گەرمان گەسسە. جانايقاي

گەسسە گەرمان (ەميل سينكلەر) گييوم (ۆيلگەلم) اپوللينەردەي "ۇلىلاردىڭ اسپانىنا وق اتپادى".  

"تٷس - تۋعانىڭنان بٷگٸنگٸڭە دەيٸن, گومەردەن گەنريx ماننعا, جاپونييادان گيبرالتارعا, سيريۋستان جەرگە, قىزىل تەلپەكتەن بەرگسونعا دەيٸنگٸ جانىڭنىڭ تۇتاس ەلەمٸنە (ٷلكەن دە, كٸشٸ دە ەمەس) ٷڭٸلتەتٸن ساڭىلاۋ". بۇل - جەر باسىپ جٷرگەندەردٸڭ بارلىعى مەن-ماڭىزىن ۇعۋعا تالپىناتىن قۇبىلىسقا بەرگەن انىقتاماسى.

ٶتە زەرەك ٶستٸ. الەكساندار ناۋمەنكونىڭ ايتۋىنشا: "ٷش جاسىندا وقۋعا تالاپتاندى. بەس جاسىندا تٶرت جول ٶلەڭ, ون جاسىندا ەپكەسٸ مارۋللاعا ارناپ "اعايىندىلار" اتتى ەڭگٸمە جازدى. جىلدار جىلجىعان سايىن كٷيگەلەكتەنۋٸ كٶبەيەدٸ. اتا-اناسى اپارعان "ەسەرسوقتاۋ" بالالار تەربيەلەنەتٸن ينتەرناتتا العاشقى ماحابباتىن كەزدەستٸرەدٸ. گەسسە قىزدان جەتٸ جاسقا كٸشٸ. سەزٸمٸنە جاۋاپ الا المايدى. بٸرٸنشٸ رەت ٶز-ٶزٸن ٶلتٸرۋگە بەل بايلايدى. بۇنداي شەشٸم قابىلداۋى سان مەرتە قايتالانعان. ون جەتٸ جاسىندا شىعارماشىلىقپەن ەركٸن اينالىسۋ ٷشٸن ەكەسٸنەن ٷيدەن كەتۋگە رۇقسات سۇرايدى. كٷنٸنە 10-12 ساعات جۇمىس جاسادى. ون سەگٸز جاسىندا تيۋبينگەن ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تابالدىرىعىن اتتايدى. جوعارعى وقۋ ورنىندا ٶتكٸزگەن ۋاقىتىندا دٷنيەجٷزٸنٸڭ ەدەبيەتٸ مەن فيلوسوفيياسىنىڭ تەڭ جارتىسىن وقىپ ٷلگەرگەنٸن تٸلگە تيەك ەتەدٸ. جيىرما بٸر جاسىندا "رومانتيكا ەۋەندەرٸ" اتتى تۇڭعىش ٶلەڭ كٸتابىن شىعارادى. وسىدان سوڭ دا كەسەك-كەسەك ەڭبەكتەرٸن دٷنيەگە ەكەلەدٸ. گەرمان كٸتاپ ساۋداسىمەن اينالىسقان ەميل زوليادان كەيٸنگٸ ەدەبيەتتەگٸ ەكٸنشٸ ەسٸم."

ونى بەللەتريستتەردٸڭ تۋىندىلارىن كەلەسٸ دەۋٸرگە اپاراتىن جەدٸگەرلەردٸڭ يلليۋستراتسيياسى الاڭداتتى. "نەلٸكتەن جيھازداردى جوبالاۋمەن شۇعىلداناتىن, تٷسقاعازعا, ٷي ەبزەلدەرٸنە ٶڭ كٸرگٸزەتٸن سۋرەتشٸلەرگە كٸتاپپەن اينالىسپاسقا?!" دەيدٸ. "راريتەتتەر" توعىسقان جيناقتاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا تالپىنادى.

...پايىمداۋىنشا, "گازەت - كٸتاپتىڭ قاۋٸپتٸ جاۋلارىنىڭ بٸرٸ".

تٸزٸلگەن تومداردىڭ ەكسليبريسٸنەن گيوتەنٸ كٶپ كەزدەستٸرگەنٸ انىق. نەمٸس ەدەبيەتٸنەن اتالمىش تۇلعانى, سوسىن جان پولدٸ بيٸك قويدى.

