«ەدٸلەتتٸ جەنە پروگرەسسيۆتٸ قازاقستاننىڭ حالىقتىق كونستيتۋتسيياسى ٷشٸن!» جالپىۇلتتىق كواليتسيياسى مٷشەلەرٸنٸڭ ۇلىتاۋ وبلىسىنا ساپارى اياسىندا سەتباەۆ قالاسىنداعى «اننەنسكايا» شاحتاسىنىڭ جۇمىسشىلارىمەن كەزدەسۋ ٶتتٸ.
كەزدەسۋ بارىسىندا جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسى مەن 15 ناۋرىزدا ٶتەتٸن الداعى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم مەسەلەلەرٸ تالقىلاندى. جيىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى – مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترٸ ايدا بالاەۆا, سونداي-اق دەپۋتاتتار, زاڭگەرلەر جەنە ساراپشىلىق قاۋىمداستىق ٶكٸلدەرٸ قاتىستى.
تالقىلاۋ بارىسىندا جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسىنداعى ەڭبەك ادامىنا, ٶندٸرٸستەگٸ
قاۋٸپسٸزدٸككە, ەدٸل قاعيداتتارعا جەنە مەملەكەتتٸڭ ازاماتتار الدىنداعى
جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە تٸكەلەي قاتىستى نورمالارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
ايدا بالاەۆا جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسى ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ مٷددەسٸنە باعىتتالعانىن جەنە ەڭبەك ۇجىمدارى ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزدى قۇندىلىقتاردى بەكٸتەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«جوبا مازمۇنىنىڭ مەنٸ ەڭ الدىمەن پرەامبۋلادان كٶرٸنٸس تابادى. ول «بٸز, قازاقستاننىڭ بٸرتۇتاس حالقى…» دەگەن سٶزدەرمەن باستالادى. بۇل – ماڭىزدى ەرٸ تەرەڭ ماعىناسى بار تۇجىرىم. ياعني ەلدٸڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن باستى قۇجاتتىڭ نەگٸزٸندە حالىقتىڭ ەركٸ جاتىر دەگەن سٶز. دەمەك, مەملەكەت قالاي داميتىنىنا بەرٸمٸز دە ورتاق جاۋاپتىمىز. پرەامبۋلادا ەڭبەك ادامدارىنا ەرەكشە جاقىن قۇندىلىقتار كٶرٸنٸس تاپقان. اتاپ ايتقاندا, ەڭبەك پەن بٸلٸمگە قۇرمەت, كەلەر ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك, «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتى, ەدٸلدٸك پەن ورنىقتى دامۋ بەرٸمٸز ٷشٸن اسا ماڭىزدى قۇندىلىقتار. شاحتاداعى ەڭبەك تۇرعىسىنان قاراساق, بۇل قاعيدالاردىڭ مەنٸ ايرىقشا تٷسٸنٸكتٸ. تەرتٸپ پەن تالاپ بولماسا, قاۋٸپسٸزدٸك بولمايدى. ال ەدٸل ەرەجە مەن جاۋاپكەرشٸلٸك بولماسا, ۇجىمدا دا, قوعامدا دا سەنٸم بولمايدى», – دەدٸ ايدا بالاەۆا.
كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار ٶنەركەسٸپتٸك ٶڭٸر ٷشٸن, سونداي-اق «اننەنسكايا» شاحتاسى سيياقتى كەسٸپورىندار ٷشٸن ەڭبەك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە, ٶندٸرٸستٸك تەرتٸپكە, ەرەجەلەردٸڭ بولجامدىلىعىنا جەنە جۇمىسشى ماماندىقتارىنا قۇرمەت كٶرسەتۋگە قاتىستى نورمالاردىڭ ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ەڭگٸمە بارىسىندا جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسىندا ەڭبەك جاعدايلارىنىڭ تيٸستٸ دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتٸلۋٸ ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك اناعۇرلىم ناقتى ايقىندالاتىنى, ال ٶندٸرٸستەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك قازٸرگٸ زامانعى ەلەۋمەتتٸك ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ ستاندارتتارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە قاراستىرىلاتىنى اتاپ ٶتٸلدٸ.
سونداي-اق, ٶنەركەسٸپ سالاسى بەتپە-بەت كەلٸپ وتىرعان زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. اتاپ ايتقاندا, ٶندٸرٸستٸ تسيفرلاندىرۋ, اۆتوماتتاندىرۋ, مونيتورينگ جٷرگٸزۋ جەنە ازاماتتاردىڭ تسيفرلىق ورتاداعى قۇقىقتارىن قورعاۋ مەسەلەلەرٸ سٶز بولدى.
