Kollaj: Ult.kz
Búginde qolymyz qalt etse boldy, áleýmettik jelini ashyp, túrli videolar kóretinimiz jasyryn emes. Ásirese, blogerlerdiń kúlkili pranktary kópshiliktiń nazaryn ózine aýdarýda. Osy oraida Ult.kz tilshisi zań men psihologiia salasynyń mamandaryn sózge tartyp, prank jasaýdyń saldaryn qarastyryp kórdi. Mamandar orynsyz jasalǵan pranktyń saldary oiynshyq bolmai qalýy múmkin ekenin aitady.
Prank túsiremin dep zańǵa qaishy áreketke baryp jatqandar da kezdesedi. Onyń bir dáleli Qytaida prank jasaǵan bloger qyzdyń áreketi. Almatyǵa Qytaidan jaqynda oralǵan boijetkenge qatysty Almaty qalalyq politsiia departamenti profilaktikalyq áńgime júrgizdi. Oǵan sebep – onyń qatysýymen túsirilgen beinerolikterdiń áleýmettik jelide keń taralýy jáne qoǵam tarapynan teris reaktsiia týyndaýy.
Atalǵan videolardyń birinde boijetken seriginiń qaltasynan uialy telefondy alyp, ony kóshede ketip bara jatqan Qytai azamattarynyń qolyna ustatady. Keiin solardy «telefon urlady» dep kórsetip, jaǵdaidy ádeii shyndyqqa janaspaityndai etip kórsetken. Profilaktikalyq áńgime barysynda boijetken áreketine ókinish bildirip, qoǵamnan keshirim surady.
– Men bul videolardy eshkimdi qorlaý nemese renjitý maqsatynda túsirmedim. Jariialaý kezinde oilanbaǵanym ras. Eger bireýdiń kóńiline tisem, keshirim suraimyn. Budan bylai jariialanatyn kontentke muqiiat qaraimyn, – dedi ol.
kollaj: turkystan.kz
Prank – oiyn ba, jaýapkershilik pe?
Búginde áleýmettik jelini ashsańyz, kúlkige qaryq qylǵan beinelerden kóz súrinedi. Biri dúkende adamdardy shoshytady, endi biri kóshede bógdeni mazaq etedi, úshinshisi jumys ornynda áriptesin «ázilmen» abdyratady. Bulardyń kóbi – prank, iaǵni josparlanǵan ázil. Biraq sol ázildiń astarynda ne jatyr? Shyn kóńil me, álde eserlik pe? Eń bastysy – onyń saldary qaida aparady?..
Psihologtar da, zańgerler de dabyl qaǵyp otyr: prank – adam psihikasyna da, qoǵamǵa da keri áser etýi múmkin, al kei jaǵdailarda zań aldyndaǵy jaýapkershilikke deiin jeteleidi.
Foto: Qýat Aýǵanbektiń jeke muraǵatynan
«Eger prank adamǵa ziian keltirse, qoǵamdyq tártipti buzsa nemese zańsyz árekettermen bailanysty bolsa – Qazaqstan zańdary ondai áreketter úshin jaýapkershilik qarastyrǵan.
Máselen, qoǵamǵa jat, ádepsiz áreketter men qoǵamdyq tynyshtyqty buzý QR Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 434-baby boiynsha "usaq buzaqylyq" dep tanylady.
Eger prank qasaqana kúsh qoldanýmen, múlikti búldirýmen nemese tártipti óreskel buzýmen qatar júrse – QR Qylmystyq kodeksiniń 293-babyna sai buzaqylyq retinde qarastyrylady.
Al eger adamnyń densaýlyǵyna ziian kelse – bul QK 107–109-baptaryna sáikes jaýapkershilikke ákep soǵady.
Psihologiialyq nemese moraldyq ziian kelse – azamattyq sot arqyly moraldyq ótemaqy talap etilýi múmkin (QR Azamattyq kodeksi, 951-bap)», – deidi zańger Qýat Aýǵanbek.
Kameraǵa túsirýge bola ma?
Qoǵamda kóp talqylanatyn taǵy bir másele – adamnyń ruqsatynsyz videoǵa túsirý jáne ony áleýmettik jelige jariialaý. Bul – oinaqy video túsirý ǵana emes, jeke ómirge aralasý.