"ادامعا ەلەمدٸ تاڭعالدىرعاننان نە وپا, ەگەر جانىن كٸرلەتٸپ الار بولسا?!". كٷنٸ-تٷنٸ مازاسىن العان مىنا ساۋالعا جاۋاپ تاپپاي قاتتى اڭتارىلادى. الايدا, ول "جٷرٸس-تۇرىسى مەن ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ دۇرىس, يا بۇرىستىعىن اجىراتۋ قولىندا ەمەستٸگٸنە" جەنە "ادامنىڭ ٶلمەيتٸنٸنە" يلاندى.

ونىڭ "وقىمىستىسى" كٸم ەدٸ?! الاقانى مۇقابا سىرتىن سيپاۋدان بوسامايتىن ەلدەبٸر كەمٸرگٸش جايلى ەسسەسٸندەگٸ بار عۇمىرىن وقۋ-توقۋدىڭ جولىندا سارپ ەتكەن, سارعىش پاراقتارداعى كەيٸپكەرلەردٸ سٷيٸپ, جىلاسا, ەگٸلٸپ, قۋانسا, شاتتانىپ, تەرەڭنەن سىر شەرتەتٸن روماندارمەن, حيكاياتتارمەن ٶمٸر سٷرگەنٸن تاتار دەمٸ تاۋسىلاردا عانا تٷسٸنٸپ, تٷڭٸلگەن گەسسەنٸڭ ٶزٸ شىعار دەيسٸڭ كەيدە... ماڭدايىنا بۇيىرعان جازۋ سول ما, ەلدە?!

...تٷپسٸز قييالعا بەرٸلٸپ, اينا الدىندا "اينالىسىپ جٷرگەندەرٸنەن تٷك تە شىقپايتىنىن بٸلسە دە, اڭسارى اۋعان ٸسٸمەن شۇعىلدانۋىن توقتاتپايتىن ادام وسى ەمەس پە?!" دەپ ٶز-ٶزٸمەن نەشە رەت سٶيلەسٸپ تۇردى ەكەن?! "جانىڭدى قينايتىن قۇرباندىقتارعا بارۋ جەنە ونى باعالاۋ ارقىلى مٷددەمٸزدٸ تاپقانىمىز" راس. "ەشكٸم ەشقاشان جازباعاندى جازامىن". سەرتٸ! "سۋرەتشٸ ٶنەرگە قاشۋ ارقىلى قوعامنان قورعانۋعا مٸندەتتٸ ەمەس". بٸراق, نەگٸزگٸ "بورىشىن" اتقارا الدى ما, بٸلمەيمٸن... "مەن جازۋشى اتاندىم. ادام بولعان جوقپىن. جەكە باسىمنىڭ قالاعانىنا قول جەتكٸزدٸم. دەگەنمەن, باستى ماقساتىم ورىندالمادى. مەنٸڭ ٶمٸرٸم – تەك قانا ەدەبيەت". سوڭعى سٶزٸ بۇل...

ال, ٶلەڭنٸڭ, پوەزييانىڭ نە ەكەنٸن بٸلگٸڭٸز كەلسە, وسى ماقالانى وقىعانىڭىز جٶن!     

جانايقاي

 مەكتەپتەگٸ بالاۋىز كٷندەردٸڭ بٸرٸندە ەلدەبٸر ٶلەڭدٸ جامىراسا وقىعانىمىز ەسٸمدە. اتاۋى "شپەكباحەردٸڭ بالاسى" بولاتىن. جاسىمىز وندا. كەيٸپكەر سىنىپ ٸشٸن تاڭدانىسقا تولتىرعان شايقاستا جاۋىنا باعىتتار وعىن ٶزگەشە جيناعانىمەن قويماي, كٶپتٸڭ قولىنان كەلمەيتٸن باتىلدىعىمەن ەل ماقتانىشىنا اينالعان بالا تۋرالى ودانىڭ قاھارمانى ەدٸ. بەرٸمٸز تاڭداندىق. ۇستازىمىز مىسقىلداپ: "قالاي, جاقسى ما ەكەن?!" دەدٸ. "يە" - دان باسقا تٷك تابىلمادى. مۇعالٸم باسىن كٶتەرٸپ, كٷلٸمسٸرەپ: "جوق, بۇل ناشار ٶلەڭ" دەدٸ. سٶزٸنٸڭ جانى بار-تۇعىن... قاڭعىعان قاعيدالار مەن دەۋٸرٸمٸزدٸڭ تالعامپازدىعى تۇرعىسىنان پايىمى دۇرىس. كٶركەمدٸگٸ دە جۇتاڭ تارتادى... تٶلتۋما ەمەس, باعزىدان بار سيۋجەتتٸ قايتالاي سالعان شالاعاي. الايدا, وقۋشىلاردىڭ ٶن-بويىنان تاڭدانىس تارقامادى.

