بٷگٸندە تٶرتكٷل دٷنيەنٸڭ نازارى برازيلييا تٶرٸندە ٶتٸپ جاتقان تٶرتجىلدىقتىڭ باستى بەسەكەسٸ جازعى وليمپيادا ويىندارىندا ەكەنٸ ايتپاسا دا بەلگٸلٸ. ەلەمنٸڭ كٸل مىقتىلارى باس قوسقان الاماننىڭ بٸرٸنشٸ كٷنٸندە-اق, دزيۋدوشى ەلدوس سمەتوۆ ەل قورجىنىنا كٷمٸس جٷلدە سالىپ, التى الاشتى دٷر سٸلكٸندٸردٸ.
تاتامي تٶرٸندە جاسىنداي جارقىلداعان تارازدىق تارلانعا جانكٷيەر بولىپ, تاقىم قىسپاعان قازاق جوق شىعار. وسى تۇستا, ەڭ الدىمەن ەلدوستىڭ بٸرٸنشٸ جانكٷيەرلەرٸ اتا-اناسى مەن تۋعان تۋىستارى ەكەنٸن دە ايتا كەتۋ كەرەك. وسىعان وراي, وليمپيادا ويىندارىنىڭ كٷمٸس جٷلدەگەرٸ ەلدوس سمەتوۆتىڭ ٷيٸنە ارنايى ات باسىن بۇرىپ, قۇتتىقتاپ, ەكەسٸ باقتىباي مەن اناسى توقتاگٷلدٸڭ جەڭٸستەن كەيٸنگٸ ەسەرلەرٸمەن بٶلٸسكەن ەدٸك.
- ەل ماقتانىشىنا اينالعان باتىر ۇلدارىڭىزدىڭ جارقىن جەڭٸسٸ قۇتتى بولسىن! ەڭگٸمەمٸزدٸ وليمپيادانىڭ اقتىق سىنىندا العان ەسەردەن باستاساق. فينالدىق كەزدەسۋ سوڭعى مينۋتتارعا دەيٸن تارتىستى, ەرٸ شيەلەنٸستٸ تٷردە ٶتتٸ. وسى كەزدە تولقىعان كٶڭٸلدٸ قالاي باستىڭىزدار?
ەكەسٸ, باقتىباي:
- راحمەت! ەلدوسقا جانكٷيەر بولعان بارشا قازاقستاندىقتارعا العىسىمىز شەكسٸز. بالاسى اتقا شاپسا, اتا-اناسى ٷيدە وتىرىپ تاقىم قىسار قازاقپىز. بٸز دە باسقالار سيياقتى جانكٷيەر بولدىق. ەر كەزدەسۋٸن تاپجىلماي وتىرىپ تاماشالادىق. ەسٸرەسە, اقتىق سىندا رەسەيلٸك بالۋانمەن بەلدەسكەن سەتتەگٸ ەسەردٸ سٶزبەن ايتىپ جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. سوڭعى سەتتەرگە دەيٸن تەلەديداردىڭ الدىندا تىم-تىرىس وتىردىق. فينالدىق كەزدەسۋدە تەڭ تٷسٸپ, قوسىمشا ۋاقىت بەلگٸلەگەندە تٸپتەن قويارعا ورىن تاپپاي, تىپىرشىپ قالدىم. ەلدوس ۇتىلىپ, باسىن ۇستاپ جاتقاندا دا ٷنسٸز قالدىق. كٸشكەنە ۋاقىتتان كەيٸن عانا ٷلكەن ۇلىم جاندوس شاپالاق ۇرىپ, «كٷمٸس» دەپ ايقايلاعاندا بارىپ ەسٸمٸزدٸ جينادىق. ەلدوستىڭ ىلعي بٸرٸنشٸ ورىن الىپ جٷرگەنٸنە ەبدەن ٷيرەنٸپ الىپپىز. (كٷلٸپ). ەرينە, كەز كەلگەن سپورتشى وليمپيادا شىڭىن باعىندىرۋدى ارماندايدى عوي. ۇلىمنىڭ بۇل جەڭٸسٸ دە سول شىڭنان كەم ەمەس دەپ ويلايمىن.
