Foto: ellar-med.by
2007 jyldan bastap, BUU Bas Assambleiasy 2 sáýirdi Dúniejúzilik aýtizm týraly aqparat taratý kúni dep jariialady. Birikken Ulttar Uiymy bul kúndi aýtizm úshin barlyq adam quqyqtary men negizgi bostandyqtaryn basqa adamdarmen teń dárejede qamtamasyz etý jáne yntalandyrý maqsatynda atap ótedi. Osy oraida Májilis depýtaty Ekaterina Smoliakova Májilis otyrysynda aýtizmge shaldyqqandar týraly másele kóterdi, dep habarlaidy Ult.kz.
Elimizde jalpy 737 450 múgedektigi bar adamdardyń ishinde psihikalyq fýnktsiialary buzylǵan 144 094 adam, onyń ishinde 17 028 adamǵa aýtizm diagnozy qoiylǵan. Aýtizm diagnozy boiynsha kósh basynda Astana qalasy 2292 adam, Almaty qalasynda 1006 adam tirkelgen.
Qazaqstanda «Asyl Miras» qorynyń qoldaýymen 13 korrektsiialyq ortalyq ashylǵan, onyń 11 memlekettik, 2 ortalyq Almaty, Astana qalalarynda qordyń basqarýymen jumysyn atqarýda. Bul jetkiliksiz, óitkeni osy ortalyqtarda 3000-nan asa bala oqyp jatsa, 3000 astamy - kezekte tur.
Depýtattyń aitýynsha ortalyqtardyń jetispeýshiligi saldarynan, balasyn oilap qaiǵyryp júrgen ata-ana taýqymetin paidalanyp, sany kóp sapasy joq, baǵasy altynnan qymbat jekemenshik ortalyqtar paidaǵa belshesinen batýda.
"Ol jerde qanshalyqty maman, durys ádisteme paidalanatyny da belgisiz", -deidi depýtat Smoliakova.
Foto: videodan kadr
Ekaterina Smoliakova aýtizmge kesh diagnoz qoiý - basty másele dep otyr.
"Aýtizmniń alǵashqy belgileri 6-12 aida paida bolýy múmkin bolsa da, Qazaqstanda diagnoz resmi túrde 3-5 jasta ǵana qoiylady. Bul balalardyń bolashaǵy bulyńǵyr, korrektsiialyq ortalyqtan sátti ótken kúnde de, eseiip er jetkende qalai ómir súredi, qaida oqidy, qandai mamandyq alady, qaida jumys istep janyn baǵatyny - úlken suraq", -deidi ol.
Joǵarǵy oqý oryndarynda oqyp jatqan 2 686 múgedektigi bar stýdenttiń ishinde tek 5 aýtist bilim alýda. Sonda elimizdegi 17 028 aýtizmi bar balanyń 5 ǵana bilim alyp jatsa, 6000-ǵa jýyǵy korrektsiialyq ortalyqta júrse, qalǵan 11 000-nan astam aýtisttiń taǵdyry belgisiz.
"Qazir múgedektigi bar azamattardyń qoǵamǵa beiimdelip, jumyspen qamtylýyn tek áleýmettik kásipkerler júzege asyrýda. Elimizde 835 áleýmettik kásipker tirkelgen, biraq bul azamattar paida taýyp otyrǵan kásipkerlermen birdei salyq tóleýde. Múgedektigi bar jandardy jumysqa turǵyzý kórsetkishterin 49%-dan asyrǵan Ulybritaniia, AQSh, Kanada, Japoniia tájribesine súiensek, barlyǵyn áleýmettik kásipkerlik arqyly jumyspen qamtamasyz etip, basqa adamdardan bólmei, qoǵamnyń tolyqqandy múshesi retinde sezinýine jáne qosymsha qarajat tabýyna múmkindik jasap otyr", -deidi E. Smoliakova.
Depýtat Ekaterina Smoliakova Qazaqstan Respýblikasy Premer- ministriniń orynbasary Ermek Kósherbaevqa jeti túrli usynys jasady:
Birinshi: Ár oblys ortalyǵynda aýtizm dertine shaldyqqan balalarǵa arnalǵan «Erte diagnostikalaý, otbasylardy qoldaý jáne súiemeldeý ortalyqtaryn» ashý.
Ekinshi: Meditsinalyq, pedagogikalyq, psihologiialyq jáne áleýmettik pánderdi biriktiretin jańa bilim berý baǵdarlamalaryn ázirlep, múgedektigi bar adamadarmen jumys isteitin jańa formatsiiadaǵy mamandardy daiarlaý.
Úshinshi: Mentaldy aýytqýlary bar azamattarǵa arnaiy beiimdelgen kýrstarda kásip alý múmkindikterin qarastyrý.
Tórtinshi: Áleýmettik kásipkerlikti qoldaý maqsatynda salyq kodeksiniń jańa jobasyna arnaiy salyq jeńildikterin qarastyrý.
Besinshi: Áleýmettik kásipkerlik týraly zańda kórsetilgen 9 túrli jeńildiktiń barlyǵyn tolyqqandy júzege asýyn qamtamasyz etý.
Altynshy: Áleýmettik kásipkerliktiń damýyna tejeý bolyp otyrǵan - bir jobaǵa birneshe memlekettik baǵdarlamadan qarjylandyrý tájribesinen bas tartý.
Jetinshi: Elimizde aýtizm máselesin qoǵamdyq júkteme retinde kóterip, óz kúshterimen ortalyqtar men mektepter ashqan azamattardyń, analardyń eńbegin arnaiy marapatpen atap ótý.