باقانداي ون جىلدى ارتقا تاستادىم. جيىرما بٸردٸڭ اۋىلى اعاراڭدادى. ساعىنىشقا اينالعان قام-قارەكەتسٸز كەزٸمدەگٸ ٶلەڭدٸ كٷبٸرلەپ, بٸرنەشە جولىن شولىپ شىقسام-اق... ويلانباستان قانداي ەكەنٸن ناقپا-ناقتاپ ايتاتىن جاعدايعا جەتتٸم.

تاعى دا ون جىل ٶتتٸ. جيعان-تەرگەنٸم مولايدى. بٸراق, باعا بەرە الامىن با?! كٷمەنٸمنىڭ سۇپ-سۇر بۇلتى سەيٸلمەدٸ. ماعان كٶبٸنە جاس اقىندار جازعان-سىزعاندارىن ەكەلەدٸ. جيٸ... پٸكٸرٸمدٸ بٸلۋگە قۇمار.  باسپاگەر تابۋدى اڭسايدى. "ەدەبيەتتٸڭ قىر-سىرىنا قانىق" الدىنعى بۋىن ٶكٸلدەرٸنٸڭ بەتٸندە بالعىن جىرلار بار پاراقتى سەنٸمسٸز سىتىرلاتقانىنا قوسا, ساپا تۋرالى جارىتىپ ەشتەڭە ايتپايتىنىن اڭعارىپ ەردايىم تاڭعالادى, كٶڭٸلٸ قالادى... ال, ٷلكەندەر ەلدەنە دەۋگە ۇمتىلمايدى دا. شىندىعىندا, ەشقانداي "تەجٸريبەلٸلٸك" جوق. جيىرما جاسىمداعى ەكٸ-اق مينۋتىمدا ساناما قونعان وسى ويعا سٶزسٸز سەنٸمدٸمٸن. ال, بٷگٸن ٶزٸمە قيىن. جوق, قيىنى قيسىنسىز, مٷمكٸن ەمەس... ونىڭ ٷستٸنە, ۋاقىت سىرعىعان سايىن شىڭدالامىز دەپ ويلادىق. ەر جەردەن ەڭگٸمە قىلاتىن "ەككٸلٸك" شىبىنداي سالماقسىز. بٸراق, "تەجٸريبە" ٶزٸمەن-ٶزٸ كەلمەيدٸ. انا سٷتٸمەن دارىماعان دارىن جازۋدى ٷيرەنۋ ارقىلى مەكتەپتەن باستالادى. قىرىق, الپىس, ەلدە, جٷز جىل ٶمٸر سٷرەر, سوسىن, ٶلەدٸ. ساناۋلى عۇمىرىندا ناعىز "تەجٸريبەنٸڭ" نە ەكەنٸن يگەرمەي, بٸلمەي ٶتەدٸ. تالانتتىڭ ٶزگە دە تٷرٸ بار. مەن سوعان ەنەم!

بوزبالالىق دەۋرەنٸمدە ٶلەڭنٸڭ ٶزٸنە, سودان سوڭ ونى جازعان اقىنعا دەگەن ماحابباتىما سٷيەنٸپ, ەركٸن سٶيلەيتٸن ەدٸم. قانداي جاقسى! جارييالاۋعا دايىن ەربٸر كٸتاپتىڭ ٸشٸندەگٸ شيماي-شاتپاقتاردى ۇزاق, تٸپتٸ, قازٸرگە دەيٸن ىنتا-ىقىلاسىم اۋعان تۋىندىلارمەن سالىستىردىم...   