اناسى, توقتاگٷل:
- ەلدوس ۇلىم بارلىق جانكٷيەرلەرٸنٸڭ ٷمٸتٸن اقتاپ, ەل نامىسىن ابىرويمەن قورعاپ شىققانىنا شىن قۋاندىم. جالپى, ەلدوس كٷرەسكەندە مەن دالاعا شىعىپ كەتەم. ونى باسىنان اياق قاراپ وتىرۋعا انا جٷرەگٸ شىداسىن با?! قاي جارىستا بولماسىن, ول كٸلەمگە شىقسا, مەن سىرتقا شىعىپ, تٸلەۋٸن تٸلەپ وتىرامىن. سوسىن, بٸراز ۋاقىت ٶتٸپ, «جەڭدٸ!» دەگەن داۋىستى ەستٸگەننەن كەيٸن عانا ٷيگە جٷگٸرٸپ كٸرەم. كەشەگٸ جارىستاعى ەسەر مٷلدە بٶلەك. ول كەزدە دە دالاعا شىعىپ كەتتٸم, بٸر اينالىپ كەلٸپ تەرەزەدەن قاراسام, ەلٸ كٷرەسٸپ جاتىر ەكەن. تاعى دا كەتٸپ قالدىم. كەلەسٸ كەلگەنٸمدە بالام باسىن ۇستاپ كٸلەمدە جاتىر. ۇلىم جاندوستىڭ سەكٸرٸپ قۋانعانىنان كەيٸن عانا قۋانىشتان جىلاپ جٸبەردٸم. بٸراق, تەلەديدارعا قاراسام ەلدوستىڭ ىنجىرعاسى تٷسٸپ, كٶڭٸلٸ بوساپ تۇر ەكەن. سوسىن, بٸردەن ەلدوسقا «ۇلىم, قۋانىشتان جٷرەگٸمٸز جارىلىپ, بٸزدٸڭ تٶبەمٸز كٶككە جەتٸپ جاتىر. كەرەمەت! سەن بٸزدٸڭ ماقتانىشىمىزسىڭ. ەشقانداي ۋايىمداما!» - دەپ, حات جولدادىم. ارتىنشا كٷلٸپ تۇرعان سۋرەتتەرٸمەن جاۋاپ جازدى.
- ەلدوستىڭ ٶزٸ ەشقانداي ٶكٸنٸش جوق دەگەنٸمەن, ونىڭ سول كەزدەگٸ كٶز جاسىنان بٸر «ەتتەگەن-ايدى» كٶرۋ قيىن ەمەس ەدٸ. رەسەي بالۋانىندا كەتكەن ەسەسٸ ۇلىڭىزعا قانشالىقتى قيىن سوعادى دەپ ويلايسىز?
ەكەسٸ:
- ەرينە, «ەتتەگەن-اي» دەگەن بولدى. ول سپورت بولعان سوڭ قالىپتى جاعداي. تاتاميدە ول ٷنەمٸ جەڭەتٸن دەپ ايتا المايمىن, ەرينە. تٶرەشٸ وىنڭ قولىن جوعارى كٶتەرگەن سەتتەرٸمەن بٸرگە جەكپە جەك الاڭىنان قارسىلاسىنىڭ جەڭٸسٸنە كۋە بولىپ قايتقان كەزدەرٸ دە از ەمەس. تٸپتٸ, بۇرىن قاتارىنان جەڭٸلگەن كەزدەرٸ دە بولعان. بٸراق, مويىمادى. كەرٸسٸنشە, قاتەلٸگٸن تٷزەۋگە تىرىسىپ, ايانباي ەڭبەك ەتتٸ. شىدامدىلىققا ٷيرەندٸ. ال, ەندٸ رەسەيلٸك بالۋاندا كەتكەن ەسەسٸنە كەلسەك, ول كەرٸسٸنشە وعان جەڭٸسكە دەگەن ىنتا سىيلايدى دەپ ويلايمىن.
