Búgin Almaty qalasynda QR Prezidenti janyndaǵy Qazaqstannyń strategiialyq zertteýler institýtynyń uiymdastyrýmen «Quryltai – zań shyǵarýshy biliktiń jańa arhitektýrasynyń negizi» atty saraptamalyq alań ótti, dep habarlaidy ult.kz.
Is-sharaǵa memlekettik organdardyń ókilderi, jetekshi taldaý ortalyqtarynyń mamandary, ǵylymi qaýymdastyq, joǵary oqý oryndarynyń ókilderi, qoǵamdyq uiymdar men sarapshylar qatysty.
Saraptamalyq alań jumysyn bastai otyryp, QR Prezidenti janyndaǵy Qazaqstannyń strategiialyq zertteýler institýtynyń direktory Jandos Shaimardanov Quryltaidyń qurylýy ashyqtyq, kásibilik jáne keń qoǵamdyq qatysý qaǵidattaryna negizdelgen zań shyǵarýshy biliktiń jańa modeline kóshýdi bildiretinin atap ótti. Onyń aitýynsha, Quryltaidyń alǵashqy sailaýy konstitýtsiialyq reformany is júzinde júzege asyrýdyń mańyzdy kezeńine ainalyp, jańartylǵan ókildi bilik júiesiniń tolyqqandy jumysyn qamtamasyz etedi. Bul memleket pen qoǵam arasyndaǵy ózara is-qimyldyń jańa modeline kóshýge múmkindik beredi. Munda negizgi róldi qýatty saiasi institýttar, saraptamalyq súiemeldeý jáne azamattardyń keńinen qatysýy atqarady.
Is-sharanyń alǵashqy sessiiasy Quryltaidyń konstitýtsiialyq transformatsiiasyna, onyń zań shyǵarý ókilettikterin damytýǵa, zań jobalaryn ázirleý tetikterin jetildirýge jáne zań shyǵarý qyzmetin saraptamalyq súiemeldeýdi kúsheitý máselelerine arnaldy.
Qazaqstan Respýblikasy Ádilet vitse-ministri Daniel Vaisov Quryltaidyń konstitýtsiialyq transformatsiiasynyń negizgi baǵyttaryn tanystyryp, onyń jańa ókilettikteri men memlekettik bilik júiesindegi ornyna jan-jaqty toqtaldy.
Vitse-ministrdiń aitýynsha, sailaý jańartylǵan zańnama negizinde ótedi: Quryltaidyń barlyq 145 depýtaty biryńǵai jalpyulttyq sailaý okrýgi boiynsha partiialyq tizimder arqyly sailanady. Mundai tásil saiasi partiialardyń rólin kúsheitip, básekelestikti jekelegen kandidattardan baǵdarlamalarǵa, ideialarǵa jáne memlekettik saiasatty iske asyrý úshin ujymdyq jaýapkershilik arqalaityn saiasi komandalarǵa qarai baǵyttaidy.
Filosofiia, saiasattaný jáne dintaný institýtynyń direktory Aigúl Sádýaqasova Quryltai partiialyq qundylyqtar men jalpyulttyq múddelerdi toǵystyratyn tiimdi alańǵa ainala alatynyn atap ótti. Onyń aitýynsha, memlekettiń qazirgi damý kezeńi memleket, saiasi partiialar, sarapshylar qaýymdastyǵy, azamattyq qoǵam jáne óńirler arasyndaǵy turaqty ózara is-qimyldy talap etedi.
Sarapshy sailaý memlekettik biliktiń birden-bir bastaýy – halyq ekendigin aiqyndaityn konstitýtsiialyq qaǵidatty is júzinde júzege asyratyn negizgi tetik ekenin atap ótti. Sondyqtan azamattardyń daýys berýge belsendi qatysýy jańa ókildi organnyń qoǵamdyq legitimdiligin nyǵaitýda sheshýshi mánge ie.
Eýraziialyq integratsiia institýtynyń direktory Orazǵali Selteev qazaqstandyqtardyń elektoraldyq kóńil kúiine arnalǵan áleýmettanýlyq zertteý nátijelerin tanystyrdy. Saýalnama derekterine sáikes, azamattardyń 72,1%-y Quryltai depýtattarynyń sailaýyna qatysýǵa daiyn ekenin bildirgen. Bul qoǵamnyń aldaǵy sailaý naýqanyna joǵary qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵanyn kórsetedi.