تەحنولوگييالاردىڭ دامۋى قاۋٸپسٸزدٸك كەپٸلدٸكتەرٸن كٷشەيتۋمەن قاتار جٷرۋٸ تيٸس ەكەنٸ, ونىڭ ٸشٸندە جەكە دەرەكتەردٸ جەنە تسيفرلىق كوممۋنيكاتسييالاردى قورعاۋ مەسەلەلەرٸ دە ماڭىزدى ەكەنٸ ايتىلدى.
زاڭگەر سەرٸك اقىلباي كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ قۇقىقتىق ماڭىزىنا توقتالىپ, اتا زاڭ نورمالارى تەك ابستراكتٸلٸ تۇجىرىمدار كٷيٸندە قالىپ قويماي, ادامنىڭ مٷددەسٸنە, ونىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ەدٸلەتتٸلٸك قاعيداتتارىنا ناقتى قىزمەت ەتۋٸ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«جاڭا كونستيتۋتسييا ەلٸمٸزگە قاجەت. ٶيتكەنٸ وسى جىلدار ٸشٸندە قازاقستان تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ. ەگەر 1995 جىلعى كونستيتۋتسييا تەۋەلسٸز مەملەكەت قالىپتاسۋىنىڭ اسا كٷردەلٸ كەزەڭٸندە قابىلدانسا, بٷگٸندە بٸز بولاشاققا سەنٸممەن قاراپ, الدىمىزعا جاڭا مٸندەتتەر قويىپ وتىرمىز. ەڭ ماڭىزدىسى – قازٸرگٸ جوبا ٷلكەن ورتاق ەڭبەكتٸڭ نەتيجەسٸ بولدى. ونى ەزٸرلەۋگە عالىمدار, زاڭگەرلەر, ساراپشىلار, قوعام ٶكٸلدەرٸ قاتىستى. ەل ازاماتتارىنان مىڭداعان ۇسىنىستار تٷستٸ. سوندىقتان بۇل قۇجاتتى شىن مەنٸندە حالىقتىق سيپاتتاعى قۇجات دەپ ايتۋعا تولىق نەگٸز بار. وندا مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان باستامالار دا, قوعامنىڭ ەدٸلەتتٸلٸككە, تۇراقتىلىققا جەنە قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋعا دەگەن سۇرانىسى دا كٶرٸنٸس تاپقان», – دەدٸ ول.
كەزدەسۋ بارىسىندا ٶندٸرٸس ٶكٸلدەرٸ دە سٶز سٶيلەپ, ەڭبەك ۇجىمىنىڭ ۇستانىمىن بٸلدٸردٸ. ولار كەنشٸلەر قاۋىمى ٷشٸن ەڭ الدىمەن ٶندٸرٸستەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك, تەرتٸپ, ەلەۋمەتتٸك قورعالۋ جەنە ەڭبەك ادامىنا دەگەن قۇرمەت ايرىقشا ماڭىزعا يە ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«مەن شىعىس جەزقازعان كەنٸشٸندە تاۋ-كەن شەبەرٸ بولىپ جۇمىس ٸستەيمٸن جەنە بۇل سالانىڭ قانشالىقتى ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك پەن جوعارى كەسٸبيلٸكتٸ تالاپ ەتەتٸنٸن جاقسى بٸلەمٸن. ٶندٸرٸستە ەربٸر ادامنىڭ ەڭبەگٸ ورتاق نەتيجەگە قىزمەت ەتەدٸ. سوندىقتان تەرتٸپتٸ ساقتاۋ مەن قاۋٸپسٸزدٸك تالاپتارىن قاتاڭ ورىنداۋ – بەرٸمٸزگە ورتاق جاۋاپكەرشٸلٸك. سول سەبەپتٸ جاڭا كونستيتۋتسييادا ەڭبەك ادامىنىڭ قۇقىقتارى مەن ونىڭ ەلەۋمەتتٸك قورعالۋىنا ەرەكشە مەن بەرٸلگەنٸ بٸز ٷشٸن اسا ماڭىزدى. زاڭ ٷستەمدٸگٸ, ەدٸلەتتٸلٸك جەنە تەڭ مٷمكٸندٸكتەر – ٶندٸرٸس سالاسىندا ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن ادامدار ٷشٸن ەرتەڭگٸ كٷنگە سەنٸممەن قاراۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بەرٸك نەگٸز», – دەدٸ اسىلحان تالىپوۆ.
