Foto: Envato
Erte júktilik – meditsinalyq kórsetkishter boiynsha 19 jasqa deiingi júktilik. Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń málimeti boiynsha jasóspirimderdiń júktiligi eń kóp taralǵan kezeń – 15-17 jas aralyǵy eken. Búgingi tańda kámilet jasyna tolmai bala kóterý tek jeke adamnyń ǵana emes, qoǵamnyń da ózekti máselesi bolyp otyr. Elimizde de jyl saiyn erte júktilik faktileri tirkelip jatady.
Mysaly aqpan aiynda Tarazda 16 jastaǵy jasóspirim qyzdyń aiaǵy aýyrlap qalyp, kúdikti retinde qyzdyń 54 jastaǵy ógei ákesi ustaldy. Buǵan bailanysty Jambyl oblysy politsiia departamenti:
«Qazirgi tańda atalǵan jait boiynsha Qylmystyq kodekstiń 120-baby, 3-1 bóligi boiynsha sotqa deiingi tergeý júrgizilip jatyr. Birqatar qajetti sot-meditsinalyq saraptama taǵaiyndalǵan. Tergeý sotynyń sanktsiiasymen kúdikti qamaýǵa alyndy. Ózge aqparat tergeý múddesine sai jariialanbaidy», – dep málimdegen.
Erte júktiliktiń sebebi ár túrli bolady eken. Onyń biri – jasóspirimder arasynda jynystyq saýattylyqtyń tómendigi men durys aqparattyń bolmaýy bolsa, keide otbasylyq jaǵdai – ata-ana baqylaýynyń álsizdigi, turmystyq qiyndyqtar nemese otbasyndaǵy keleńsizdikter de sebep bolýy yqtimal. Dostarynyń nemese qoǵamnyń qysymy men yqpaly da óz áserin tigizetin kórinedi. Mamandar teledidar, internet jáne áleýmettik jelilerde jynystyq qatynasqa qatysty erkin kózqarastyń qalyptasýy da kámilet jasyna tolmaǵandardyń osyndai qadamǵa barýyna sebep bolýy múmkin ekenin aitady. Budan bólek, keibir jaǵdailarda qyzdar óz erkinen tys jynystyq qatynasqa túsip, iaǵni zorlyq-zombylyq qurbany bolyp, eriksiz júkti bolyp qalady.
«Budan saqtanýdyń joly ata-analardyń jasóspirim balalardyń, ásirese qyz balalardyń áleýmettik jelidegi áreketine baqylaý jasaý mańyzdy jáne zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen beinesine tózbeýshilikpen qaraýymyz kerek. Eger ondai qaýip-qater kórseńiz, onda mindetti túrde tiisti quzyretti organdarǵa habarlap otyrý mańyzdy», – deidi Oqý-aǵartý ministri orynbasary Edil Ospan.
Edil Ospannyń sózinshe elde zorlyq-zombylyqpen kúresti kúsheitý kerek jáne ata-analar balalarynyń áleýmettik jelilerin baqylaýdy kúsheiýi qajet.
Mamandar erte júktilik jasóspirimderdiń densaýlyǵyna, psihologiialyq jaǵdaiyna jáne bolashaq ómirine aitarlyqtai áser etetinin aitady. Sondai-aq erte júkti bolǵan qyzdar bilim alý múmkindigin joǵaltyp, qoǵamnan alshaqtaidy. Sondyqtan jasóspirimderge jynystyq tárbie berý, olarǵa júktilikten saqtaný joldaryn túsindirý, ata-anamen senimdi qarym qatynas ornatý, olardy áleýmettik qoldaý jáne media men qoǵamnyń jaýapkershiligin arttyrý mańyzdy deidi.
Vitse-ministr Ult.kz tilshisiniń suraǵyna jaýap berý kezinde erte júktilikke ushyraityn jasóspirimniń turmys jaǵdaiy, oqý úlgerimi, turatyn jeri siiaqty málimetter anyqtalyp, monitoring júrgiziletinin aitty, biraq jeke adamnyń múddesin qorǵaý úshin qupiia saqtalady eken.
Oqý-aǵartý ministri orynbasarynyń sózinshe bilim berý uiymdarynda pedogogtar balalarǵa bilim beredi, al jynystyq tárbieni arnaiy densaýlyq saqtaý mekemeleri júrgizedi.
«Biz ol mekemelermen turaqty bailanystamyz. «Adal azamat», «Birtutas tárbie» baǵdarlamasynyń bir baǵyty memlekettik uiymdarmen jumysty júielendirý. Iaǵni biz sol sala mamandaryn bilim berý uiymdaryna shaqyryp, jas erekshelikterine bailanysty jasóspirim qyzdarymyzǵa aldyn ala osyndai tárbie berýge shaqyramyz jáne ol jumystar júrgizilip jatyr. Budan bólek densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ýákiletti organnyń «Jastardyń densaýlyq ortalyǵy» degen barlyq óńirlerde úlken mekemeleri bar. Osy mekemelerde aqparattyq túsindirý jumystary júrgizedi», – deidi Edil Ospan.
Densaýlyq saqtaý ministrliginiń deregi boiynsha sońǵy 5 jylda erte júktilik 43 paiyzǵa azaiǵan.
2024 jyly 15-17 jas aralyǵyndaǵy jasóspirim qyzdardyń arasynda júktilik jáne bosaný jaǵdailarynyń sany 2023 jylmen salystyrǵanda 10,2%-ǵa (1000 turǵynǵa shaqqanda 3,9-ǵa qarsy 3,5) jáne 8,2%-ǵa (1000 turǵynǵa shaqqanda 3,14-ke qarsy 2,88) tómendedi. Sondai-aq, erte jynystyq qatynasqa túsken qyzdardyń arasynda abort sany 13,4%-ǵa azaidy.
«Búgingi fertildik jastaǵy balalar men jasóspirimderdiń reprodýktivtik densaýlyǵynyń jaǵdaidy keiingi 10-15 jyl ishindegi demografiialyq protsesterge tikelei áser etedi», – dep otyr Densaýlyq saqtaý ministrligi.
BUU-nyń turǵyn halyq salasyndaǵy qorynyń (IýNFPA) zertteýine sáikes kontratseptsiianyń qazirgi zamanǵy quraldaryn jalpy el boiynsha da, óńirler boiynsha da paidalanatyn jasóspirimderdiń úlesi eń joǵary mánderimen 20%-dan aspaidy.
Al Senator Nurtóre Júsip jyl basynda Oqý-aǵartý jáne Densaýlyq saqtaý ministrligine mekteptegi baqylaýdy kúsheitý keregin aityp, depýtattyq saýal joldaǵan bolatyn. Nurtóre Júsip 2023 jyldyń ózinde 5 myńnan astam jasóspirim erte ana bolǵanyn, bul meditsinalyq uiymdarǵa tirkelgeni ǵana ekenin aityp dabyl qaqty. Depýtat mundai jasóspirimderdiń kóbi zorlyq-zombylyq kórgender degen.
«Biz bul máselege erekshe nazar aýdarmai bolmaidy. Óitkeni munyń áleýmettik saldary bar. Bul óte názik áleýmettik másele. Júkti bolǵan myna qyz balalar avtomatty túrde qaýip-qater aimaǵyna enedi jáne bilim alý múmkindigin joǵaltady. Áleýmettik qaishylyqtarǵa tap bolady. Sondyqtan osyǵan bailanysty túsindirý jumystaryn júrgizýdi, ulttyq deńgeide júieleý qajet dep esepteimin», – degen edi Senat depýtaty.
