«Ádiletti jáne Progressivti Qazaqstannyń Halyqtyq Konstitýtsiiasy úshin!» Jalpyulttyq koalitsiiasy músheleriniń Ulytaý oblysyna sapary aiasynda Sátbaev qalasyndaǵy «Annenskaia» shahtasynyń jumysshylarymen kezdesý ótti.
Kezdesý barysynda jańa Konstitýtsiia jobasy men 15 naýryzda ótetin aldaǵy respýblikalyq referendým máseleleri talqylandy. Jiynda Qazaqstan Respýblikasy Premer-ministriniń orynbasary – Mádeniet jáne aqparat ministri Aida Balaeva, sondai-aq depýtattar, zańgerler jáne sarapshylyq qaýymdastyq ókilderi qatysty.
Talqylaý barysynda jańa Konstitýtsiia jobasyndaǵy eńbek adamyna, óndiristegi
qaýipsizdikke, ádil qaǵidattarǵa jáne memlekettiń azamattar aldyndaǵy
jaýapkershiligine tikelei qatysty normalarǵa erekshe nazar aýdaryldy.
Aida Balaeva jańa Konstitýtsiia jobasy eń aldymen azamattardyń múddesine baǵyttalǵanyn jáne eńbek ujymdary úshin airyqsha mańyzdy qundylyqtardy bekitetinin atap ótti.
«Joba mazmunynyń máni eń aldymen Preambýladan kórinis tabady. Ol «Biz, Qazaqstannyń birtutas halqy…» degen sózdermen bastalady. Bul – mańyzdy ári tereń maǵynasy bar tujyrym. Iaǵni eldiń bolashaǵyn aiqyndaityn basty qujattyń negizinde halyqtyń erki jatyr degen sóz. Demek, memleket qalai damitynyna bárimiz de ortaq jaýaptymyz. Preambýlada eńbek adamdaryna erekshe jaqyn qundylyqtar kórinis tapqan. Atap aitqanda, eńbek pen bilimge qurmet, keler urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik, «Zań men Tártip» qaǵidaty, ádildik pen ornyqty damý bárimiz úshin asa mańyzdy qundylyqtar. Shahtadaǵy eńbek turǵysynan qarasaq, bul qaǵidalardyń máni airyqsha túsinikti. Tártip pen talap bolmasa, qaýipsizdik bolmaidy. Al ádil ereje men jaýapkershilik bolmasa, ujymda da, qoǵamda da senim bolmaidy», – dedi Aida Balaeva.
Kezdesýge qatysýshylar ónerkásiptik óńir úshin, sondai-aq «Annenskaia» shahtasy siiaqty kásiporyndar úshin eńbek qaýipsizdigine, óndiristik tártipke, erejelerdiń boljamdylyǵyna jáne jumysshy mamandyqtaryna qurmet kórsetýge qatysty normalardyń erekshe mańyzǵa ie ekenin atap ótti. Áńgime barysynda jańa Konstitýtsiia jobasynda eńbek jaǵdailarynyń tiisti deńgeide qamtamasyz etilýi úshin jaýapkershilik anaǵurlym naqty aiqyndalatyny, al óndiristegi qaýipsizdik qazirgi zamanǵy áleýmettik saiasattyń negizgi standarttarynyń biri retinde qarastyrylatyny atap ótildi.
Sondai-aq, ónerkásip salasy betpe-bet kelip otyrǵan zamanaýi syn-qaterlerge de erekshe nazar aýdaryldy. Atap aitqanda, óndiristi tsifrlandyrý, avtomattandyrý, monitoring júrgizý jáne azamattardyń tsifrlyq ortadaǵy quqyqtaryn qorǵaý máseleleri sóz boldy.
Tehnologiialardyń damýy qaýipsizdik kepildikterin kúsheitýmen qatar júrýi tiis ekeni, onyń ishinde jeke derekterdi jáne tsifrlyq kommýnikatsiialardy qorǵaý máseleleri de mańyzdy ekeni aityldy.
Zańger Serik Aqylbai konstitýtsiialyq ózgeristerdiń quqyqtyq mańyzyna toqtalyp, Ata Zań normalary tek abstraktili tujyrymdar kúiinde qalyp qoimai, adamnyń múddesine, onyń qaýipsizdigi men ádilettilik qaǵidattaryna naqty qyzmet etýi qajet ekenin atap ótti.
«Jańa Konstitýtsiia elimizge qajet. Óitkeni osy jyldar ishinde Qazaqstan túbegeili ózgerdi. Eger 1995 jylǵy Konstitýtsiia táýelsiz memleket qalyptasýynyń asa kúrdeli kezeńinde qabyldansa, búginde biz bolashaqqa senimmen qarap, aldymyzǵa jańa mindetter qoiyp otyrmyz. Eń mańyzdysy – qazirgi joba úlken ortaq eńbektiń nátijesi boldy. Ony ázirleýge ǵalymdar, zańgerler, sarapshylar, qoǵam ókilderi qatysty. El azamattarynan myńdaǵan usynystar tústi. Sondyqtan bul qujatty shyn máninde halyqtyq sipattaǵy qujat dep aitýǵa tolyq negiz bar. Onda Memleket basshysy usynǵan bastamalar da, qoǵamnyń ádilettilikke, turaqtylyqqa jáne qýatty memleket qurýǵa degen suranysy da kórinis tapqan», – dedi ol.
