ەرتە جٷكتٸلٸكتٸڭ سەبەبٸ نە?

فوتو: Envato

ەرتە جٷكتٸلٸك – مەديتسينالىق كٶرسەتكٸشتەر بويىنشا 19 جاسقا دەيٸنگٸ جٷكتٸلٸك. دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ جٷكتٸلٸگٸ ەڭ كٶپ تارالعان كەزەڭ – 15-17 جاس ارالىعى ەكەن. بٷگٸنگٸ تاڭدا كەمٸلەت جاسىنا تولماي بالا كٶتەرۋ تەك جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس, قوعامنىڭ دا ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ بولىپ وتىر. ەلٸمٸزدە دە جىل سايىن ەرتە جٷكتٸلٸك فاكتٸلەرٸ تٸركەلٸپ جاتادى. 

مىسالى اقپان ايىندا تارازدا 16 جاستاعى جاسٶسپٸرٸم قىزدىڭ اياعى اۋىرلاپ قالىپ, كٷدٸكتٸ رەتٸندە قىزدىڭ 54 جاستاعى ٶگەي ەكەسٸ ۇستالدى. بۇعان بايلانىستى جامبىل وبلىسى پوليتسييا دەپارتامەنتٸ: 

«قازٸرگٸ تاڭدا اتالعان جايت بويىنشا قىلمىستىق كودەكستٸڭ 120-بابى, 3-1 بٶلٸگٸ بويىنشا سوتقا دەيٸنگٸ تەرگەۋ جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. بٸرقاتار قاجەتتٸ سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما تاعايىندالعان. تەرگەۋ سوتىنىڭ سانكتسيياسىمەن كٷدٸكتٸ قاماۋعا الىندى. ٶزگە اقپارات تەرگەۋ مٷددەسٸنە ساي جارييالانبايدى», – دەپ مەلٸمدەگەن.

ەرتە جٷكتٸلٸكتٸڭ سەبەبٸ ەر تٷرلٸ بولادى ەكەن. ونىڭ بٸرٸ – جاسٶسپٸرٸمدەر اراسىندا جىنىستىق ساۋاتتىلىقتىڭ تٶمەندٸگٸ مەن دۇرىس اقپاراتتىڭ بولماۋى بولسا, كەيدە وتباسىلىق جاعداي – اتا-انا باقىلاۋىنىڭ ەلسٸزدٸگٸ, تۇرمىستىق قيىندىقتار نەمەسە وتباسىنداعى كەلەڭسٸزدٸكتەر دە سەبەپ بولۋى ىقتيمال. دوستارىنىڭ نەمەسە قوعامنىڭ قىسىمى مەن ىقپالى دا ٶز ەسەرٸن تيگٸزەتٸن كٶرٸنەدٸ. ماماندار تەلەديدار, ينتەرنەت جەنە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جىنىستىق قاتىناسقا قاتىستى ەركٸن كٶزقاراستىڭ قالىپتاسۋى دا كەمٸلەت جاسىنا تولماعانداردىڭ وسىنداي قادامعا بارۋىنا سەبەپ بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ايتادى. بۇدان بٶلەك, كەيبٸر جاعدايلاردا قىزدار ٶز ەركٸنەن تىس جىنىستىق قاتىناسقا تٷسٸپ, ياعني زورلىق-زومبىلىق قۇربانى بولىپ, ەرٸكسٸز جٷكتٸ بولىپ قالادى. 

«بۇدان ساقتانۋدىڭ جولى اتا-انالاردىڭ جاسٶسپٸرٸم بالالاردىڭ, ەسٸرەسە قىز بالالاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ ەرەكەتٸنە باقىلاۋ جاساۋ ماڭىزدى جەنە زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن بەينەسٸنە تٶزبەۋشٸلٸكپەن قاراۋىمىز كەرەك. ەگەر ونداي قاۋٸپ-قاتەر كٶرسەڭٸز, وندا مٸندەتتٸ تٷردە تيٸستٸ قۇزىرەتتٸ ورگاندارعا حابارلاپ وتىرۋ ماڭىزدى», – دەيدٸ وقۋ-اعارتۋ مينيسترٸ ورىنباسارى ەدٸل وسپان.

ەدٸل وسپاننىڭ سٶزٸنشە ەلدە زورلىق-زومبىلىقپەن كٷرەستٸ كٷشەيتۋ كەرەك جەنە اتا-انالار بالالارىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرٸن باقىلاۋدى كٷشەيۋٸ قاجەت.

ماماندار ەرتە جٷكتٸلٸك جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ دەنساۋلىعىنا, پسيحولوگييالىق جاعدايىنا جەنە بولاشاق ٶمٸرٸنە ايتارلىقتاي ەسەر ەتەتٸنٸن ايتادى. سونداي-اق ەرتە جٷكتٸ بولعان قىزدار بٸلٸم الۋ مٷمكٸندٸگٸن جوعالتىپ, قوعامنان الشاقتايدى.  سوندىقتان جاسٶسپٸرٸمدەرگە جىنىستىق تەربيە بەرۋ, ولارعا جٷكتٸلٸكتەن ساقتانۋ جولدارىن تٷسٸندٸرۋ, اتا-انامەن سەنٸمدٸ قارىم قاتىناس ورناتۋ, ولاردى ەلەۋمەتتٸك قولداۋ جەنە مەديا مەن قوعامنىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋ ماڭىزدى دەيدٸ.

