سٶز جوق, بٷگٸندە «G20» كلۋبىنىڭ ەلەم ەكونوميكاسىنداعى رٶلٸن ەشكٸم جوققا شىعارا المايدى. سەبەبٸ وعان كٸرەتٸن مەملەكەتتەر جاھان حالىقتارىنىڭ جارتىسىنان كٶبٸن قامتىپ, ەلەمدٸك ساۋدا-ساتتىقتىڭ 80 پايىزىن باقىلاپ وتىر. ال «G20» ساميتتەرٸندە قابىلداناتىن شەشٸمدەردٸڭ وسى ساۋدا-ساتتىققا عانا ەمەس, ساياسي قارىم-قاتىناستارعا دا ىقپالى زور. قازاقستان اتالعان ۇيىمعا كٸرمەسە دە, سوڭعى جىلدارى جاھاندىق پروبلەمالارعا قاتىستى ٶز ۇستانىمىن اشىق ەرٸ باتىل تٷردە كٶرسەتە بٸلدٸ. اشىعىن ايتۋ كەرەك, شەتەلدٸڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرٸ سونىڭ بەرٸن سٶز جٷزٸندە مويىنداسا, ٸس جٷزٸندە ٸسكە اسىرۋعا اسىقپايدى. دەگەنمەن, كٶرشٸ رەسەي مەن قىتاي سيياقتى ٸرٸ دەرجاۆالار قازاقستاندى قولداپ قانا قويماي, «G20» كلۋبىنىڭ قۇرمەتتٸ قوناعى رەتٸندە كٶرۋدٸ قۇپ كٶرەتٸنٸن تاعى بٸر مەرتە كٶرسەتتٸ. وسى جولى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تٶراعاسى سي تسزينپين ٶز جەرٸندە العاش رەت ٶتكٸزگەلٸ وتىرعان «G-20» سامميتٸنە قر پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتى شاقىردى. وسىدان ٷش جىل بۇرىن ەلباسى رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتيننٸڭ شاقىرۋىمەن سانكت-پەتەربور سامميتٸنە قاتىسىپ قايتقان بولاتىن. ارمان اسقاروۆ «G20» كلۋبىنىڭ قازٸرگٸ قىزمەتٸن ساراپتاپ, ونداعى قازاقستاننىڭ ورنىن باعامداپ كٶردٸ.
جاھاندىق داعدارىستان شىعۋ جولدارىن ۇسىندىق
2013 جىلى رەسەيدٸڭ سولٷستٸك استاناسى – سانكت-پەتەربور قالاسىندا ٶتكەن سامميتتە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاھاندىق داعدارىستىڭ باستى سەبەبٸن ايقىنداپ, ەلەم قاۋىمداستىعىن وسى مەسەلەگە باسا نازار اۋدارۋعا ٷندەگەن ەدٸ. سول كەزدە پرەزيدەنت ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىمەن بايلانىسى جوق قارجى ۇيىمدارىنىڭ تىم كٶبەيٸپ كەتۋٸن جاھاندىق داعدارىستىڭ بٸردەن-بٸر سەبەبٸ رەتٸندە بەلگٸلەدٸ. سەبەبٸ ونداي ۇيىمدار «سابىن كٶپٸرشٸكتەرٸ» سيياقتى, كٷندەردٸڭ كٷنٸندە جارىلىپ, جوق بولادى. بۇدان بٶلەك, ن.نازارباەۆ ەلەمدٸك ەكونوميكاداعى قارىز الۋ جەنە ونى باقىلاۋ تەتٸكتەرٸن جاڭارتۋدى ۇسىنىپ, داعدارىسقا قارسى كٷرەس جولىندا ايماقتىق ينتەگراتسييانىڭ ماڭىزدى رٶلٸن اتاپ ٶتتٸ. وسى ورايدا ەلباسى قازاقستان, رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرٸ قۇرعان كەدەندٸك وداقتى (بٷگٸندە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق – اۆت.) مىسال رەتٸندە كەلتٸرگەن بولاتىن.