Sarapshynyń aitýynsha, mundai joǵary kórsetkish qoǵamnyń zań shyǵarýshy biliktiń jańa modeline zor qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵanyn kórsetedi jáne sailaýǵa qatysý deńgeii aldyńǵy parlamenttik sailaýmen salystyrǵanda joǵary bolady degen boljam jasaýǵa múmkindik beredi. Onyń pikirinshe, azamattardyń joǵary elektoraldyq belsendiligi bolashaq Quryltaidyń qoǵamdyq legitimdiligin nyǵaitatyn mańyzdy faktorǵa ainalyp, eldiń saiasi júiesin odan ári damytýǵa qatysýǵa daiyn ekenin aiǵaqtaidy.
Pikirtalas barysynda sarapshylar áleýmettanýlyq zertteýlerdiń saiasi partiialardyń qazirgi belsendiligi azamattardyń qoǵamdyq kóńil kúiine yqpal etip otyrǵanyn atap ótti. Máselen, QR Prezidenti janyndaǵy QSZI men Eýraziialyq integratsiia institýtynyń saýalnamalary «Aq jol» men «Respublica» partiialarynyń ońshyl elektorat úshin básekege túsip jatqanyn jáne ázirge olardyń múmkindikteri shamalas ekenin kórsetedi.
Sonymen qatar, solshyl baǵyttaǵy elektorattyń qoldaýyna úmitker JSDP men QHP partiialarynyń reitingteri de bir-birine jaqyn – tiisinshe 3,6% jáne 3,5%. Sarapshylardyń pikirinshe, bul olardyń áleýmettik ritorikasynyń edáýir uqsastyǵymen jáne eki partiia arasyndaǵy aiyrmashylyqtardyń ázirge sailaýshylardyń basym bóligi úshin aiqyn bolmaýymen bailanysty bolýy múmkin.
Parlamentarizm institýtynyń Jariia quqyq jáne memlekettik basqarý ortalyǵynyń basshysy Sholpan Saimova zań shyǵarý úderisin ǵylymi-taldamalyq súiemeldeýdiń mańyzdylyǵyna toqtaldy.
Women in Tech Kazakhstan uiymynyń jetekshisi Ásem Bolatjan óz baiandamasyn Quryltaidaǵy genderlik ókildik máselesine arnady. Sarapshynyń pikirinshe, zań shyǵarýshy biliktiń jańa modeli men partiialyq júieniń jańarýy kásibi kadrlyq rezervti qalyptastyrýǵa qosymsha múmkindik beredi. Sonymen qatar, saiasi partiialar búginnen bastap áielderdiń kásibi ósýine, partiialyq qyzmetke, máslihattar, qoǵamdyq keńester men saraptamalyq alańdardyń jumysyna teń dárejede qatysýyna jaǵdai jasaýy qajet. Onyń aitýynsha, zańnamalyq kún tártibi qalyptasatyn deńgeilerde áielderdiń keńinen ókildik etýi Qazaqstannyń jańa saiasi júiesiniń kemeldigin aiqyndaityn mańyzdy kórsetkishterdiń birine ainalady.
Ekinshi sessiiada qatysýshylar parlamentterdiń qoǵammen ózara is-qimylynyń halyqaralyq tájiribesin, qoǵamdyq qatysýdyń quqyqtyq tetikterin, tsifrlyq servisterdi damytý jáne memleket pen azamattar arasyndaǵy turaqty dialogtyń jańa formattaryn talqylady. Sessiiany Filosofiia, saiasattaný jáne dintaný institýtynyń Salystyrmaly saiasi zertteýler ortalyǵynyń jetekshisi Aidar Ámrebaev júrgizdi.
QR Ulttyq ǵylym akademiiasynyń Bilim berý jáne qoǵamdyq damý ǵylymdary ortalyǵynyń jetekshisi Jeńisbek Tólen parlamentterdiń qoǵammen ózara is-qimylynyń halyqaralyq tájiribesine sholý jasady. Ol Shveitsariia, Finliandiia, Ulybritaniia jáne Ońtústik Koreia mysalynda zań shyǵarýshy institýttarǵa degen senimniń azamattardyń memlekettik sheshimderdi talqylaýǵa qatysý múmkindikterimen tikelei bailanysty ekenin kórsetti.
Qazaqstandyq qoǵamdyq damý institýty basqarma tóraǵasynyń orynbasary Azamat Baiǵaliev Quryltai sailaýyna arnalǵan partiialyq tizimderdiń qalyptastyrylýyna qatysty zertteý nátijelerin tanystyrdy. Ol kandidattardy baǵalaýda olardyń mediadaǵy tanymaldylyǵymen qatar kásibi quzyrettiligi men óńirlik ókildigine de erekshe mán berý qajettigin atap ótti.
