مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 5 ناۋرىزداعى پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بٸرلەسكەن وتىرىسىندا ۇسىنعان بەس ەلەۋمەتتٸك باستامانىڭ العاشقى «ەربٸر وتباسىنا باسپانا الۋدىڭ جاڭا مٷمكٸندٸكتەرٸن بەرۋ» باعىتىن ٸسكە اسىرۋ ەلٸمٸزدە يپوتەكالىق نەسيەلەندٸرۋ نارىعىن, قۇرىلىس سالاسىن دامىتۋعا, تۇرعىن ٷي قۇرىلىسىنداعى قازاقستاندىق قامتۋدىڭ ٷلەسٸن ارتتىرۋعا كەڭ تىنىس, سونى سەرپٸن بەرمەك.
سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدە حالىقتىڭ تۇرعىن ٷي جاعدايىن جاقسارتۋ, باسپانا الۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋ ماقساتىندا قابىلدانعان مەملەكەتتٸك باعدارلامالار اياسىندا ەدەۋٸر جۇمىس اتقارىلدى. دەگەنمەن بٷگٸندە كٶپتەگەن وتباسىلاردىڭ باسپاناسىز بولۋى بۇل سالادا ەلٸ دە شەشۋٸن كٷتكەن جەيتتەردٸڭ بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
ەلباسى «پرەزيدەنتتٸڭ بەس ەلەۋمەتتٸك باستاماسى» اتتى حالىققا ٷندەۋٸندە ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى زور بۇل مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸن تۇرعىن ٷي يپوتەكاسىن قالىڭ بۇقاراعا كەڭٸنەن, بارىنشا قولجەتٸمدٸ ەتۋ ارقىلى تابۋ ٷشٸن بارلىق جاعدايدى جاساۋ كەرەكتٸگٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. وسى ماقساتتا «7 – 20 – 25» باعدارلاماسىن ۇسىنىپ, ونىڭ نەگٸزگٸ شارتتارىن دا ٶزٸ بەلگٸلەپ بەردٸ. اتاپ ايتقاندا, جۇمىس ٸستەيتٸن ەربٸر ادام قازٸرگٸدەي 14-16 ەمەس, جىلىنا 7 پروتسەنتتەن اسپايتىن مٶلشەرلەمەمەن نەسيە الۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولادى. باستاپقى جارنانىڭ كٶلەمٸ 20 پروتسەنتتەن اسپاۋى جەنە اي سايىنعى تٶلەمدٸ ازايتۋ ٷشٸن 10-15 ەمەس, 25 جىلعا بەرٸلۋٸ شارت. «ول ٷشٸن ۇلتتىق بانكتٸڭ, ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەر مەن قور نارىعىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن ٸسكە قوسۋ كەرەك. ۇلتتىق بانك كەمٸندە بٸر تريلليون تەڭگە قارجى تارتاتىن ارنايى كومپانييانى قۇرۋى, ول قارجىنى بانكتەردٸڭ جوعارىدا ايتىلعان شارتتار بويىنشا بەرەتٸن جاڭا يپوتەكالىق نەسيەلەرٸن ساتىپ الۋعا جۇمساۋى قاجەت», – دەپ ناقتىلادى ميلليونداعان قازاقستاندىقتار ٷشٸن باسپانا الۋدىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ شارالارىن ن.نازارباەۆ.
«پرەزيدەنتتٸڭ بەس ەلەۋمەتتٸك باستاماسى» جارييالانعاننان كەيٸن اۋقىمدى ٸسكە بەل شەشە كٸرٸسكەن ٷكٸمەت بەلگٸلەنگەن مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋدىڭ جول كارتاسىن جاساپ, سەيسەنبٸدەگٸ وتىرىستا تالقىعا سالدى.
