Әлем тарихында маньяктар жасаған қылмыс үшін жазықсыз адамдар сотталып, кейбірі өлім жазасына кесілді. Кравченко, Кишко, Эванс, Слейтер және Джордж Стини істері неге сот жүйесінің ең ауыр қателігі саналады?
Адам өлтірген қылмыскерді табу – мемлекеттің міндеті. Бірақ кейде қоғамның ашуы, тергеудің асығыстығы және «істі тез жабу» ниеті шын қылмыскерді емес, ең әлсіз, ең ыңғайлы күдіктіні табуға әкеледі. Мұндай кезде сот залы әділет ордасына емес, адам тағдырын қирататын механизмге айналады.
Әлемдік қылмыс тарихында маньяктар мен сериялық кісі өлтірушілер жасаған қылмыс үшін басқа адамдар сотталған жағдайлар аз емес. Олардың кейбірі жылдар бойы түрмеде отырды, кейбірі кейін ақталды, ал енді бірі әділеттің келгенін көрмей, өлім жазасына кесілді. Бұл істер бір ғана сұрақты қайта-қайта алдымызға қояды: егер тергеу қателессе, ал үкім қайтымсыз болса, мемлекеттің кешірімі адам өмірін қайтара ала ма?
Александр Кравченко ісі: Чикатило көлеңкесінде қалған өлім жазасы
1978 жылы Ростов облысының Шахты қаласында тоғыз жасар Лена Закотнова мектептен кейін үйіне оралмады. Екі күннен соң оның денесі табылды. Бала зорланған, пышақталған және тұншықтырылған еді. Тергеу бірден қоғамды дүр сілкіндірген қылмыскерді іздеуге кірісті.
Куәгерлердің бірі қызды автобуста көргенін, кейін оның жасы үлкен ер адаммен бірге кеткенін айтты. Сипаттама бойынша күдік жергілікті мұғалім Андрей Чикатилоға түсті. Оның дәл сол маңда шағын үйі болған. Кейін белгілі болғандай, дәл осы Чикатило КСРО тарихындағы ең атышулы сериялық кісі өлтірушілердің біріне айналды.
Алайда тергеу басқа бағытқа бұрылды. Сол маңда Александр Кравченко деген азамат тұрған. Ол бұған дейін кәмелет жасына толмай тұрып, кішкентай қызды зорлап өлтіргені үшін сотталған еді. Бұрынғы қылмысы оны тергеушілер үшін «ыңғайлы күдіктіге» айналдырды.
Кравченконың алибиі болған. Әйелі мен таныстары оның қылмыс жасалған уақытта үйде болғанын айтқан. Бірақ кейін бұл куәгерлерге қысым көрсетілді. Әйелі жүкті еді, оны ұрлыққа қатысы бар деп қорқытты. Отбасының танысы да қысымнан кейін бұрынғы сөзінен бас тартты.
Тергеу Кравченконың мойындауын басты дәлелге айналдырды. Бірақ сотта ол кінәсін мойындаудан бас тартып, тергеу изоляторында қысым көргенін айтты. Оның айтуынша, камераға арнайы адам отырғызылып, кінәні мойындауға мәжбүрлеген.
Алғашқыда Жоғарғы сот дәлел жеткіліксіз деп істі қайта қарауға жіберді. Бірақ кейін Лена Закотнованың туыстарының шағымдары мен қоғамдық қысым аясында Кравченко қайтадан өлім жазасына кесілді. 1982 жылы үкім орындалды.
Арада жылдар өткенде Чикатило ұсталып, тергеу барысында 1978 жылы Шахтыда қыз баланы өлтіргенін айтып берді. Ол қызды үйіне алдап кіргізгенін, кейін өлтіргенін мойындады. Бірақ мәселе мұнымен де бітпеді. Кейін биологиялық материалдар Кравченкоға да, Чикатилоға да толық сәйкес келмейтіні айтылды. Сондықтан Лена Закотнова ісі ресми түрде толық ашылмаған күйінде қалды.
