بلوگەر ەلدوس قادىرحانوۆ بالالى بولماق: ەكو تۋرالى نە بٸلۋٸمٸز كەرەك?

ۆيدەودان سكرينشوت

جۋىردا Eldos_kalabok اتىمەن تانىلعان بەلگٸلٸ بلوگەر ەلدوس قادىرحانوۆ پەن جارى تاڭشولپان شوتاەۆا سەبيلٸ بولاتىنىن جارييالاپ, سٷيٸنشٸ سۇرادى. بۇل جۇلدىزدى جۇپتىڭ قۋانىشى بٶلەك. ٶيتكەنٸ ەلدوس پەن تاڭشولپان سەبيلٸ بولۋدى 9 جىل كٷتكەن. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ بولاشاق اتا-انانىڭ ەموتسيياسى مەن ەلٸمٸزدە ەكو ارقىلى بالالى بولۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ كٶردٸ.

تانىمال جاستاردىڭ قۋانىشى

تانىمال جۇپتى قازاقستاندىقتار جارىسا قۇتتىقتادى. بلوگەردٸڭ كٶپتەن كٷتكەن ارمانى ورىندالىپ, ۇلدى بولماق.

«13 جىل بۇرىن «بەدەۋلٸك» دياگنوز قويىلعان, ول كەزدە تاڭشولپان دا جوق. 20 جاستاعى جٸگٸتپٸن. انامنىڭ باتاسى, سىنباي-سىنباي كەلٸپ, 24 جاسىمدا تاڭشولپاندى كەزدەستٸردٸم. وعان ٷيلەنەتٸننٸڭ الدىندا «وسىنداي جاعداي بولىپ تۇر, دەنساۋلىعىما بايلانىستى. ٶمٸرٸمٸز گٷل بولا ما, كٷل بولا ما بٸلمەيمٸن. بٸراق مەن نە جەيمٸن, سونى جەيسٸڭ, مەن نە كيەمٸن, سونى كيەسٸڭ. قيىندىققا بٸرگە تٶتەپ بەرەمٸز دەسەڭ, كەتتٸك» دەپ ۇسىنىس جاسادىم. ۇسىنىسىمدى قابىل الدى. سول سەتتٸڭ ٶتكەنٸنە دە 9 جىل ۋاقىت بولىپتى. وسى ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە 10-نان اسا وتا, جىلاۋ, قۇلدىراۋ, كريزيس... كٶپ سەتتەر باسىمىزدان ٶتتٸ. وتباسىلىق ٶمٸردٸ دە وسىمەن توقتاتامىز-اۋ دەگەن كەزدە: «تاڭشولپان وسى جاعداي مەندە بولعان كەزدە, مەنٸ سولاي تاستاپ كەتەسٸز با نە?» دەگەن كەزدە, بەرٸن ۇمىتاتىنمىن. قاتتى سىيلايمىن, قۇرمەتتەيمٸن, جاقسى كٶرەمٸن. قولداۋىڭ, موتيۆاتسيياڭ ٷشٸن كٶپ راقمەت!», – دەدٸ ەلدوس قادىرحانوۆ.

ەرلٸ-زايىپتى لەيلە سۇلتانقىزىنا بەرگەن سۇحباتىندا جٷكتٸلٸك كەزٸندەگٸ اۋىر كەزەڭدەر تۋرالى ايتتى.