Sarapshynyń aitýynsha, partiialarǵa sailaý naýqanyna daiyndalý úshin bes aiǵa jýyq ýaqyt berildi. Osy kezeńde olar baǵdarlamalaryn jańartyp, kandidattardy ishki irikteýden ótkizip, jańa saiasi júieniń talaptaryna sáikes partiialyq komandalaryn qalyptastyrdy. Onyń pikirinshe, qazirgi sailaý naýqany saiasi básekelestiktiń joǵary deńgeiin kórsetip, Qazaqstandaǵy partiialyq júieniń odan ári damyp kele jatqanyn aiǵaqtaidy.
Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń professory Alýa Ibraeva Quryltai qyzmetine qoǵamdyq qatysýdyń quqyqtyq tetikterin institýtsionaldyq turǵydan bekitýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti.
Sarapshynyń aitýynsha, zamanaýi Quryltai memleket pen qoǵam arasyndaǵy turaqty dialog alańyna ainalýy tiis. Munda azamattar óz usynystaryn aityp qana qoimai, olardyń sheshim qabyldaý barysynda qalai eskeriletinin de kóre alýy qajet. Onyń pikirinshe, qoǵamdyq qatysý múmkindikteri neǵurlym keń bolsa, azamattardyń ókildi institýttarǵa jáne qabyldanatyn zańdardyń sapasyna degen senimi soǵurlym joǵary bolady.
Almaty qalasynyń Azamattyq aliansynyń tóraǵasy Qaiyrjan Ábdiqalyqov turaqty qoǵamdyq dialogty halyqpen júieli konsýltatsiialarsyz, úkimettik emes uiymdardy, jastardy, ǵylymi qaýymdastyqty jáne óńirlerdi keńinen tartýsyz damytý múmkin emestigin aitty.
Ol zańnamalyq bastamalardy ashyq talqylaý, qoǵammen turaqty keri bailanysty qamtamasyz etý jáne azamattardy sheshim qabyldaý úderisine keńinen tartý qoǵamdyq senimdi nyǵaitýdyń ári demokratiialyq institýttardy odan ári damytýdyń mańyzdy sharttary ekenin atap ótti.
Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń aǵa oqytýshysy Aigerim Júnisova tsifrlyq Quryltai tujyrymdamasy men e-Parlament modelin engizý jónindegi usynystaryn tanystyrdy. Ol zań jobalaryn súiemeldeýdiń biryńǵai tsifrlyq júiesin qurýdy, zań shyǵarý úderisiniń barlyq kezeńiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýdi, azamattardyń tsifrlyq qatysý tetikterin damytýdy jáne zańnamalyq bastamalar men qoǵamdyq usynystardy taldaýda jasandy intellekt tehnologiialaryn qoldanýdy usyndy.
Saraptamalyq alań jumysyn qorytyndylai kele, qatysýshylar Quryltaidyń qalyptasýy konstitýtsiialyq reformany is júzinde júzege asyrýdyń bastalǵanyn bildirip, Qazaqstandaǵy ókildi bilikti damytýdyń jańa kezeńine jol ashatynyn atap ótti. Sarapshylardyń pikirinshe, aldaǵy sailaý eldegi dáiekti saiasi jańǵyrýdyń mańyzdy qadamyna ainalyp, «Kúshti Prezident – Yqpaldy Quryltai – Esep beretin Úkimet» modelin odan ári nyǵaitýǵa yqpal etedi.
Sarapshylar partiialyq baǵdarlamalar arasyndaǵy básekege, zań shyǵarý úderisiniń ashyqtyǵyna, azamattardyń keńinen qatysýyna, kásibi saraptamalyq súiemeldeýge jáne zamanaýi tsifrlyq tehnologiialarǵa negizdelgen jańa júie memlekettik institýttarǵa degen qoǵamdyq senimdi arttyrýǵa múmkindik beretinin atap ótti. Sonymen qatar azamattardyń daýys berýge belsendi qatysýynyń mańyzy erekshe ekeni aityldy. Óitkeni joǵary sailaý belsendiligi jańa ókildi organnyń qoǵamdyq legitimdiligin qamtamasyz etip, qoǵamnyń eldiń odan ári damýyna qatysýǵa daiyn ekenin kórsetedi.
