Фото: egemen.kz
Саясаткер, қоғам қайраткері Бөріхан Нұрмұғамедов әлеуметтік желідегі парақшасында өзекті тақырыпқа қатысты пікірін жариялады. Ол оқырманды эмоциялық реакциядан гөрі салмақты талқылауға шақырып, мәселенің мәніне үңілуді ұсынады, деп хабарлайды Ult.kz.
Бөріхан Нұрмұғамедов жазбасында:
"Жаңа Конституция жобасы төңірегіндегі қоғамдық пікірталас өрістеген сайын, сынның едәуір бөлігі нақты нормаларды талдауға емес, өзгерістердің өзіне алдын ала қалыптасқан көзқарасқа негізделетіні байқалады. Конституция құқықтық тетіктер жүйесі ретінде емес, саяси символ ретінде қабылданып, оған күдік, алаңдаушылық пен өткен тәжірибе проекцияланады. Соның салдарынан талқылау институционалдық логиканы саралаудан ықтимал ниеттерді түсіндіруге ауысып, құжаттың мәні оның мәтінімен емес, сыншылардың күтілімдерімен айқындала бастайды.
Мұндай сынның басты мәселесі – талдаудың болжаммен алмастырылуы. Негізгі сұраққа — жаңа институттар нақты қалай жұмыс істейді — жауап іздеудің орнына, қоғамға көбіне бұл өзгерістердің «нені білдіруі мүмкін» екені талқыланады. Ал мемлекеттік жүйе жорамалдар кеңістігінде емес, нақты белгіленген өкілеттіктер, рәсімдер мен жауапкершілік аясында өмір сүреді. Конституцияны дәл осы өлшемдер бойынша бағалау қажет: ол қандай институттар құрады, олардың арасындағы функцияларды қалай бөледі және өзара тепе-теңдік тетіктерін қалай қарастырады.
Кең таралған тәсілдердің бірі – нақты құқықтық нормаларды талдамай-ақ, реформаға жасырын ниет телу. Кез келген өзгеріс автоматты түрде ықтимал қауіп ретінде түсіндіріледі, бірақ бұл қауіптің қандай нақты құқықтық механизм арқылы жүзеге асуы мүмкін екені түсіндірілмейді. Нәтижесінде жалпы қауіп сезімі қалыптасады, алайда институционалдық дәлелдеме болмайды. Бұл эмоциялық фон тудырғанымен, реформаның шынайы мазмұнын түсінуге мүмкіндік бермейді.
Тіпті сын академиялық сипат алған жағдайда да осы логика жиі сақталады. Алдымен өзгерістердің саяси мәні туралы жалпы тұжырым жасалып, кейін Конституцияның жекелеген ережелері сол алдын ала қабылданған қорытындыны растау құралы ретінде қарастырылады. Мұндай жағдайда талдау таным құралы болудан қалып, алдын ала таңдалған ұстанымды негіздеу тәсіліне айналады. Бұл көзқарас объективті бағалау мүмкіндігін шектейді, өйткені назар механизмдерге емес, интерпретацияларға ауады.
Сондай-ақ кейбір сыншылардың қоғамдық мінез-құлқына да назар аударған жөн. Ең өткір пікірлердің бір бөлігі мәтінмен институционалдық деңгейде жұмыс істемеген және балама шешімдер ұсынбаған адамдардан шығады. Олардың ұстанымы көбіне жоққа шығаруға негізделіп, өзге модель ұсынумен толықтырылмайды. Бұл сын жауапкершілікпен ұштаспайтын және конструктивті диалогқа ықпал етпейтін жағдай қалыптастырады.
Парадокс мынада: бүгінгі қарсы тараптың едәуір бөлігі бұған дейін реформалар мен мемлекеттік жүйені жаңартудың қажеттігін қолдаған. Алайда өзгерістер нақты мазмұнға ие болған сәтте, қолдау скептицизмге ауысқан. Бұл реформалар идеясын қолдау мен нақты институционалдық өзгерістерді қабылдауға дайын болу арасындағы маңызды айырмашылықты көрсетеді. Жалпылама жаңару үндеулері жауапкершілік жүктемейді, ал нақты жобаны бағалау оның мазмұнын терең талдауды талап етеді.
Көп жағдайда мұндай реакция жаңа институционалдық архитектураны өткен тәжірибе призмасы арқылы бағалаумен түсіндіріледі. Бұрынғы қабылдау модельдері автоматты түрде жаңа механизмдерге көшіріліп, олардың логикасын объективті түсінуді қиындатады. Ал шын мәнінде, Конституция – өзгермейтіндіктің символы емес, мемлекетті өзгеріп отырған жағдайларға бейімдейтін құрал. Оның міндеті – жүйенің жаңа әлеуметтік-саяси шындықтар жағдайындағы тұрақтылығын қамтамасыз ету, өткеннің құрылымдарын қайталау емес.
Әрине, сынның өзі қоғамдық дамудың қажетті элементі. Алайда оның құндылығы дәлел сапасымен өлшенеді. Конструктивті сын нақты нормаларды, олардың өзара байланысын және ықтимал салдарын талдауға сүйенеді. Ол институционалдық модельді нақтылауға және жетілдіруге ықпал етеді. Ал эмоцияға, болжамға және жалпылама пайымдауға негізделген сын реформаның мазмұнын түсінуге көмектеспей, қоғамдық қабылдаудағы белгісіздікті күшейтеді.
Бүгін қоғам үшін эмоциялық полемикадан мазмұнды институционалдық әңгімеге көшу аса маңызды. Конституция — сенімнің немесе саяси қорқыныштың нысаны емес, мемлекеттік билікті ұйымдастырудың іргелі тетігі. Оны институттар құрылымын қаншалықты жүйелі және тиімді айқындайтыны, жауапкершілікті қалай бөлетіні және басқару тұрақтылығын қалай қамтамасыз ететіні тұрғысынан бағалау қажет. Тек осындай тәсіл ғана конституциялық реформаның маңызын және оның мемлекеттің әрі қарайғы дамуындағы рөлін объективті түсінуге мүмкіндік береді", дейді.
