بٷگٸن الماتى قالاسىندا قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋمەن «قۇرىلتاي – زاڭ شىعارۋشى بيلٸكتٸڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىنىڭ نەگٸزٸ» اتتى ساراپتامالىق الاڭ ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى ult.kz.
ٸس-شاراعا مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ٶكٸلدەرٸ, جەتەكشٸ تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ ماماندارى, عىلىمي قاۋىمداستىق, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ, قوعامدىق ۇيىمدار مەن ساراپشىلار قاتىستى.
ساراپتامالىق الاڭ جۇمىسىن باستاي وتىرىپ, قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جاندوس شايماردانوۆ قۇرىلتايدىڭ قۇرىلۋى اشىقتىق, كەسٸبيلٸك جەنە كەڭ قوعامدىق قاتىسۋ قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلگەن زاڭ شىعارۋشى بيلٸكتٸڭ جاڭا مودەلٸنە كٶشۋدٸ بٸلدٸرەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلتايدىڭ العاشقى سايلاۋى كونستيتۋتسييالىق رەفورمانى ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭٸنە اينالىپ, جاڭارتىلعان ٶكٸلدٸ بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ تولىققاندى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەدٸ. بۇل مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ جاڭا مودەلٸنە كٶشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. مۇندا نەگٸزگٸ رٶلدٸ قۋاتتى ساياسي ينستيتۋتتار, ساراپتامالىق سٷيەمەلدەۋ جەنە ازاماتتاردىڭ كەڭٸنەن قاتىسۋى اتقارادى.
ٸس-شارانىڭ العاشقى سەسسيياسى قۇرىلتايدىڭ كونستيتۋتسييالىق ترانسفورماتسيياسىنا, ونىڭ زاڭ شىعارۋ ٶكٸلەتتٸكتەرٸن دامىتۋعا, زاڭ جوبالارىن ەزٸرلەۋ تەتٸكتەرٸن جەتٸلدٸرۋگە جەنە زاڭ شىعارۋ قىزمەتٸن ساراپتامالىق سٷيەمەلدەۋدٸ كٷشەيتۋ مەسەلەلەرٸنە ارنالدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەدٸلەت ۆيتسە-مينيسترٸ دانيەل ۆايسوۆ قۇرىلتايدىڭ كونستيتۋتسييالىق ترانسفورماتسيياسىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن تانىستىرىپ, ونىڭ جاڭا ٶكٸلەتتٸكتەرٸ مەن مەملەكەتتٸك بيلٸك جٷيەسٸندەگٸ ورنىنا جان-جاقتى توقتالدى.
ۆيتسە-مينيستردٸڭ ايتۋىنشا, سايلاۋ جاڭارتىلعان زاڭناما نەگٸزٸندە ٶتەدٸ: قۇرىلتايدىڭ بارلىق 145 دەپۋتاتى بٸرىڭعاي جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگٸ بويىنشا پارتييالىق تٸزٸمدەر ارقىلى سايلانادى. مۇنداي تەسٸل ساياسي پارتييالاردىڭ رٶلٸن كٷشەيتٸپ, بەسەكەلەستٸكتٸ جەكەلەگەن كانديداتتاردان باعدارلامالارعا, يدەيالارعا جەنە مەملەكەتتٸك ساياساتتى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن ۇجىمدىق جاۋاپكەرشٸلٸك ارقالايتىن ساياسي كوماندالارعا قاراي باعىتتايدى.
فيلوسوفييا, ساياساتتانۋ جەنە دٸنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ايگٷل سەدۋاقاسوۆا قۇرىلتاي پارتييالىق قۇندىلىقتار مەن جالپىۇلتتىق مٷددەلەردٸ توعىستىراتىن تيٸمدٸ الاڭعا اينالا الاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتٸڭ قازٸرگٸ دامۋ كەزەڭٸ مەملەكەت, ساياسي پارتييالار, ساراپشىلار قاۋىمداستىعى, ازاماتتىق قوعام جەنە ٶڭٸرلەر اراسىنداعى تۇراقتى ٶزارا ٸس-قيمىلدى تالاپ ەتەدٸ.