اناسى:
- جارىس بولعان سوڭ, جەڭٸس پەن جەڭٸلٸس قاتار جٷرەدٸ عوي. قاي كەز ەكەنٸ ەسٸمدە جوق, بٸر جارىسقا بارىپ, ەرتەسٸنە تەلەفون شالدى. جەڭٸلگەن بە, ەلدە اعايىنان سٶز ەستٸگەن بولۋ كەرەك, كٶڭٸل-كٷيٸ جوق. ونىڭ الدىندا دا بٸر-ەكٸ جارىستا جولى بولماي جٷردٸ. «ماما, مەن قازٸر كيٸمدەرٸمدٸ تاستاپ, بەرٸنە قول سٸلتەپ ٷيگە قايتايىن با?» - دەدٸ. سوسىن مەن: «ۇلىم, ولاي بولمايدى. قانداي دٷنيە بولماسىن, وڭايشىلىقپەن كەلمەيدٸ. بۇلاي بولدى ەكەن دەپ, بەرٸنە قول سٸلتەي بەرسەڭ, سەنەن ەشتەڭە شىقپايدى. ولاي ٸستەمە! ەكەۋمٸزگە دەمالۋعا بولمايدى. مىنا جاقتان مەن دەمالسام, ارعى جاقتا سەن دەمالساڭ, سوندا كٸم جەتٸستٸككە جەتەدٸ?» - دەپ, ەكەسٸ ەكەۋمٸز ەكٸ جاقتان دەمەۋ بەردٸك. كەلەسٸ كٷنٸ كەلٸپ قالار ما ەكەن دەپ ويلادىق. جوق, كەلمەدٸ! شىدادى. ودان كەيٸن, بۇنداي سٶز ايتقان ەمەس. ٶمٸر بولعان سوڭ, بەرٸ دە بولادى عوي. بۇل جەڭٸلٸستەن دە ساباق الادى دەپ ويلايمىن.
- ەلدوستىڭ وليمپيادادان كەيٸنگٸ جوسپارلارى قانداي?
ەكەسٸ:
- برازيلييادان ەلگە ورالعاننان كەيٸن اۋىلعا بارىپ, ٷش-تٶرت اي دەمالامىن دەدٸ. ەرينە, ولاردىڭ دەمالىسىنىڭ ٶزٸ كٷندەلٸكتٸ جاتتىعۋمەن ٶتەدٸ عوي. ٷيگە كەلسە دە, كەشكٸسٸن جاتتىعۋ زالىنا بارىپ, بٸر مەزگٸل جاتتىعىپ كەلەدٸ. قالاي دەگەنمەن دە, كٷندەلٸكتٸ كٷشتٸڭ جۇمسالۋى, كەزەك-كەزەك ٶتٸپ جاتقان وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارى, كٶپتەگەن جارىستار سپورتشىنى پسيحولوگييالىق تۇرعىدان دا, فيزيكالىق تۇرعىدان دا شارشاتادى. بٸراق, ۇلىما سەنەمٸن! وليمپيادانىڭ التىنىن تٷبٸ موينىنا تاعادى ول!
ەنشٸ ەلدوس
- بالا ەلدوس قانداي ەدٸ? سپورتتان بٶلەك, ەن ايتاتىن, اسپاپتاردا وينايتىن ٶنەرٸن دە كٶز كٶرٸپ جٷر. باسقا قانداي ٶنەرٸ بار?
ەكەسٸ:
- ول كٸشكەنتايىنان شيراق بولاتىن. اۋىلدان قالاعا كٶشٸپ كەلگەندە ٷيٸمٸزدٸڭ قاسىندا سپورت مەكتەبٸ بولدى. بٸز جۇمىسقا كەتكەندە, ەكٸ اعاسىنا ەرٸپ, ٷشەۋٸ سول مەكتەپكە بارىپتى. سپورتتىڭ بٸراز تٷرٸنە دە قاتىسقان. ەڭ العاش كٷرەستٸڭ ەلٸپپەسٸن ٷيرەتكەن احمەت جۇماعۇلوۆ اعايىمەن دە سول جەردە تانىسقان. بالانى كٶزٸنەن تانيتىن باپكەر ەلدوستىڭ تىنىم تاپپايتىنىنا قىزىقتى ما ەكەن, ونى سول جەردەگٸ بالالارمەن كٷرەستٸرٸپ, ارتىنان دزيۋدو سپورتىنىڭ كيٸمٸن ۇستاتىپ, «ەرتەڭ كەل» دەپ جٸبەرٸپتٸ. كەشكٸسٸن ٷيگە كەلسەك, «مىنا كيٸمدٸ اعايىم بەردٸ, وسىنى اناڭا قىسقارتىپ تٸكتٸر دە, ەرتەڭ جاتتىعۋعا كەشٸكپەي كەل