Eger adam beinelenýge kelisim bermese, onyń videosyn internetke júkteý — QR Azamattyq kodeksiniń 145-babyn, «Aqparat týraly» jáne «BAQ týraly» zańdardy buzýy múmkin.
Jábirlenýshi beinejazbany óshirýdi talap etýge tolyq quqyly. Eger bul talap oryndalmasa, azamattyq nemese qylmystyq jaýapkershilik týyndaidy.
Keibir prank jasaýshylar jasyryn kamerany qoldanady. Bul endi ázil emes, qylmystyq áreket dep esepteidi zańger.
QR Qylmystyq kodeksiniń 147-babyna sáikes, jasyryn túsirilim – jeke ómirge zańsyz aralasý retinde qarastyrylady. Bul úshin qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan.
Tipti BAQ ókilderi de adam ruqsatynsyz jasyryn túsirilim júrgizýge quqyly emes.
Prank – tek kúlki úshin jasalatyn erkin qimyl emes, ol adamnyń ishki álemine, psihikasyna, qadir-qasietine aralasý. Ásirese adamnyń ruqsatynsyz, qalaýynsyz oryn alǵan ázil zorlyqtyń jeńil túrine ainalýy múmkin.
Pishologtyń aitýynsha, qoǵamdyq qarym-qatynasty jeńil ázilmen emes, mádeni dialogpen quraiyq. Kúlki izdep júrip, zańnan attamaiyq. Ázildiń de shekarasy bar – ol adamnyń quqyǵy men qadiri.
Psihologiialyq soqqy aldym
Psihologtyń sózinshe, prank adamnyń psihikasyna qatty áser etýi múmkin. Birinshiden, ol adamnyń boiyndaǵy burynǵy qorqynyshtaryn qozǵap jiberedi. Ekinshiden, adam psihologiialyq jaraqat alýy yqtimal.
Foto: Gúlbaným Mýradýllaevanyń jeke muraǵatynan
«Men – shoktyq jaraqat (shokovaia travma) boiynsha mamanmyn. Mundai jaǵdaiǵa adam túsip qalmaýy úshin eń aldymen onyń ainalasyn bekitip, psihikasyn nyǵaitý qajet. Men ár adammen jumysymdy osylai bastaimyn. Óitkeni shoktyq jaraqatqa uryndyrǵan sát – bul adamnyń álsiz jerine birden soqqy berý, iaǵni ony birden "qorǵansyz ótkelge" iterý siiaqty.
Al prank kezinde adam esh daiyndyqsyz sol qorǵansyz ótkelge bir-aq laqtyrylady. Odan ol shyǵa ma, shyǵa almai ma – ol jaǵy beimálim. Keide adamdar ondai kúiden múlde shyǵa almai qalýy da múmkin.
Buryn maǵan da prank jasaǵan. Múmkin, olar psihologtyń psihikasy myqty bolady dep oilaǵan shyǵar. Men kásibi maman bolsam da, bul jaǵdaidy aýyr qabyldadym. Onyń ústine, sol kezeńde men shoktyq jaraqatpen jumys isteý boiynsha mamandandyrýdan ótip jatqan bolatynmyn.
Prank tek óte jaqyn adamdar arasynda, birin-biri jaqsy biletin, senim artatyn ortalarda ǵana bolýy kerek. Sonda ǵana adamnyń reaktsiiasyn aldyn ala boljaýǵa bolady. Al syrt adamǵa, qarym-qatynas shynaiy damymaǵan ortada prank jasaýdyń esh qajeti joq.
Biz árbir adamda prank kezinde qandai reaktsiia bolatynyn naqty bile almaimyz. Iá, keibir dúnielerdi ázilmen aitýǵa, astarlap jetkizýge bolady. Biraq prankty betaldy, daiyndyqsyz jasaý – durys emes», – deidi pisholog Gúlbaným Mýradýllaeva.
Biz ádette prank qurbany týraly kóp aitamyz. Al prankty kim jasaidy? Psihologiiada bul da mańyzdy suraq. Adamnyń erkinen tys, onyń qalaýyn eskermei jasalǵan prankty tipti psihologiialyq zorlyq-zombylyq deýge bolady.
Aqbota Musabekqyzy