ۆيتسە-مينيستر Ult.kz تٸلشٸسٸنٸڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرۋ كەزٸندە ەرتە جٷكتٸلٸككە ۇشىرايتىن جاسٶسپٸرٸمنٸڭ تۇرمىس جاعدايى, وقۋ ٷلگەرٸمٸ, تۇراتىن جەرٸ سيياقتى مەلٸمەتتەر انىقتالىپ, مونيتورينگ جٷرگٸزٸلەتٸنٸن ايتتى, بٸراق جەكە ادامنىڭ مٷددەسٸن قورعاۋ ٷشٸن قۇپييا ساقتالادى ەكەن.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترٸ ورىنباسارىنىڭ سٶزٸنشە بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىندا پەدوگوگتار بالالارعا بٸلٸم بەرەدٸ, ال جىنىستىق تەربيەنٸ ارنايى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرٸ جٷرگٸزەدٸ. 

«بٸز ول مەكەمەلەرمەن تۇراقتى بايلانىستامىز. «ادال ازامات», «بٸرتۇتاس تەربيە» باعدارلاماسىنىڭ بٸر باعىتى مەملەكەتتٸك ۇيىمدارمەن جۇمىستى جٷيەلەندٸرۋ. ياعني بٸز سول سالا ماماندارىن بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىنا شاقىرىپ, جاس ەرەكشەلٸكتەرٸنە بايلانىستى جاسٶسپٸرٸم قىزدارىمىزعا الدىن الا وسىنداي تەربيە بەرۋگە شاقىرامىز جەنە ول جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. بۇدان بٶلەك دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ۋەكٸلەتتٸ ورگاننىڭ «جاستاردىڭ دەنساۋلىق ورتالىعى» دەگەن بارلىق ٶڭٸرلەردە ٷلكەن مەكەمەلەرٸ بار. وسى مەكەمەلەردە اقپاراتتىق تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزەدٸ», – دەيدٸ ەدٸل وسپان.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەگٸ بويىنشا سوڭعى 5 جىلدا ەرتە جٷكتٸلٸك 43 پايىزعا ازايعان.

2024 جىلى 15-17 جاس ارالىعىنداعى جاسٶسپٸرٸم قىزداردىڭ اراسىندا جٷكتٸلٸك جەنە بوسانۋ جاعدايلارىنىڭ سانى 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 10,2%-عا (1000 تۇرعىنعا شاققاندا 3,9-عا قارسى 3,5) جەنە 8,2%-عا (1000 تۇرعىنعا شاققاندا 3,14-كە قارسى 2,88) تٶمەندەدٸ. سونداي-اق, ەرتە جىنىستىق قاتىناسقا تٷسكەن قىزداردىڭ اراسىندا ابورت سانى 13,4%-عا ازايدى.

«بٷگٸنگٸ فەرتيلدٸك جاستاعى بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ رەپرودۋكتيۆتٸك دەنساۋلىعىنىڭ جاعدايدى كەيٸنگٸ 10-15 جىل ٸشٸندەگٸ دەموگرافييالىق پروتسەستەرگە تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ», – دەپ وتىر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ.

بۇۇ-نىڭ تۇرعىن حالىق سالاسىنداعى قورىنىڭ (يۋنفپا) زەرتتەۋٸنە سەيكەس كونتراتسەپتسييانىڭ قازٸرگٸ زامانعى قۇرالدارىن جالپى ەل بويىنشا دا, ٶڭٸرلەر بويىنشا دا پايدالاناتىن جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ ٷلەسٸ ەڭ جوعارى مەندەرٸمەن 20%-دان اسپايدى.

ال سەناتور نۇرتٶرە جٷسٸپ جىل باسىندا وقۋ-اعارتۋ جەنە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنە مەكتەپتەگٸ باقىلاۋدى كٷشەيتۋ كەرەگٸن ايتىپ, دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان بولاتىن. نۇرتٶرە جٷسٸپ 2023 جىلدىڭ ٶزٸندە 5 مىڭنان استام جاسٶسپٸرٸم ەرتە انا بولعانىن, بۇل مەديتسينالىق ۇيىمدارعا تٸركەلگەنٸ عانا ەكەنٸن ايتىپ دابىل قاقتى. دەپۋتات مۇنداي جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ كٶبٸ زورلىق-زومبىلىق كٶرگەندەر دەگەن. 

«بٸز بۇل مەسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارماي بولمايدى. ٶيتكەنٸ مۇنىڭ ەلەۋمەتتٸك سالدارى بار. بۇل ٶتە نەزٸك ەلەۋمەتتٸك مەسەلە. جٷكتٸ بولعان مىنا قىز بالالار اۆتوماتتى تٷردە قاۋٸپ-قاتەر ايماعىنا ەنەدٸ جەنە بٸلٸم الۋ مٷمكٸندٸگٸن جوعالتادى. ەلەۋمەتتٸك قايشىلىقتارعا تاپ بولادى. سوندىقتان وسىعان بايلانىستى تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸ, ۇلتتىق دەڭگەيدە جٷيەلەۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمٸن», – دەگەن ەدٸ سەنات دەپۋتاتى.