ٷكٸمەت وتىرىسىندا «پرەزيدەنتتٸڭ بەس ەلەۋمەتتٸك باستاماسى» اياسىندا قولعا الىنعان كٶپشٸلٸك ٷشٸن تۇرعىن ٷي يپوتەكاسىنىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «7 – 20 – 25. ەربٸر وتباسىنا باسپانا الۋدىڭ جاڭا مٷمكٸندٸكتەرٸ» باعدارلاماسىنا قاتىستى ۇلتتىق بانك تٶراعاسى دانييار اقىشەۆ باياندادى. ول ەلٸمٸزدە ەكٸ مىڭىنشى جىلداردان باستاپ تۇرعىن ٷي قۇرىلىسىن ۇزاق مەرزٸمدٸ قارجىلاندىرۋدى ىنتالاندىرۋ جەنە يپوتەكالىق كرەديتتەۋ جٷيەسٸن دامىتۋدىڭ تٷرلٸ تەسٸلدەرٸ قولدانىلعانىن ايتا كەلٸپ, جاڭا باعدارلامانى ەزٸرلەۋ بارىسىندا ەڭ الدىمەن ٶتكەن تەجٸريبەگە كٶڭٸل اۋدارۋ قاجەتتٸگٸنە توقتالدى. «مەسەلەن, 2000 جىلدارى ٸسكە قوسىلعان يپوتەكالىق كرەديتتەردٸ سەكيۋريتيلەندٸرۋ جٷيەسٸ.
بۇل تٶلەم قابٸلەتٸنە سۇرانىس قازٸرگٸدەن كٶپ تٶمەن بولعان جىلدارى يپوتەكالىق كرەديتتەۋدٸ دامىتۋعا ناقتى تٷرتكٸ بولدى. سونداي-اق ٸسكە قوسىلعان تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق اقشا جٷيەسٸ دە ٶزٸنٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸن دەلەلدەدٸ», – دەدٸ د.اقىشەۆ.
سوڭعى جىلدارى يپوتەكا مەن تۇرعىن ٷيدٸڭ قۇنىن ارزانداتۋعا باعىتتالعان «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى ٸسكە اسىرىلۋدا. جاڭا باستاما اياسىندا حالىقپەن جۇمىس ٸستەۋ بارىسىندا قولدانىستاعى قارجى ينفراقۇرىلىمىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن پايدالانۋعا نازار اۋدارۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتكەن د.اقىشەۆ: «بانكتەردٸڭ عانا حالىقپەن جۇمىس ٸستەۋ تەجٸريبەسٸ بار ەكەنٸ جەنە يپوتەكالىق كرەديتتەۋ بويىنشا جاپپاي قىزمەتتەر كٶرسەتە الاتىنى انىق. بۇل بولاشاق باعدارلامانىڭ بارىنشا قامتىلۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. سوندىقتان ۇلتتىق بانك ٶتكەن جىلداردىڭ نەعۇرلىم سەتتٸ تەجٸريبەسٸن پايدالانا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى بەلگٸلەگەن شارتتار نەگٸزٸندە «7 – 20 – 25» باعدارلاماسىن ٸسكە قوسادى: نەسيە جىلدىق 7%-پەن, 20%-تٸك باستاپقى جارنامەن 25 جىلعا بەرٸلەدٸ. ەڭ باستىسى, يپوتەكالىق كرەديتتەردٸ سەكيۋريتيلەندٸرۋدٸڭ مٸندەتتٸ تەتٸگٸمەن ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەر ارقىلى يپوتەكالىق كرەديتتەۋدٸڭ نارىقتىق قاعيداتتارىن پايدالانۋ», – دەدٸ.