بٸرنەشە سٷيٸكتٸ اقىنىم بار. بۇرىن ۇناتقاندارىم دا سولاردىڭ قاتارىندا. دەگەنمەن, كەيبٸرەۋٸنٸڭ العاش كٶز جٷگٸرتكەنٸمدە ٷنٸ جانىما جىلى تيٸپ, كەيٸن كٶڭٸل تٶرٸنەن عايىپ بولاتىن ٶلەڭدەرٸنٸڭ عۇمىرى ۇزاقتىعىنا سەنبەيمٸن.

ەرينە, سٶزٸم اۆتور ەمەس, تەك "ەلسٸز" ٶلەڭدەر تۋرالى. ەرەكشە سىيلايتىندارىمنان ٶزگەلەرٸ جازعان دٷنيەلەردٸڭ بٸر وقىعان بويدا-اق ورتا قول ەكەنٸ بايقالىپ, تولىققاندى ەمەستٸگٸ كٶرٸنەدٸ. قۇر بوسقا ۋاقىت قۇرتقانىما ٶكٸنەم. ناشار جەنە نەگە ناشار ەكەنٸن دەلەلدەۋگە بٸلٸمٸمنٸڭ جەتەتٸنٸن انىق بٸلدٸم.  قازٸر ول سەنٸمٸم جوعالىپ, ەشبٸر سەبەپسٸز دٷدەمال كٷيگە تٷستٸم. قۇرعاق, بٶتەن, ٸش پىستىرادى. تٷيسٸگٸم قارسى تۇرىپ الدى. مەزگٸلٸ ٶتكەنگە اينالعانداي... ەلدەقاشان تٸزەسٸ شىققان. كٸمنٸڭ قازىناسى ەكەندٸگٸ ەندٸ ەسٸمنەن ٶشتٸ.

كەيدە كٸتاپتاردى پاراقتاپ وتىرىپ, "ناشار" ٶلەڭدەردٸ قابىلداۋ ٶز الدىنا, ماقتاۋ كەرەك بولعاندا, "جاقسى" جەنە "عاجاپ" كٶرٸنگەندەر كٷمەن تۋعىزادى.

پروفەسسورمەن, شەنەۋنٸكپەن, ەسالاڭمەن جاقىن ارالاسساڭىز, مەنٸڭ تاتقان سەزٸمٸمدٸ باستان كەشۋلەرٸڭٸز مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ, شەنەۋنٸك مٸنسٸز, تازا ادام. كٶزٸڭٸز جەتكەن. قۇدايدىڭ زاڭدى پەرزەنتٸ. ۇياسىنا ورنىققان قوعامعا قاجەت ازامات. پروفەسسورمەن دە, ەسالاڭمەن دە شەكتەن تىس ەرەكشە قارىم-قاتىناسقا تٷسسەڭٸز, شىندىقتىڭ مٷلدە باسقا, بۇرىنعىسىنا قاراما-قارسى باعىتتا ەكەنٸن تٷسٸنەتٸن سەت كەلەدٸ. بەرٸ قىلىقتارىنا تٶزٸپ, جاندارى اشىعانمەن "جارىمەس" دەپ تانيتىن ەسالاڭنان جايلى, جەكە باسىنا سەنٸمدٸ باقىتتىنى, تەڭٸردٸ سٷيەتٸن, جەكە ٶمٸر سٷرۋ داعدىسى بار جەنە جاراتىلىسىنا دەن ريزا جاندى كٶرەسٸڭ. شەنەۋنٸك پەن پروفەسسور ايانىشتى حەلدە قالادى. كٶرٸكسٸز, پٸشٸنٸ قۋىرشاق تەكتەس. مۇنداي پەندەلەر ەركٸمگە بٸرەۋدەن كەزدەسەدٸ.

"ەلسٸز" ٶلەڭدەر تۋرالى دا دەل وسىنداي ويدا بولامىن. كەنەت جاقسى كٶرٸنە باستايدى. قالاي عانا جۇپارلانىپ كەتكەنٸن اڭدامايسىڭ. ەرەكشەلٸك, بالاڭ شيراقتىق... قاتتى بايقالاتىن ەلسٸزدٸگٸن, كەمشٸلٸگٸن سىناپ-مٸنەۋگە قيمايسىڭ. تابيعي, تازا, تارتىمدى, تاماشا! ال, "عاجاپ" ٶلەڭدەردٸڭ بٸتٸم-بولمىسى اتالعان قاسيەتتەرمەن سالىستىرار بولساق, سٷرەڭسٸز, بٸر سارىندى.