«ٶكٸنٸشكە قاراي, ماڭىزدى ەلەمدٸك شەشٸمدەردٸ قابىلداعاندا, كٶپ جاعدايدا, دامۋشى مەملەكەتتەردٸڭ ۇستانىمى ەسكەرٸلمەيدٸ. وسىنداي ەلدەردٸڭ داۋىسىن جەتكٸزۋ ٷشٸن بٸز G-GLOBAL جوباسىن قولعا الدىق. بۇل G8, يا بولماسا, G20-نىڭ بالاماسى ەمەس. ول – اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق الاڭ. ول جەردە كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ ٶكٸلٸ جاھاندىق داعدارىسقا قاتىستى ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرٸپ, ودان شىعۋ جولدارىن ۇسىنا الادى. G-GLOBAL-دان بٶلەك, قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن ەرٸ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ قولداۋىمەن استانا قالاسىندا دٷنيەجٷزٸلٸك داعدارىسقا قارسى كونفەرەنتسييا ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. وعان 104 ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ۆەدومستۆو باسشىلارى قاتىستى», - دەدٸ ن.نازارباەۆ.
وسىلايشا, مەملەكەت باسشىسى سان الۋان حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ديالوگ الاڭدارىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ جاھاندىق داعدارىستان شىعۋعا قاتىستى ٶزٸندٸك كٶزقاراستىڭ قالىپتاسقانىن جەتكٸزٸپ, ەلەمدٸك قارجى-ۆاليۋتا جٷيەسٸن جٷرگٸزۋ كەزٸندە بارلىق ەلدەردٸڭ مٷددەسٸ ەسكەرٸلۋٸ قاجەتتٸگٸنە باسا نازار اۋدارتتى.
ورتالىق ازييادان تەك قازاقستاندى عانا شاقىردى ما?
«كٶرشٸ اقىسى – تەڭٸر اقىسى» دەمەكشٸ, وسى جولى تاعى بٸر الپاۋىت كٶرشٸمٸز – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى G-20 سامميتٸنە شاقىرىپ جاتىر. اسپان استى ەلٸ ۇيىمنىڭ تٶراعاسى رەتٸندە القالى جيىندى ٶز جەرٸندە العاش رەت ٶتكٸزگەلٸ وتىر. قحر تٶراعاسى سي تسزينپين وسى قۋانىشپەن قر پرەزيدەنتٸ ن.نازارباەۆپەن بٶلٸسٸپ, ونىڭ سامميتتٸڭ قۇرمەتتٸ قوناعى بولۋىن قالادى. ەلبەتتە, رەسەي بولسىن, قىتاي بولسىن, قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيياداعى بەدەلٸن, جاھاندىق باستامالار سالاسىنداعى بەلسەندٸلٸگٸن دە ەسكەرٸپ وتىر. سەبەبٸ بيىلعى سامميتكە ورتالىق ازييا ايماعى بويىنشا جالعىز قازاقستاندى عانا شاقىرىپ وتىر.
«بٷگٸندە قازاقستاندا استانا ەكونوميكالىق فورۋمى سيياقتى حالىقارالىق ماڭىزى بار ٸس-شارالاردىڭ جيٸ ٶتٸپ تۇراتىنىن بەرٸ جاقسى بٸلەدٸ. وعان كٶپتەگەن مەملەكەت باسشىلارى مەن نوبەل لاۋرەاتتارى قاتىسىپ, ەكونوميكالىق دامۋ مەسەلەسٸن تەك قازاقستاننىڭ اياسىندا عانا ەمەس, ايماق شەڭبەرٸندە, تٸپتٸ ەلەمدٸك دەڭگەيدە قاراستىرىپ جاتادى. بۇدان بٶلەك, ەل باسشىلىعى قارجى جٷيەسٸن ٶزگەرتۋ, دوللارعا تەۋەلدٸ مەحانيزمنەن باس تارتۋ جەنە تاعى باسقا كٶپتەگەن جاھاندىق باستامالاردى كٶتەرگەن ەدٸ. شىنى كەرەك, ول جاعىنان بارلىق پوستكەڭەستٸك ەلدەردٸڭ ٸشٸندە قازاقستان ەرەكشە كٶزگە تٷسٸپ كەلەدٸ. سەبەبٸ ٷنەمٸ بٸر عالامدىق ۇسىنىستاردى جاساپ وتىرادى. جالپى, پوستكەڭەستٸك ايماقتا ەكونوميكالىق جاعىنان تيٸمدٸ ەكٸ-اق مەملەكەت بار. ولار – قازاقستان مەن رەسەي. ەندٸ, رەسەيدٸڭ نارىعى ٷلكەن. بٸز بولساق, شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالاردى تارتۋ جاعىنان مىقتى بولىپ تۇرمىز. سوسىن قازاقستان ەلەمدٸك ەكونوميكادا كٶشباسشى بولىپ وتىرعان بارلىق مەملەكەتتەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا. اقش بولسىن, قىتاي بولسىن, ەۋروپا ەلدەرٸ بولسىن, بارلىعىمەن دوستىق بايلانىستار جاقسى دامىعان. ەرينە, ٶز جەرٸمٸزدە ٶتكٸزٸپ وتىرعان حالىقارالىق شارالار جەنە ٶزگە ەلدەردە ٶتەتٸن جيىندارعا بەلسەنە اتسالىسۋمىز ٶز جەمٸسٸن بەرٸپ وتىر. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە قازاقستاندى G-20 سامميتٸ سيياقتى ماڭىزدى باسقوسۋعا شاقىردى», - دەيدٸ ساياساتتانۋشى دوسىم سەتپاەۆ.
ساراپشىنىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, بٷگٸندە ەلەم قاۋىمداستىعى قازاقستاندى ورتالىق ازييا ايماعىنىڭ كٷن تەرتٸبٸن بەلگٸلەيتٸن مەملەكەت رەتٸندە قاراستىرىپ وتىر. سوندىقتان وسى ايماقتىڭ اتىنان جالعىز بٸزگە عانا شاقىرۋ كەلدٸ.
ايتا كەتكەن جٶن, قىركٷيەكتٸڭ 4-5 كٷندەرٸ قىتايدىڭ حانچجوۋ قالاسىندا ٶتەتٸن كەزەكتٸ G20 سامميتٸنٸڭ تاقىرىبى – «يننوۆاتسييالىق, ادال ەرٸ ينكليۋزيۆتٸ ەلەم ەكونوميكاسىن قۇرۋ». سٶز جوق, وسى جولعى جيىندا دا قر پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ تىڭ ۇسىنىستاردى جاساپ, جاڭا باستامالارعا ۇيىتقى بولادى.
G30-عا قازاقستان دا مٷشە بولار ما ەدٸ...
جالپى, G20 كلۋبىنىڭ تاريحىنا ٷڭٸلٸپ قاراساق, باس كەزٸندە اتالعان ۇيىم «G7» - «ٷلكەن جەتٸلٸك» بولىپ قۇرىلعان بولاتىن. وعان كانادا, اقش, گەرمانييا, فرانتسييا, جاپونييا, يتالييا مەن ۇلىبريتانييا كٸرگەن. الايدا ۋاقىت ٶتە كەلە, اتالعان مەملەكەتتەر شاعىن قۇرامدا ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ بارلىق مەسەلەلەرٸن شەشە المايتىندارىن تٷسٸندٸ. سودان كلۋب مٷشەلٸگٸن كەڭەيتٸپ, قاتارىنا وڭتٷستٸك كورەيا, تٷركييا, ساۋد ارابيياسى, ارگەنتينا, وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسى, مەكسيكا, برازيلييا, يندونەزييا, يندييا, اۆسترالييا, قىتاي, رەسەي مەن ەۋروپالىق وداقتى قوسىپ الدى. وسىلايشا, G20 ۇيىمى قۇرىلدى.
ەرينە, قازٸرگٸ كەزدە قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى G20 ەلدەرٸمەن بەسەكەگە تٷسە المايدى. ول ۇيىمعا جەردٸڭ تەرريتوريياسىنا قاراپ قابىلداعان جاعدايدا بٸز بٸردەن ون مەملەكەتتٸڭ قۇرامىنا كٸرەتٸن ەدٸك. دەگەنمەن, ەلٸمٸزدٸڭ قازٸرگٸ جاھاندىق باستامالارىنا ەلەم قاۋىمداستىعىنىڭ قۇلاق اسىپ جاتقانى قۋانتادى. سونىڭ بارلىعى ٸسكە اسىپ جاتسا, قازاقستان ەكونوميكاسىنان دا سىرت اينالىپ ٶتپەيدٸ.
كٸم بٸلەدٸ, بولاشاقتا G20 تاعى كەڭەيٸپ جاتسا, ەلٸمٸز G30, يا بولماسا, G40-تىڭ قاتارىنان كٶرٸنۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. ونداي ەكونوميكالىق بەدەلٸ بار مەملەكەتتە حالىقتىڭ ەل-اۋقاتى دا جوعارى بولادى.
فوتو: kz.troniks.kz, 7news.kz, russian.china.org.cn, cntv.ru, rus.ozodi.org