Кравченко кейін посмертті түрде ақталды. Бірақ бұл ақтау оның өмірін қайтарған жоқ. Бұл іс кеңестік сот-тергеу жүйесіндегі ең ауыр моральдық дақтардың бірі болып қалды.
Стефан Кишко: 17 жыл түрме, кеш келген ақиқат
1975 жылы Шотландияда 11 жасар Лесли Молсит жоғалып кетті. Үш күннен кейін оның денесі жол маңынан табылды. Қыз пышақталған, киімінен биологиялық іздер анықталған.
Полицияда нақты күдікті болмаған. Кейін үш оқушы қыз Стефан Кишко есімді жігітті күдікті ретінде атады. Олар оны өздерін аңдыды, әдепсіз әрекет көрсетті деп айыптады. Кишко тұйық, әлеуметтік тұрғыдан әлсіз адам болған. Оны ұстағаннан кейін полиция адвокатсыз тергеп, «мойындасаң, үйге қайтасың» деп сендірген.
Стефан аңғалдықпен қылмысты мойындады. Бірақ сотта кінәсіз екенін айтты. Қорғау тарапының стратегиясы да күмәнді болды: адвокаттар оның мінез-құлқын дәрігер жазып берген тестостеронмен байланыстырмақ болды. Бұл айыпталушының өзінің кінәсіздік позициясына қайшы келді.
Кишко өмір бойына түрмеге кесілді. Түрмеде ол бірнеше рет шабуылға ұшырады, психикалық жағдайы нашарлады. Оның анасы жылдар бойы әділдік іздеді. Ақыры 1991 жылы іс қайта қарала бастады.
Сол кезде бірнеше маңызды факт ашылды. Біріншіден, қылмыс жасалған күні Стефан әкесінің қабірін реттеп жүрген. Екіншіден, қыздың киімінен табылған биологиялық материал Стефанға тиесілі бола алмайтын, себебі ол бедеу болған. Үшіншіден, оны айыптаған оқушы қыздардың сөздері жалған болып шықты.
1992 жылы Стефан Кишко 17 жылдан кейін бостандыққа шықты. Бірақ ол ұзақ өмір сүрмеді. 1993 жылы инфарктен қайтыс болды. Шынайы қылмыскер Рональд Кастри тек 2000-жылдары ДНҚ арқылы анықталып, өмір бойына сотталды.
Кишко ісі – кеш келген әділеттің де кейде адамды құтқара алмайтынын көрсететін ауыр мысал.
Тимоти Эванс: сериялық өлтірушінің орнына дарға асылған адам
1949 жылы Лондонда Тимоти Эванс полицияға барып, әйелінің өлімі туралы түсініксіз мәлімдеме жасады. Алдымен ол әйелі Берилдің заңсыз түсік жасату кезінде қайтыс болғанын айтты. Кейін полиция оның әйелі мен бір жасар қызының денесін тапты. Екеуі де тұншықтырылған еді.
Ұзақ тергеуден кейін Эванс «мойындау» жасады. Бірақ оның сауаты төмен болған, жазу-оқу дағдысы нашар еді. Сондықтан хаттамаларды полиция жазып, ол қол қойған. Сотта Эванс мойындауды қысыммен бергенін айтты.
Істегі ең маңызды тұлға – Джон Кристи еді. Ол Эванстың көршісі әрі үй иесі болған. Эванс әйелінің өліміне дәл осы Кристидің қатысы бар екенін айтқан. Бірақ сот Кристиге сенді, ал Эвансты кінәлі деп тапты. 1950 жылы Тимоти Эванс дарға асылды.
Үш жылдан кейін Джон Кристидің үйінен бірнеше әйелдің денесі табылды. Кристи сериялық өлтіруші болып шықты. Ол әйелдерді газбен уландырып, кейін зорлап, тұншықтырған. Тергеу барысында ол Эванстың әйелі мен баласын да өлтіргенін мойындады.
Тимоти Эванс кейін посмертті түрде ақталды. Бұл іс Ұлыбританияда өлім жазасына қарсы қоғамдық пікірдің күшеюіне әсер еткен тарихи оқиғалардың бірі болды. Себебі мемлекет бір адамды жазықсыз өлтіргенін ресми түрде мойындауға мәжбүр болды.