ەكسپرەسسيونيزم پايدا بولعاننان سوڭ بٸزدٸڭ كەيبٸر جاس اقىندارىمىز بەلگٸلٸ بٸر نەگٸزگە سٷيەنٸپ, "جاقسى" جەنە "ەدەمٸ" ٶلەڭدەردەن بيٸك دٷنيەنٸ ەدەيٸ جازبايدى. ولار مەن اتاعان جىرلار جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە جارىققا شىقتى, "عاجاپتاردىڭ" قاتارىن تولىقتىرۋعا, سوسىن "اعالار" سالىپ كەتكەن سٷرلەۋدٸ جالعاپ, "كٸم كٸمنەن اسىپ تٷسەدٸ?" ويىنىن ويناۋعا تۋىلمادىق, ەلەمدە ول ٷشٸن جٷرگەن جوقپىز دەپ سانايدى.

سٸرە, بۇل كەمٸل دۇرىس. ەسەرلٸ ەستٸلەدٸ. دەگەنمەن, بۇيىرارى تەك "ناشار" ٶلەڭ عانا بولماق. ونىسى قالاي?!

مىنا مەسەلەنٸڭ ٶڭٸن قاشىرعان تٷيتكٸل نە?! ٶلەڭنٸڭ ٶمٸرگە كەلۋ جەلەۋٸنٸڭ ماعىناسى شەگٸنە جەتكەن. بەسەڭدٸك, شاقىرعان داۋىس, ايقاي-ۇيقاي, دەم, كٷبٸر, زارىققان جٷرەكتٸڭ سٶزٸ, ەلدەنەگە ەلتٸگەن حەل-جايدى سەزٸنۋ, ەلٸ جەتكەنشە اۋىر سەزٸمدەردٸ قوتارۋ, جان تولعانىسى... مۇنداي ەدەپكٸ, ماڭىزدى بەلگٸلەرٸنە ەشقانداي باعا المايتىن ٶلەڭدە ەڭ ەۋەلٸ اقىننىڭ ٶزٸ عانا بار. ونىڭ تىنىسى, داۋىسى, قييالى, كٷلكٸسٸ, بويىن دەلسال قىلعان سەتتەردەن بۋلىعۋى... تٷنگٸ تٷستەردٸڭ ەستەتيكالىق قۇندىلىعىن, اۋا قارماعان قولدار مەن جٶنسٸز شايقالعان باستاردىڭ, مەزگٸلسٸز ىمداۋ مەن باعىتسىز جٷرٸستٸڭ نەندەي ماقساتى بارىن جورامالداۋدى كٸم مويىنىنا الا الادى?! قولدارىنىڭ ٷلكەن ساۋساعىن, اياعىنىڭ بارماعىن اۋزىنا سالعان ەمشەكتەگٸ سەبي اقىلدى ٸس - ەرەكەتكە بارادى. قاۋىرسىن قالامىنىڭ ۇشىن كەمٸرگەن اۆتور سەكٸلدٸ... ەلدە, قۇيرىعىن جايعان تاۋىس سيياقتى. وسىلاردىڭ بٸرەۋٸ بٸر-بٸرٸنەن ارتىق قيمىل جاسامايدى. بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە دۇرىس.

كەيدە ٶلەڭ اۆتوردىڭ شارشاعانى, ويدىڭ جەڭٸلدٸگٸ ارقىلى قۋانتادى, ۋايىمداتادى, ەلجٸرەتەدٸ. تەك مەنٸ ەمەس, حالىقتى دا. ٸشتەي مارقاياسىڭ. سىرتقى پٸشٸنٸ تارتىمدى. بۇل, بەلكٸم, بەرٸنە قاتىستى, بارلىعىن تولعانتاتىن نەرسەنٸ كٶپكە كٶرسەتكٸسٸ كەلگەندە بولاتىن شىعار. بٸراق,  سونداي كەزدەردە عانا ەمەس...