باس بانكير سونداي-اق جىلجىمايتىن مٷلٸك باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىمەن قاتار قارىز الۋشىلاردىڭ كرەديتتٸك تەۋەكەلٸن جەتە باعالاماۋ نەتيجەسٸندە يپوتەكالىق قارىز الۋشىلاردى, ەسٸرەسە حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان وسال توپتارىن قورعاۋ قاجەتتٸلٸگٸنە ەكەپ سوققان جاعىمسىز تەجٸريبەنٸ ەسكەرۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
قالىڭ كٶپشٸلٸكتٸڭ تۇرعىن ٷي جاعدايىن جاقسارتۋعا ارنالعان جاڭا يپوتەكالىق باعدارلامانى ەزٸرلەۋگە كٸرٸسكەن ەلٸمٸزدٸڭ باس بانكٸ «7 – 20 – 25. ەربٸر وتباسىنا باسپانا الۋدىڭ جاڭا مٷمكٸندٸكتەرٸن» ٸسكە اسىرۋدىڭ دايىندىق كەزەڭدەرٸن ايقىندادى. ول نەگٸزگٸ تٶرت كەزەڭنەن تۇرادى. بۇل تۋرالى ۇلتتىق بانكتٸڭ تٶراعاسى دانييار اقىشەۆ ون ٷشٸنشٸ ناۋرىزدا ٶتكەن ٷكٸمەت وتىرىسىندا ايتىپ بەردٸ, دەپ حابارلايدى قارجى رەتتەۋشٸسٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ. ول بٸرٸنشٸ كەزەڭدٸ ٸسكە اسىرعان كەزدە بانكتەر مەن قور نارىعىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن بارىنشا ٸسكە قوسا وتىرىپ, يپوتەكالىق كرەديتتەردٸڭ سەكيۋريتيلەندٸرۋ تەتٸگٸن قالپىنا كەلتٸرۋ قاجەت ەكەندٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
پرەزيدەنتتٸڭ بٸرٸنشٸ باستاماسىنا وراي قولعا الىنعان «7-20-25» باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن جاڭا ۇيىم قۇرىلادى. وسى رەتتە د.اقىشەۆ جاقىن ارادا ۇلتتىق بانك باسقارماسى 100%-تٸك ەنشٸلەس ارنايى كومپانييا – باعدارلامانىڭ وپەراتورىن قۇرۋ مەسەلەسٸن قارايتىندىعىن ايتتى. جاڭا كومپانييانىڭ كاپيتالى ۇلتتىق بانكتٸڭ قاراجاتى ەسەبٸنەن قالىپتاساتىن بولادى. كاپيتال كومپانيياعا 7-20-25 فورمۋلاسى بويىنشا يپوتەكالىق كرەديتتەردٸ ساتىپ الۋ رەسٸمٸن ٸسكە قوسۋ ٷشٸن نارىقتىق تالاپتارمەن قارجى نارىعىنان قاراجات تارتۋعا قاجەت. بۇل – سەكيۋريتيلەندٸرۋ تەتٸگٸ.
ەكٸنشٸ كەزەڭ – باعدارلامانى تيٸمدٸ ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن وسى كومپانييانى قارجى اگەنتتٸگٸنٸڭ تانۋى. «بۇل كومپانييانىڭ وبليگاتسييالارى ٷشٸن مەملەكەتتٸك باعالى قاعازدارعا سالعانداي سالىق سالۋدى بٸلدٸرەدٸ. قاجەتتٸ زاڭنامالىق تٷزەتۋلەردٸ ۇلتتىق بانك ٷكٸمەتتٸڭ قاراۋىنا ناۋرىزدا جٸبەرەدٸ», – دەدٸ د.اقىشەۆ.