دەدٸ» - دەيدٸ. بٸز دە وعان قۋانىپ, ەرتەڭٸنە ٶزٸم ەرتٸپ بارىپ, اعايىمەن تانىستىم. ول كەزدە شامامەن 5-6 جاستا بولۋ كەرەك. مٸنە, سودان بەرٸ تىنىمسىز ەڭبەكتەنٸپ كەلەدٸ. كٸشكەنتاي كەزٸندە سالماعى ٶتە جەڭٸل بولدى. جارىسقا قاتىسۋ ٷشٸن شاقپاقتىڭ قورابىنىڭ ٸشٸنە قورعاسىن سالىپ, بەلدٸگٸنە تٸگٸپ, ٸشٸنەن كيٸپ الىپ جارىسقا بارعان كەزدەرٸ بولعان.(كٷلٸپ)
التىنشى سىنىپتا بولسا كەرەك, استاناداعى سپورت مەكتەبٸندە وقىپ جٷرگەن. بالامنىڭ قال-جاعدايىن بٸلمەك بولىپ, مەكتەبٸنە باردىم. مەن بارعاندا وقۋشىلار مەرەكەلٸك كونتسەرت قويىپ, ٶنەرلەرٸن كٶرسەتٸپ جاتىر ەكەن. سول شارادا ەلدوستىڭ ەن ايتقانىن العاش رەت كٶردٸم. ەكٸ اعاسى دا سپورتپەن اينالىستى. كەيٸننەن باقبەرگەن دەگەن اعاسى ٶنەر سالاسىنا اۋىسىپ, «مەرەي» توبىندا ەن دە ايتتى. اسپاپتىڭ كەز كەلگەن تٷرٸندە وينايدى. جالپى, وتباسىمىز سپورت پەن ەنگە جاقىن.
اناسى:
- كٸشكەنتاي كەزٸندە مٸنەزٸ ٶتە اشىق بولدى. ٷيدٸڭ كەنجەسٸ بولعاننان سوڭ با, جاسقانۋ دەگەندٸ بٸلمەيتٸن. كٸمنٸڭ بولسا دا ٸشٸ-باۋىرىنا كٸرٸپ, تەز تٸل تابىسىپ الاتىن. باۋىرماشىل, ەرٸ ەزٸلگە جاقىن بولىپ ٶستٸ. اينالاسىنداعى ادامداردى قۋانتۋعا اسىعىپ تۇرادى ەرقاشاندا. مىسالى, جارىستارىن اياقتاپ, ٷيگە كەلە جاتقاندا, ەرتەڭ بارامىن دەپ تەلەفون شالادى. بٸز وتباسىمىزبەن مەرە-سەرە بولىپ, ەرتەڭ ەلدوس كەلەدٸ دەپ دايىندالىپ جٷرگەندە, سول كٷنٸ ەشكٸمگە ايتپاي ٷيگە كٸرٸپ كەلەتٸن. جاقىن ادامدارىنا سولاي ٷنەمٸ قۋانىش سىيلاۋعا تىرىسىپ جٷرەدٸ.
بٸزدە قىز جوق. ٷشەۋٸ دە ۇل. ەلدوس دٷنيەگە كەلەتٸن كەزدە قىز بولسا ەكەن دەپ ارماندايتىنمىن. كەيٸننەن ۇلىم ماعان «ماما, مەن دٷنيەگە كەلگەندە قىز بولمادى دەپ ماعان ٶكپەلەپ قالعان شىعارسىز» دەپ كٷلەتٸن. اللاعا شٷكٸر, ٷشەۋٸ دە ەر جەتتٸ. ەلدوسىم ەل تانىعان ازامات بولدى. ٷيدٸڭ كەنجەسٸ بولعانىمەن, ەلٸنٸڭ ماقتانىشى اتاندى.
- ەلدوس جارىستاردا, وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىندا كٶبٸرەك بولادى. تٸپتٸ, شەت ەل اسىپ, سول جاقتا دايىندىقتارىن پىسىقتايدى. جالپى, تۋعان جەردە, اۋىلدا قانشالىقتى جيٸ بولادى?
ەكەسٸ:
- ييا, دۇرىس ايتاسىز. جاتتىعۋ مەن جارىستان قولى بوسامايدى. باپكەرلەرٸ رۇقساتىن بەرٸپ جٸبەرگەندە نەمەسە باسقا مەملەكەتتەن جارىستان كەلگەندە ٷيگە كەلەدٸ. بٸراق, ارى كەتسە ون كٷن. ەلدوس كەلگەندە تٶرت كٶزٸمٸز تٷگەلدەنٸپ, مەز-مەيرام بولىپ قالامىز. نە دەگەنمەن اۋىلدى ساعىنادى عوي.