وسى تۇستا شەشٸمٸ تابىلماعان اينالىم باستالادى. "ەدەمٸ" ٶلەڭدەر اقىندى ەلدٸڭ, بۇقارانىڭ سٷيٸكتٸسٸنە اينالدىرادى. ال, شىعارماشىلىقتاعى تٷنەك نەدەن تۋىندايدى?! تٷپكٸ بولمىستى ۇمىتقاننان, عالام الدىندا, قۇداي جولىنداعى ادام الدىندا ەدەمٸ كٶرٸنگٸلەرٸ كەلگەندٸكتەن... ٶزگەلەر... تىڭدارماندار مەن وقىرماندار ٷشٸن جارالعان ونداي ٶلەڭدەر بيدٸڭ قوزعالىسىنان, جاننىڭ ايقايىنان, ٶتكەندٸ اڭساۋدان الىستا... بار ٷمٸتٸ ارتىلعان تٸلٸ مٷكٸس ەلەسكە اربالۋ جوق. دانىشپاننىڭ جٷزٸ, ناقۇرىستىڭ قايعى سالعان ەجٸمٸ ەمەس! قييالدان ادا... جاي عانا ويلاپ شىعارىلعان بۇيىم, فابريكات, ەلەۋمەتكە ارنايى ەزٸرلەنگەن تەتتٸ مەمپەسي. ولاردى تاراتىپ, ساتۋ ماقساتىمەن جاسادى! نيەتٸ الارمانداردىڭ جانىن تىنىشتاندىرىپ, دەمالتۋ. جەكە ساۋىق قۇرۋلارىنا پايداعا اسۋ. زور تابىسقا كەنەلەدٸ. وعان ماحابباتپەن قاراۋدىڭ, ارمانىنا اربالۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. قينامايدى, سولقىلداتپايدى... ەسەسٸنە تىم كٶڭٸلدٸ. سۇلۋ, بٸرقالىپتى تولقىندارىندا ىڭعايلى تەربەتەدٸ.

بۇل "ەدەمٸ" ٶلەڭدەر ٶتە جاعىمسىز ەسەر قالدىرادى. جٷرەكتٸ كٷدٸككە ماتايدى. پروفەسسور مەن شەنەۋنٸك سەكٸلدٸ سىلاپ-سيپالعان. قانداي دا بٸر شەڭبەرگە سىيعان.

...ەدٸل ەلەمگە اۋزىڭ مۇرنىڭنان شىققانشا تويىپ, كٶشەدەگٸ ٷلكەن شامداردى قيراتىپ, عيباداتحانانى ٶرتەۋگە ۇمتىلعاندا ەۋليە كلاسسيكتەرگە دەيٸنگٸ "عاجايىپتار" تسەنزۋرالانعان, قالاماساڭ دا, قابىلداۋعا بولاتىن, ەبدەن ەلدەبٸر ەرەجەگە كٶنگەن, ٶتە قاراپايىم كٶرٸنەدٸ. ەندٸ "ناشارلارعا", "ەلسٸزدەرگە" دەن قوياسىڭ. وقۋعا تۇرارلىق بٸردە-بٸر ٶلەڭنٸڭ جوق ەكەنٸنە كٶزٸڭ جەتەدٸ, سوسىن... مٷلدە!

لەزدە تۇلا بويىڭدى تٷڭٸلۋ اڭديدى. "ناشار" ٶلەڭدەردٸ وقۋدىڭ راحاتى تىم قىسقا, ايىزىڭ تەز قانادى. ال, نەگە وقۋ كەرەك?! نەلٸكتەن ەركٸم ٶزٸ-اق "ەلسٸز" ٶلەڭ جازبايدى? تىرىسىڭىز, "ناشار" ٶلەڭدەر جازۋ "عاجاپتاردى" وقۋعا قاراعاندا ادامدى ەدەۋٸر باقىتقا بٶلەيتٸنٸنە كٶزٸڭٸز جەتەدٸ...

(1918) 

                   نەمٸس تٸلٸنەن ورىسشاعا اۋدارعان: الەكساندر ناۋمەنكو

                   ورىس تٸلٸنەن اۋدارعان: مارلەن عيلىمحان

• بيبلييا