ٷشٸنشٸ كەزەڭ ەربٸر وتباسىنا باسپانا الۋدىڭ جاڭا مٷمكٸندٸكتەرٸن قولجەتٸمدٸ ەتەتٸن مەملەكەتتٸڭ تەڭدەسسٸز قادامى بولىپ تابىلاتىندىعىمەن سيپاتتالادى. الايدا, باعدارلاما ماسىلدىققا جول بەرمەۋگە تيٸس. «باعدارلامانىڭ قارجىلىق جاعى بولاشاق قارىز الۋشىلاردىڭ تٶلەم قابٸلەتتٸلٸگٸن تالاپ ەتەدٸ. باعدارلاماعا رەسمي كٸرٸسٸ بار قازاقستان ازاماتى قاتىسا الادى. قازٸرگٸ كەزدە بانكتەرمەن ٶلشەمشارتتار پىسىقتالۋدا. مىسالى, تۇرعىن ٷيدٸڭ قۇنى 7 ملن تەڭگە بولسا, اي سايىنعى تٶلەم 50 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. بۇل – جۇمىس ٸستەيتٸن قازاقستاندىقتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٷشٸن قولايلى. تۇرعىن ٷي قۇنى ەرتٷرلٸ بولعاندىقتان, ٸرٸ قالالار مەن ٶڭٸرلەر بويىنشا باسپانا قۇنى سارالاناتىن بولادى», – دەدٸ باس بانكير.
– تٶرتٸنشٸ كەزەڭ جەڭٸلدٸك بەرٸلگەن يپوتەكالىق كرەديتتەر تولىعىمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن جەنە تٷگەل قايتارىمدى بولۋعا تيٸس ەكەندٸگٸن بٸلدٸرەدٸ, – دەدٸ د.اقىشەۆ. – وسى رەتتە سوڭعى جىلدارى ەنگٸزٸلگەن, يپوتەكالىق كرەديت بەرۋدٸ تارتىمدى ەتپەگەن كەيبٸر نورمالاردى قايتا قاراۋ قاجەت. سونداي-اق ۇلتتىق بانك قاجەتتٸ زاڭنامالىق تٷزەتۋلەردٸ ٷكٸمەتتٸڭ قاراۋىنا جٸبەرەدٸ.
باعدارلامانىڭ اتالعان ٶلشەمدەرٸ الدىن الا جاسالعاندىعىن, سوندىقتان بۇل مەسەلەنٸڭ ەلٸ دە مٷددەلٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن جەنە بانكتەرمەن تالقىلاناتىنىن ايتا كەلٸپ, دانييار اقىشەۆ: «سونىمەن قاتار ٶڭٸرلەردە حالىقتى تۇرعىن ٷيمەن قامتۋدى ارتتىرۋ بٶلٸگٸندە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگانداردىڭ پٸكٸرلەرٸ مەن مٷددەلەرٸن ەسكەرۋ دە ماڭىزدى. وسى جاعدايلاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ بەس ەلەۋمەتتٸك باستاماسىن ٸسكە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ جول كارتاسىندا بەلگٸلەنگەن ٸس-شارالار مەن ٸسكە اسىرۋ مەرزٸمدەرٸن بٸز زاڭنامالىق تٷزەتۋلەر ۋاقتىلى ٸسكە اسىرىلعان جاعدايدا قولدايمىز», – دەپ اتاپ ٶتتٸ.
ەلباسىنىڭ باسپانانىڭ حالىققا جاپپاي قولجەتٸمدٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدٸ كٶزدەگەن باستاماسى قوعامنىڭ كٶڭٸلٸنەن شىققانى داۋسىز. قازٸرگٸ كٷنٸ تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸ بارلىق يپوتەكانىڭ باسىم بٶلٸگٸن الىپ وتىرعانىن جەنە ارزان يپوتەكانى كٷتكەن حالىق قاراسىنىڭ كٶپتٸگٸن ەسكەرسەك, نارىققا جاڭا كومپانييانىڭ كەلۋٸمەن بەسەكە قىزا تٷسپەك. نەتيجەسٸندە تۇرعىن ٷي قۇرىلىسى سالاسىندا دا, يپوتەكالىق نارىقتا دا بەسەكە قىزىپ, قالىڭ كٶپشٸلٸك باعاسى قولايلى, ساپاسى جاقسى باسپاناعا قول جەتكٸزەر كٷن الىس بولماس دەپ ٷمٸتتەنەمٸز.
رىمتاي ساعىنبەكوۆا