ساراپشى سايلاۋ مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ بٸردەن-بٸر باستاۋى – حالىق ەكەندٸگٸن ايقىندايتىن كونستيتۋتسييالىق قاعيداتتى ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىراتىن نەگٸزگٸ تەتٸك ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. سوندىقتان ازاماتتاردىڭ داۋىس بەرۋگە بەلسەندٸ قاتىسۋى جاڭا ٶكٸلدٸ ورگاننىڭ قوعامدىق لەگيتيمدٸلٸگٸن نىعايتۋدا شەشۋشٸ مەنگە يە.
ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ورازعالي سەلتەەۆ قازاقستاندىقتاردىڭ ەلەكتورالدىق كٶڭٸل كٷيٸنە ارنالعان ەلەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸن تانىستىردى. ساۋالناما دەرەكتەرٸنە سەيكەس, ازاماتتاردىڭ 72,1%-ى قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىنا قاتىسۋعا دايىن ەكەنٸن بٸلدٸرگەن. بۇل قوعامنىڭ الداعى سايلاۋ ناۋقانىنا جوعارى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن كٶرسەتەدٸ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جوعارى كٶرسەتكٸش قوعامنىڭ زاڭ شىعارۋشى بيلٸكتٸڭ جاڭا مودەلٸنە زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن كٶرسەتەدٸ جەنە سايلاۋعا قاتىسۋ دەڭگەيٸ الدىڭعى پارلامەنتتٸك سايلاۋمەن سالىستىرعاندا جوعارى بولادى دەگەن بولجام جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ازاماتتاردىڭ جوعارى ەلەكتورالدىق بەلسەندٸلٸگٸ بولاشاق قۇرىلتايدىڭ قوعامدىق لەگيتيمدٸلٸگٸن نىعايتاتىن ماڭىزدى فاكتورعا اينالىپ, ەلدٸڭ ساياسي جٷيەسٸن ودان ەرٸ دامىتۋعا قاتىسۋعا دايىن ەكەنٸن ايعاقتايدى.
پٸكٸرتالاس بارىسىندا ساراپشىلار ەلەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەردٸڭ ساياسي پارتييالاردىڭ قازٸرگٸ بەلسەندٸلٸگٸ ازاماتتاردىڭ قوعامدىق كٶڭٸل كٷيٸنە ىقپال ەتٸپ وتىرعانىن اتاپ ٶتتٸ. مەسەلەن, قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قسزي مەن ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا ينستيتۋتىنىڭ ساۋالنامالارى «اق جول» مەن «Respublica» پارتييالارىنىڭ وڭشىل ەلەكتورات ٷشٸن بەسەكەگە تٷسٸپ جاتقانىن جەنە ەزٸرگە ولاردىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ شامالاس ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
سونىمەن قاتار, سولشىل باعىتتاعى ەلەكتوراتتىڭ قولداۋىنا ٷمٸتكەر جسدپ مەن قحپ پارتييالارىنىڭ رەيتينگتەرٸ دە بٸر-بٸرٸنە جاقىن – تيٸسٸنشە 3,6% جەنە 3,5%. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك ريتوريكاسىنىڭ ەدەۋٸر ۇقساستىعىمەن جەنە ەكٸ پارتييا اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردىڭ ەزٸرگە سايلاۋشىلاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ٷشٸن ايقىن بولماۋىمەن بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن.
پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ جارييا قۇقىق جەنە مەملەكەتتٸك باسقارۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى شولپان سايموۆا زاڭ شىعارۋ ٷدەرٸسٸن عىلىمي-تالدامالىق سٷيەمەلدەۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
Women in Tech Kazakhstan ۇيىمىنىڭ جەتەكشٸسٸ ەسەم بولاتجان ٶز بايانداماسىن قۇرىلتايداعى گەندەرلٸك ٶكٸلدٸك مەسەلەسٸنە ارنادى. ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, زاڭ شىعارۋشى بيلٸكتٸڭ جاڭا مودەلٸ مەن پارتييالىق جٷيەنٸڭ جاڭارۋى كەسٸبي كادرلىق رەزەرۆتٸ قالىپتاستىرۋعا قوسىمشا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار, ساياسي پارتييالار بٷگٸننەن باستاپ ەيەلدەردٸڭ كەسٸبي ٶسۋٸنە, پارتييالىق قىزمەتكە, مەسليحاتتار, قوعامدىق كەڭەستەر مەن ساراپتامالىق الاڭداردىڭ جۇمىسىنا تەڭ دەرەجەدە قاتىسۋىنا جاعداي جاساۋى قاجەت. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭنامالىق كٷن تەرتٸبٸ قالىپتاساتىن دەڭگەيلەردە ەيەلدەردٸڭ كەڭٸنەن ٶكٸلدٸك ەتۋٸ قازاقستاننىڭ جاڭا ساياسي جٷيەسٸنٸڭ كەمەلدٸگٸن ايقىندايتىن ماڭىزدى كٶرسەتكٸشتەردٸڭ بٸرٸنە اينالادى.
ەكٸنشٸ سەسسييادا قاتىسۋشىلار پارلامەنتتەردٸڭ قوعاممەن ٶزارا ٸس-قيمىلىنىڭ حالىقارالىق تەجٸريبەسٸن, قوعامدىق قاتىسۋدىڭ قۇقىقتىق تەتٸكتەرٸن, تسيفرلىق سەرۆيستەردٸ دامىتۋ جەنە مەملەكەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگتىڭ جاڭا فورماتتارىن تالقىلادى. سەسسييانى فيلوسوفييا, ساياساتتانۋ جەنە دٸنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ سالىستىرمالى ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ ايدار ەمرەباەۆ جٷرگٸزدٸ.
قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ بٸلٸم بەرۋ جەنە قوعامدىق دامۋ عىلىمدارى ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ جەڭٸسبەك تٶلەن پارلامەنتتەردٸڭ قوعاممەن ٶزارا ٸس-قيمىلىنىڭ حالىقارالىق تەجٸريبەسٸنە شولۋ جاسادى. ول شۆەيتسارييا, فينلياندييا, ۇلىبريتانييا جەنە وڭتٷستٸك كورەيا مىسالىندا زاڭ شىعارۋشى ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنٸمنٸڭ ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك شەشٸمدەردٸ تالقىلاۋعا قاتىسۋ مٷمكٸندٸكتەرٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى باسقارما تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ازامات بايعاليەۆ قۇرىلتاي سايلاۋىنا ارنالعان پارتييالىق تٸزٸمدەردٸڭ قالىپتاستىرىلۋىنا قاتىستى زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸن تانىستىردى. ول كانديداتتاردى باعالاۋدا ولاردىڭ مەدياداعى تانىمالدىلىعىمەن قاتار كەسٸبي قۇزىرەتتٸلٸگٸ مەن ٶڭٸرلٸك ٶكٸلدٸگٸنە دە ەرەكشە مەن بەرۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, پارتييالارعا سايلاۋ ناۋقانىنا دايىندالۋ ٷشٸن بەس ايعا جۋىق ۋاقىت بەرٸلدٸ. وسى كەزەڭدە ولار باعدارلامالارىن جاڭارتىپ, كانديداتتاردى ٸشكٸ ٸرٸكتەۋدەن ٶتكٸزٸپ, جاڭا ساياسي جٷيەنٸڭ تالاپتارىنا سەيكەس پارتييالىق كوماندالارىن قالىپتاستىردى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸرگٸ سايلاۋ ناۋقانى ساياسي بەسەكەلەستٸكتٸڭ جوعارى دەڭگەيٸن كٶرسەتٸپ, قازاقستانداعى پارتييالىق جٷيەنٸڭ ودان ەرٸ دامىپ كەلە جاتقانىن ايعاقتايدى.
ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى الۋا يبراەۆا قۇرىلتاي قىزمەتٸنە قوعامدىق قاتىسۋدىڭ قۇقىقتىق تەتٸكتەرٸن ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان بەكٸتۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, زاماناۋي قۇرىلتاي مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگ الاڭىنا اينالۋى تيٸس. مۇندا ازاماتتار ٶز ۇسىنىستارىن ايتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ شەشٸم قابىلداۋ بارىسىندا قالاي ەسكەرٸلەتٸنٸن دە كٶرە الۋى قاجەت. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قوعامدىق قاتىسۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ نەعۇرلىم كەڭ بولسا, ازاماتتاردىڭ ٶكٸلدٸ ينستيتۋتتارعا جەنە قابىلداناتىن زاڭداردىڭ ساپاسىنا دەگەن سەنٸمٸ سوعۇرلىم جوعارى بولادى.
الماتى قالاسىنىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ تٶراعاسى قايىرجان ەبدٸقالىقوۆ تۇراقتى قوعامدىق ديالوگتى حالىقپەن جٷيەلٸ كونسۋلتاتسييالارسىز, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردى, جاستاردى, عىلىمي قاۋىمداستىقتى جەنە ٶڭٸرلەردٸ كەڭٸنەن تارتۋسىز دامىتۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸن ايتتى.
ول زاڭنامالىق باستامالاردى اشىق تالقىلاۋ, قوعاممەن تۇراقتى كەرٸ بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋ جەنە ازاماتتاردى شەشٸم قابىلداۋ ٷدەرٸسٸنە كەڭٸنەن تارتۋ قوعامدىق سەنٸمدٸ نىعايتۋدىڭ ەرٸ دەموكراتييالىق ينستيتۋتتاردى ودان ەرٸ دامىتۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اعا وقىتۋشىسى ايگەرٸم جٷنٸسوۆا تسيفرلىق قۇرىلتاي تۇجىرىمداماسى مەن e-Parlament مودەلٸن ەنگٸزۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستارىن تانىستىردى. ول زاڭ جوبالارىن سٷيەمەلدەۋدٸڭ بٸرىڭعاي تسيفرلىق جٷيەسٸن قۇرۋدى, زاڭ شىعارۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ بارلىق كەزەڭٸنٸڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدٸ, ازاماتتاردىڭ تسيفرلىق قاتىسۋ تەتٸكتەرٸن دامىتۋدى جەنە زاڭنامالىق باستامالار مەن قوعامدىق ۇسىنىستاردى تالداۋدا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارىن قولدانۋدى ۇسىندى.
ساراپتامالىق الاڭ جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلە, قاتىسۋشىلار قۇرىلتايدىڭ قالىپتاسۋى كونستيتۋتسييالىق رەفورمانى ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرۋدىڭ باستالعانىن بٸلدٸرٸپ, قازاقستانداعى ٶكٸلدٸ بيلٸكتٸ دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸنە جول اشاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, الداعى سايلاۋ ەلدەگٸ دەيەكتٸ ساياسي جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى قادامىنا اينالىپ, «كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى قۇرىلتاي – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» مودەلٸن ودان ەرٸ نىعايتۋعا ىقپال ەتەدٸ.
ساراپشىلار پارتييالىق باعدارلامالار اراسىنداعى بەسەكەگە, زاڭ شىعارۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ اشىقتىعىنا, ازاماتتاردىڭ كەڭٸنەن قاتىسۋىنا, كەسٸبي ساراپتامالىق سٷيەمەلدەۋگە جەنە زاماناۋي تسيفرلىق تەحنولوگييالارعا نەگٸزدەلگەن جاڭا جٷيە مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتارعا دەگەن قوعامدىق سەنٸمدٸ ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ داۋىس بەرۋگە بەلسەندٸ قاتىسۋىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەنٸ ايتىلدى. ٶيتكەنٸ جوعارى سايلاۋ بەلسەندٸلٸگٸ جاڭا ٶكٸلدٸ ورگاننىڭ قوعامدىق لەگيتيمدٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتٸپ, قوعامنىڭ ەلدٸڭ ودان ەرٸ دامۋىنا قاتىسۋعا دايىن ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