بۇل ويدى اعا بۋىن كەنشٸلەر دە جالعاستىرىپ, ٶنەركەسٸپتٸك ٶڭٸر ٷشٸن ەڭبەك, ەدٸلەتتٸلٸك جەنە زاڭ قاعيداتتارى ەردايىم باستى قۇندىلىق بولىپ كەلگەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«مەن جەزقازعان ٶڭٸرٸندەگٸ كەنٸشتەردە قىرىق جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتٸپ كەلەمٸن. سول سەبەپتٸ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا ەلٸمٸزدٸڭ قانداي كٷردەلٸ كەزەڭدەردەن ٶتكەنٸن جاقسى بٸلەمٸن. بٷگٸندە قازاقستان قالىپتاسۋ كەزەڭٸنەن ٶتٸپ, دامۋدىڭ جاڭا بەلەسٸنە كٶتەرٸلدٸ. مۇنداي ۋاقىتتا مەملەكەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جەنە بولاشاق ٷشٸن بەرٸك نەگٸز قالىپتاستىرۋ ايرىقشا ماڭىزدى. جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ بٸز ٷشٸن ماڭىزى زور. ٶيتكەنٸ وندا ەدٸلەتتٸلٸك, زاڭ مەن تەرتٸپ قاعيداتتارى, ەڭبەككە دەگەن قۇرمەت بەكٸتٸلەدٸ. سونداي-اق ەلدٸڭ ەگەمەندٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى قورعالادى. مەن بۇل قۇجات ادال ەڭبەگٸمەن ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ەربٸر ادامعا تٸرەك بولاتىن نەگٸزگٸ قۇندىلىقتاردى ايقىندايدى دەپ سەنەمٸن», – دەدٸ تۇرسىنبەك مەكٸشەۆ.
ازاماتتاردىڭ تٸكەلەي ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرۋ تەتٸگٸ رەتٸندەگٸ رەفەرەندۋمنىڭ ماڭىزى جەنە قوعامنىڭ تاعدىرلى شەشٸمدەردٸ تالقىلاۋعا بەلسەندٸ قاتىسۋىنىڭ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى امانجول ەلتاي دا ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ. ول ەكولوگييا مەسەلەسٸنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسىندا تابيعاتقا ۇقىپتى قاراۋ جەنە ەكولوگييالىق مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋ كەلەر ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ رەتٸندە قاراستىرىلاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, جەردٸڭ, سۋدىڭ جەنە اۋانىڭ تازالىعىن ساقتاۋ, سونداي-اق ەكولوگييالىق جاۋاپكەرشٸلٸككە قويىلاتىن تالاپتاردى كٷشەيتۋ قوعامنىڭ سۇرانىسى عانا ەمەس, ەلدٸڭ ودان ەرٸ دامۋىنا باعىت بەرەتٸن تۇراقتى قۇقىقتىق باعدارعا اينالۋى تيٸس.
قوعام ٶمٸرٸندەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸك, قۇقىقتىق تۇراقتىلىق جەنە زاڭنىڭ رٶلٸ مەسەلەسٸنە قىلمىستىق قۇقىق پەن كريمينولوگييا سالاسىنىڭ مامانى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ تە توقتالدى. ول قۇقىقتىق مەدەنيەتتٸڭ ماڭىزىنا, قوعامدىق كەلٸسٸمنٸڭ قۇندىلىعىنا جەنە ەل بولاشاعىن ايقىندايتىن شەشٸمدەردٸ قابىلداۋدا ازاماتتاردىڭ سانالى تٷردە قاتىسۋىنىڭ قاجەتتٸلٸگٸنە ەرەكشە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار نۇرلان دۋلاتبەكوۆ جاڭا كونستيتۋتسييا حالىققا تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ جاقىن بولۋى تيٸس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتتا بٸلٸم, عىلىم, مەدەنيەت جەنە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ باسىمدىقتارىنىڭ ايقىن كٶرٸنٸس تابۋى – قازاقستان دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭگە قادام باسقانىن بٸلدٸرەدٸ.
كەزدەسۋ بارىسىندا شاحتەرلەر مەن ەڭبەك ۇجىمى ٶكٸلدەرٸنە جاڭا كونستيتۋتسييا جوباسىنىڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارى بويىنشا جان-جاقتى تٷسٸندٸرمە بەرٸلٸپ, كواليتسييا مٷشەلەرٸمەن اشىق پٸكٸر الماسۋ ٶتتٸ. ديالوگقا قاتىسۋشىلار ەڭبەك ادامدارى ٷشٸن ەڭ الدىمەن تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ ەدٸل قاعيدالاردىڭ بولۋى, ٶندٸرٸستەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك, كەسٸبيلٸككە دەگەن قۇرمەت جەنە ەرتەڭگٸ كٷنگە دەگەن سەنٸمدٸلٸك ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
جيىن سوڭىندا الداعى رەفەرەندۋم ازاماتتاردىڭ ەل بولاشاعىن ايقىنداۋعا تٸكەلەي قاتىسۋىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭٸ بولاتىنى ايتىلدى. سونداي-اق, ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ بۇل باستامانى قولداۋى قوعامنىڭ كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەرگە دەگەن جوعارى قىزىعۋشىلىعى مەن بەلسەندٸ ازاماتتىق ۇستانىمىن ايقىن كٶرسەتەتٸنٸ اتاپ ٶتٸلدٸ.