«قانشاما كٶز جاس, قانشاما ۋايىم. وتا جاساعاننان كەيٸن, ماعان بٸردەن ەكو جاسادى. مەن روبوت سيياقتى, زومبي سيياقتى 24/7 جاتتىم ەشتەڭە ٸستەمەي. مەن دە, دەرٸگەرٸم الماز قۇرمانەلٸ دە قاتتى ٷمٸتتەنٸپ قالدىق. مەن بٸردەن «بولماعان سيياقتى» دەپ سەزدٸم. سەزگەنٸمدەي, بٸرٸنشٸسٸ سەتسٸز اياقتالدى. اللانىڭ قالاۋىمەن, ٶزٸڭمٸزدٸڭ دۇعامىزبەن, تٸلەپ كەلدٸك. استاناعا بارىپ, ەكٸنشٸسٸن جاساتتىق.
بۇرىن ٷيگە «سوسكا» الىپ قويعانمىن. ونى نە ٷشٸن الىپ قويعانىمدى بٸلمەيمٸن. بٸرەۋٸ – قىزعىلت, بٸرەۋٸ – كٶك. ەكٸنشٸ ەرەكەتٸمٸز نەتيجەلٸ بولىپ, «سوسكانى» جاسىرۋ ارقىلى جولداسىما ايتتىم. باسىندا سەنبەي, كٶزگە جاس الىپ, قۋاندىق. كەيٸن انالارىمىزعا ايتتىق.
ويدا-جوقتا قان كەتٸپ, اۋرۋحاناعا تٷستٸم. بالالار الاڭىندا ٷلكەن شار جارىلىپ, شوشىنىپ قالعاننان قان كەتۋ بولدى. ماشينامەن تٸكە كلينيكاعا جەتتٸك. مەن بەرٸ بٸتتٸ دەپ ويلادىم, ول كەزدە 5-6 اپتا ەدٸ جٷكتٸلٸگٸم. جان-جاعىما قاراماي جىلاپ جاتىرمىن, مەدبيكەلەر «جىلاما, قان قاتۋدٸ توقتاتۋ مٷمكٸن» دەپ بارىنشا جۇباتتى. ول دەمالىس كٷنٸ ەدٸ, ۋزيستٸ دەمالىسىنان الدىرىپ, قاندى توقتاتىپ, ۋكولدار سالىپ, ەكٸ كٷن اۋرۋحانادا جاتتىم. بۇل جاعداي تارازدا بولعاندىقتان ول جەردە نە بەرسە دە, استاناداعى دەرٸگەرٸمە حابارلاسىپ, ماقۇلداسا عانا ٸشٸپ, تەك ٶز دەرٸگەرٸمنٸڭ رۇقساتىمەن ەرەكەت ەتٸپ جٷردٸم.
بالا مەسەلەسٸ ەيەلگە عانا بايلانىستى ەمەس قوي. تۋماي جاتسا, ەيەلدەن كٶرەدٸ. كەلٸن ەمدەلٸپ جاتىر ما, مىنا جاقتا دەرٸگەر بار, مىنا جاقتا ەمشٸ بار دەپ بەرٸن كەلٸنگە جابا بەرەدٸ. ونداي كەزدە ەر ادام دا قارالىپ, ەكٸ جاقتان ەمدەلسە نەتيجە شىعادى دەپ ويلايمىن», – دەدٸ تاڭشولپان شوتاەۆا.

مەملەكەتتەن بٸر مٷمكٸندٸك

فوتو: الماتى ٶڭٸرلٸك كوممۋنيكاتسييالار قىزمەتٸ

2025 جىلى قازاقستاندا ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ (ەكو) باعدارلامالارى جاڭا سەرپٸنمەن جٷزەگە اسۋدا. مەملەكەت تاراپىنان بٶلٸنگەن كۆوتالار, زاماناۋي تەحنولوگييالار جەنە مەديتسينالىق قولجەتٸمدٸلٸك كٶپتەگەن وتباسىعا اتا-انا بولۋ ارمانىن جاقىنداتا تٷستٸ.

مٸندەتتٸ ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ (وسمس) اياسىندا بيىل قازاقستان بويىنشا مىڭداعان وتباسى تەگٸن ەكو جاساتۋعا مٷمكٸندٸك الىپ وتىر. بٸر رەتتٸك تسيكل شەڭبەرٸندە گورمونالدى ىنتالاندىرۋ, پۋنكتسييا (جۇمىرتقا الۋ), ۇرىقتاندىرۋ جەنە بٸر ەمبريوندى سالۋ — بارلىعى مەملەكەت ەسەبٸنەن جٷرگٸزٸلەدٸ.

