاج. فريگييا ٸزٸنٸڭ ارقاسىندا كەلۋشٸلەر ەندٸ ٶزدەرٸنٸڭ تاريحي وتانىنداعى فريگييالاردىڭ ٸزٸمەن جٷرە الادى.
فريگييا كەزەڭٸنٸڭ مونۋمەنتالدى قۇرىلىمدارى گورديون لاندشافتىندا ەڭ ماڭىزدى ٸز قالدىردى. ونىڭ ەرتەدەگٸ فريگييا تسيتادەلٸنٸڭ عيماراتتارى مەن قالا بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ قورعاندارى ەلٸ دە باستاپقىدا ويلاستىرىلعان ەسەردٸ بەرەدٸ: فريگييا ەليتاسىنىڭ كەرەمەت كٷشٸ مەن بەدەلٸن كٶرسەتەدٸ. وسى كەزەڭدە بۇل جەر ميفولوگيياداعى «التىن جاناسۋ» قارعىسقا ۇشىراعان ميداس پاتشانىڭ قول استىندا بولدى. گورديونداعى ۇلى قورعان نەمەسە ميداس پاتشانىڭ مولاسى ٷشٸنشٸ ٷلكەن قورعان, ال ونىڭ ٸشٸندەگٸ قابٸر ەلەمدەگٸ ەڭ كٶنە اعاش قۇرىلىس بولىپ تابىلادى.
گورديون سونىمەن قاتار كٶپتەگەن ەجەلگٸ تاريحشىلار ايتقان گورديان تٷيٸنٸ ەپيزودىمەن تٸكەلەي بايلانىستى. بۇل تٷيٸندٸ ازييانى بولاشاق جاۋلاپ الۋشى عانا شەشە الادى دەگەن اڭىز بار. سوندىقتان گورديونعا ەسكەندٸر زۇلقارنايىننىڭ كەلٸپ, ونى سەمسەرٸمەن كەسٸپ ٶتپەك بولعانى كەزدەيسوق ەمەس.
گورديوننىڭ اينالاسىنداعى جاقسى ساقتالعان بەكٸنٸستەر مەن مونۋمەنتالدى عيماراتتار قازٸرگٸ فريگييالاردىڭ تاريحىنا كەرەمەت ساياحات جاساۋدى ۇسىنسا دا, بۇل جەردەگٸ گورديون مۇراجايىندا قازبا جۇمىستارىنىڭ تاڭعاجايىپ ارتەفاكتٸلەرٸ دە بار. ول ەر كەزەڭدٸ ٶكٸلدٸك مىسالدارمەن ۇسىناتىن حرونولوگييالىق كٶرمەنٸ كٶرسەتەدٸ. ارتەفاكتٸلەر اراسىندا ەرتە تەمٸر دەۋٸرٸندەگٸ قولدان جاسالعان قىش ىدىستار, ەرتە فريگييا دەۋٸرٸندەگٸ تەمٸر قۇرالدار, سونداي-اق ەجەلگٸ قىش بۇيىمدار مەن يمپورتتىق تاۋارلار بار. كەلۋشٸلەر گورديوننان تابىلعان مٶرلەر مەن مونەتالاردىڭ مىسالدارىن دا كٶرە الادى.
تٷركييانىڭ يۋنەسكو-نىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك مۇرالار تٸزٸمٸندەگٸ مۇرالارى
1. گورەمە ۇلتتىق ساياباعى جەنە كاپادوكييا جارتاستارى
2. ۇلى مەشٸت جەنە ديۆريگي اۋرۋحاناسى.
3. ىستامبۇل قالاسىنىڭ تاريحي اۋداندارى
4. حاتتۋشا: حەتت استاناسى
5. نەمرۋت داگ
6. يەراپوليس-پامۋككالە
7. كسانتوس-لەتون
8. سافرانبولۋ قالاسى
9. ترويانىڭ ارحەولوگييالىق ورنى.
10. سەليميە مەشٸتٸ جەنە ونىڭ ەلەۋمەتتٸك كەشەنٸ
11. نەوليت دەۋٸرٸندەگٸ چاتالحيويۋك.
12. بۋرسا جەنە Cumalıkızık: وسمانلى يمپەريياسىنىڭ تۋۋى.
13. پەرگامون جەنە ونىڭ كٶپقاباتتى مەدەني لاندشافتى
14. دييارباكىر قورعانى جەنە حەۆسەل باقتارىنىڭ مەدەني لاندشافتى.
15. ەفەس
16. اني ارحەولوگييالىق ورنى.
17. افروديزييالار
18. گوبەكلي تەپە
19. ارسلانتەپە قورعانى
20. گورديون
21. ورتاعاسىرلىق انادولىداعى اعاش گيپوستيلدٸ مەشٸتتەر.