Kezdesý barysynda óndiris ókilderi de sóz sóilep, eńbek ujymynyń ustanymyn bildirdi. Olar kenshiler qaýymy úshin eń aldymen óndiristegi qaýipsizdik, tártip, áleýmettik qorǵalý jáne eńbek adamyna degen qurmet airyqsha mańyzǵa ie ekenin atap ótti.
«Men Shyǵys Jezqazǵan kenishinde taý-ken sheberi bolyp jumys isteimin jáne bul salanyń qanshalyqty úlken jaýapkershilik pen joǵary kásibilikti talap etetinin jaqsy bilemin. Óndiriste árbir adamnyń eńbegi ortaq nátijege qyzmet etedi. Sondyqtan tártipti saqtaý men qaýipsizdik talaptaryn qatań oryndaý – bárimizge ortaq jaýapkershilik. Sol sebepti jańa Konstitýtsiiada eńbek adamynyń quqyqtary men onyń áleýmettik qorǵalýyna erekshe mán berilgeni biz úshin asa mańyzdy. Zań ústemdigi, ádilettilik jáne teń múmkindikter – óndiris salasynda eńbek etip júrgen adamdar úshin erteńgi kúnge senimmen qaraýǵa múmkindik beretin berik negiz», – dedi Asylhan Talypov.
Bul oidy aǵa býyn kenshiler de jalǵastyryp, ónerkásiptik óńir úshin eńbek, ádilettilik jáne zań qaǵidattary árdaiym basty qundylyq bolyp kelgenin atap ótti.
«Men Jezqazǵan óńirindegi kenishterde qyryq jylǵa jýyq eńbek etip kelemin. Sol sebepti Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda elimizdiń qandai kúrdeli kezeńderden ótkenin jaqsy bilemin. Búginde Qazaqstan qalyptasý kezeńinen ótip, damýdyń jańa belesine kóterildi. Mundai ýaqytta memlekettilikti nyǵaitý, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne bolashaq úshin berik negiz qalyptastyrý airyqsha mańyzdy. Jańa Konstitýtsiianyń biz úshin mańyzy zor. Óitkeni onda ádilettilik, Zań men Tártip qaǵidattary, eńbekke degen qurmet bekitiledi. Sondai-aq eldiń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵy qorǵalady. Men bul qujat adal eńbegimen ómir súrip jatqan árbir adamǵa tirek bolatyn negizgi qundylyqtardy aiqyndaidy dep senemin», – dedi Tursynbek Mákishev.
Azamattardyń tikelei óz pikirin bildirý tetigi retindegi referendýmnyń mańyzy jáne qoǵamnyń taǵdyrly sheshimderdi talqylaýǵa belsendi qatysýynyń qajettiligi týraly Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty Amanjol Áltai da óz pikirin bildirdi. Ol ekologiia máselesine erekshe nazar aýdaryp, jańa Konstitýtsiia jobasynda tabiǵatqa uqypty qaraý jáne ekologiialyq mádenietti qalyptastyrý keler urpaq aldyndaǵy jaýapkershiliktiń mańyzdy bóligi retinde qarastyrylatynyn atap ótti. Depýtattyń aitýynsha, qorshaǵan ortany qorǵaý, jerdiń, sýdyń jáne aýanyń tazalyǵyn saqtaý, sondai-aq ekologiialyq jaýapkershilikke qoiylatyn talaptardy kúsheitý qoǵamnyń suranysy ǵana emes, eldiń odan ári damýyna baǵyt beretin turaqty quqyqtyq baǵdarǵa ainalýy tiis.
Qoǵam ómirindegi jaýapkershilik, quqyqtyq turaqtylyq jáne zańnyń róli máselesine qylmystyq quqyq pen kriminologiia salasynyń mamany Nurlan Dýlatbekov te toqtaldy. Ol quqyqtyq mádeniettiń mańyzyna, qoǵamdyq kelisimniń qundylyǵyna jáne el bolashaǵyn aiqyndaityn sheshimderdi qabyldaýda azamattardyń sanaly túrde qatysýynyń qajettiligine erekshe nazar aýdardy. Sonymen qatar Nurlan Dýlatbekov jańa Konstitýtsiia halyqqa túsinikti ári jaqyn bolýy tiis ekenin atap ótti. Onyń aitýynsha, qujatta bilim, ǵylym, mádeniet jáne adami kapitaldy damytý basymdyqtarynyń aiqyn kórinis tabýy – Qazaqstan damýynyń jańa kezeńge qadam basqanyn bildiredi.
Kezdesý barysynda shahterler men eńbek ujymy ókilderine jańa Konstitýtsiia jobasynyń negizgi qaǵidalary boiynsha jan-jaqty túsindirme berilip, koalitsiia múshelerimen ashyq pikir almasý ótti. Dialogqa qatysýshylar eńbek adamdary úshin eń aldymen túsinikti ári ádil qaǵidalardyń bolýy, óndiristegi qaýipsizdik, kásibilikke degen qurmet jáne erteńgi kúnge degen senimdilik erekshe mańyzdy ekenin atap ótti.
Jiyn sońynda aldaǵy referendým azamattardyń el bolashaǵyn aiqyndaýǵa tikelei qatysýynyń mańyzdy kezeńi bolatyny aityldy. Sondai-aq, eńbek ujymdarynyń bul bastamany qoldaýy qoǵamnyń konstitýtsiialyq ózgeristerge degen joǵary qyzyǵýshylyǵy men belsendi azamattyq ustanymyn aiqyn kórsetetini atap ótildi.