اناسى:
- ٷيگە جيٸ كەلە بەرمەيدٸ. بٸراق, ەلدوس كەلگەندە مٸندەتتٸ تٷردە جىلقىنىڭ ەتٸ, قازى-قارتاسى مەن قىمىزى دايىن تۇرادى. شەت مەملەكەتتەرگە شىققاندا قازىسىن, ەتٸن, سورپاسىن, باۋىرساعىن مٸندەتتٸ تٷردە سالىپ جٸبەرەمٸز. باسقا ەلدەرگە جارىسقا كەتەردە تٸپتٸ, قازىسىن قاتىرىپ, سورپاسىن بٶتەلكەگە قۇيىپ, ونى دا مۇزبەن قاتىرىپ, سىرتىن سۋىق جٸبەرمەيتٸن قاعازبەن وراپ الىپ كەتەتٸن. قازىنىڭ دەمٸن تاتقان جاپوندىقتار, افريكالىقتار «بۇل قانداي شۇجىق» دەپ, سۇراپ جەيدٸ ەكەن (كٷلٸپ).
- ەل اراسىندا الۋان تٷرلٸ پٸكٸرلەر بولادى. مەسەلەن, سوڭعى ۋاقىتتا ەلدوس ساقال قويىپتى, دٸنگە قاتتى جاقىن بولىپ كەتتٸ دەگەن پٸكٸرلەر ايتىلا باستادى. وسى تۋرالى نە ايتا الاسىز?
ەكەسٸ:
- ييا, بۇنداي ەڭگٸمەلەردٸ بٸز دە ەستٸپ جٷرمٸز. ەلدوس توعىز جىلدان بەرٸ بەس ۋاقىت ناماز وقيدى. ساقال ٶسٸرگەندە تۇرعان ەشتەڭە جوق شىعار. الايدا, قانداي دا بٸر جات اعىمعا كٸرٸپ كەتٸپتٸ, دۇرىس ەمەس جولدا ەكەن دەگەن پٸكٸرلەر قاتە دەپ ويلايمىن. مۇسىلمان بولعان سوڭ, ناماز وقۋ پارىز. ول كەرٸسٸنشە, تەرتٸپكە ٷيرەتەدٸ ەمەس پە?! ال, ەندٸ ەلدوس ساقالدى ناماز وقىعانى ٷشٸن نەمەسە باسقا ٷشٸن ٶسٸرمەيدٸ. كەيدە الىپ تاستايدى. ۇزاق ۋاقىت جاتتىعۋدا جٷرگەندە ٶسٸپ كەتەدٸ. سول سەبەپتٸ تەرٸس ويلاۋ دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. ٶتكەن جىلى اناسى ەكەۋٸ قاجىلىققا بارىپ قايتتى. بيىل, اناسى ەكەۋمٸز باردىق. قازٸرگٸ كەزدە بۇرىنعىعا قاراعاندا مەشٸتكە باراتىن جاستاردىڭ سانى كٶبەيدٸ. بۇل دەگەنٸمٸز, جاستاردىڭ بويىندا يمان, تەرتٸپ, سابىرلىلىق پايدا بولدى دەگەن سٶز. بۇدان جامان بولمايدى دەپ ويلايمىن.
- ازييادا ويىندارىنىڭ, ازييانىڭ, ەلەمنٸڭ چەمپيونى, ەندٸ مٸنە, وليمپيادا ويىندارىنىڭ كٷمٸس جٷلدە يەگەرٸ اتاندى. جالپى, چەمپيوننىڭ اتا-اناسى بولعان قالاي?
ەكەسٸ:
- ەرينە, ٶز ۇلىڭ بەسٸ جوعارى الامانداردا توپ جارىپ جاتسا, بٸزگە ودان ارتىق باقىت جوق قوي. مەنٸڭ بار بايلىعىم وسى ۇلدارىم مەن نەمەرەلەرٸم. ەندٸ, ەلدوسىم دا اعالارىنا ەرٸپ كەلٸن تٷسٸرسە, ودان باسقا تٸلەگٸم جوق.
- التىنداي ۋاقىتتارىڭىزدى قيىپ, قۋانىشتارىڭىزدى بٶلٸسكەندەرٸڭٸزگە راقمەت ايتامىز. جەڭٸس قۇتتى بولسىن!
ەرعالي قارتايعان,
«جامبىل سپورتى»