مىسالى, قوستاناي وبلىسىنا بٶلٸنگەن 100 كۆوتانىڭ بٸر بٶلٸگٸ جىل باسىندا-اق يگەرٸلٸپ قويعان. بٸراق كەزەكتە تۇرعاندار سانى – 278 وتباسى. وسىنداي كٶرٸنٸس ەلٸمٸزدٸڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸندە دە بايقالادى. كۆوتا الۋ ٷشٸن ارنايى مەديتسينالىق كوميسسييانىڭ قورىتىندىسى قاجەت. سونىمەن قاتار, ەيەلدٸڭ جاسى 40-تان اسپاۋى كەرەك. ەرەكشە جاعدايلاردا – وۆاريالدىق قورى جوعارى ەيەلدەرگە 42–45 جاسقا دەيٸن رۇقسات بەرٸلۋٸ مٷمكٸن.

باعا مەن بالاما جولدار


جەكە كلينيكالاردا ەكو-نىڭ تولىق تسيكلٸ شامامەن 2 500–5 000 اقش دوللارىن قۇرايدى. بۇل سوماعا كەڭەس بەرۋ, گورمونالدى تەراپييا, ۇرىقتاندىرۋ جەنە ەمبريون سالۋ كٸرەدٸ. قوسىمشا زەرتتەۋلەرگە 300–800 دوللار كٶلەمٸندە قاراجات قاجەت.

كٶپتەگەن اتا-انالار جەكە كلينيكالاردى ۋاقىتتى ٷنەمدەۋ ٷشٸن جەنە تەحنولوگييالىق مٷمكٸندٸكتەرگە بايلانىستى تاڭدايدى. سەبەبٸ مۇندا جاس شەكتەۋٸ جۇمساق, سونىمەن قاتار وزىق ەدٸستەر كەڭٸنەن قولدانىلادى.

قازاقستاندا ەكو سەتتٸلٸگٸنٸڭ ورتاشا كٶرسەتكٸشٸ — 30% شاماسىندا. جەكە كلينيكالاردا بۇل كٶرسەتكٸش 50%-دان جوعارى بولۋى مٷمكٸن. جاڭا تەحنولوگييالار, اتاپ ايتقاندا time-lapse ارقىلى ەمبريونداردى ٷزدٸكسٸز باقىلاۋ, جاساندى ينتەللەكت كٶمەگٸمەن ساپالى ۇرىق تاڭداۋ جەنە گەنەتيكالىق سكرينينگ سەكٸلدٸ ەدٸستەر بۇل كٶرسەتكٸشتٸ ارتتىرۋعا ەسەر ەتۋدە.

تەحنولوگييا مەن ٷمٸت

2025 جىلى ەلەمدٸك رەپرودۋكتيۆتٸ مەديتسينادا AI (جاساندى ينتەللەكت) تەحنولوگييالارى بەلسەندٸ ەنگٸزٸلٸپ جاتىر. مىسالى, اقش پەن ەۋروپادا سپەرماتوزويدتى ٸرٸكتەۋدە STAR جەنە SpermGuide تەرٸزدٸ ميكروفليۋيدتٸ جٷيەلەر قولدانىلا باستادى. بۇل — ساپالى ۇرىق تاڭداۋعا, گەنەتيكالىق اۋىتقۋى جوق ەمبريونداردى انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

قازاقستاندىق كلينيكالار دا بۇل ٷردٸستەن تىس قالىپ وتىرعان جوق. ٸرٸ مەديتسينالىق ورتالىقتار گەنەتيكالىق تالداۋ, ەمبريوندى كريوكونسەرۆاتسييالاۋ جەنە جەكە ەمبريوندى باقىلاۋ تەحنولوگييالارىن ۇسىنۋدا.

ەكو بٷگٸندە مەديتسينالىق قىزمەت قانا ەمەس, ەلەۋمەتتٸك قولداۋدىڭ بٸر تٷرٸنە اينالدى. مەملەكەت تاراپىنان بٶلٸنەتٸن كۆوتالار – بالا سٷيۋگە ٷمٸتتەنەتٸن وتباسىلار ٷشٸن ٷلكەن مٷمكٸندٸك. الايدا بۇل مٷمكٸندٸك شەكتەۋلٸ. سوندىقتان ماماندار ۋاقىت جوعالتپاي, ەرتەرەك تەكسەرٸلٸپ, دۇرىس كلينيكانى تاڭداۋعا كەڭەس بەرەدٸ.

اقبوتا مۇسابەكقىزى