Оскар Слейтер: ксенофобия, әлсіз дәлел және Конан Дойл араласқан іс
1908 жылы Глазгода 82 жастағы Марион Гилкрист өз үйінде өлтірілді. Ол ауқатты әйел еді, үйінде бағалы әшекейлер мен ақша сақтаған. Бірақ қылмыскер оның байлығын түгел алып кетпеген. Тек бір брошь жоғалған.
Көп ұзамай полиция Оскар Слейтер деген азаматқа күдік келтірді. Ол Германияда туған еврей эмигранты болатын. Полиция оны бұрыннан «күдікті тип» ретінде білетін. Слейтер қылмыс болғаннан кейін сүйіктісімен Нью-Йоркке кеткен еді. Бұл полиция үшін «қашып бара жатқан қылмыскер» деген дайын нұсқаға айналды.
Алайда іс материалдарында үлкен қайшылықтар болды. Слейтерде алиби болған. Оның ломбардқа өткізген брошы өлтірілген әйелдікіне ұқсамаған. Оның үстіне ол брошь қылмысқа дейін үш апта бұрын өткізілген. Ал полиция тапқан балғада қан ізі болмаған әрі ол кісі өлтіру құралына сәйкес келмеген.
Бірақ сол кезеңдегі баспасөз эмигранттарға қарсы көңіл күйді күшейтіп, Слейтерді қоғамдық пікір алдында алдын ала айыпты етіп көрсетті. Нәтижесінде ол өлім жазасына кесілді. Кейін қоғамдық петициядан соң үкім өмір бойғы каторгаға ауыстырылды.
Слейтер ісіне жазушы Артур Конан Дойл араласты. Ол полиция материалдарын, куәгер сөздерін, сот хаттамаларын зерттеп, айыптаудың әлсіздігін дәлелдеді. Конан Дойл бұл істі қоғам алдына шығарды. Ұзақ күрестен кейін, 1928 жылы Оскар Слейтер ақталды. Ол түрмеде 18,5 жыл отырған еді.
Нағыз қылмыскер ресми түрде анықталған жоқ. Бірақ бұл іс сот жүйесінде этникалық стереотип, қоғамдық қысым және полицияның қате нұсқаны қорғап қалу әрекеті қандай қауіпті екенін көрсетті.
Джордж Стини: 14 жастағы баланы электр орындығында өлтірген жүйе
1944 жылы АҚШ-тың Оңтүстік Каролина штатында екі қыз бала – 11 жастағы Бетти мен 7 жастағы Мэри жоғалып кетті. Келесі күні олардың денесі афроамерикалықтар тұратын аудан маңынан табылды.
Соңғы рет қыздарды 14 жастағы қара нәсілді Джордж Стини көргені айтылды. Ол қыздар одан гүл өсетін жерді сұрағанын, бірақ білмеген соң кетіп қалғанын айтты. Көп ұзамай полиция оны ұстады. Адвокатсыз, ата-анасынсыз тергелген жасөспірім келесі күні қылмысты мойындады деп жарияланды.
Стинидің отбасына қысым жасалды. Әкесі жұмысынан айырылды, отбасы жұмыс беруші берген үйден көшуге мәжбүр болды. Тергеу оның әпкесінің «қылмыс кезінде Джордж менімен бірге болды» деген сөзін елемеді. Сондай-ақ баланың дене бітімі екі қыздың денесін көтеріп апаруға сәйкес келе ме деген сұрақ та назардан тыс қалды.
Сот процесі бір айдан кейін өтті. Қара нәсілді адамдар сот залына кіргізілмеді, ал алқабилердің барлығы ақ нәсілді болды. Қорғаушы бірде-бір куәгер шақырмады. Іс екі сағатта қаралып, алқабилер он минутқа жетпей үкім шығарды.
Джордж Стини өлім жазасына кесілді. 1944 жылғы 16 маусымда 14 жастағы бала электр орындығында өлтірілді. Бойы аласа болғандықтан, басын бекіту үшін астына Інжіл қойылғаны айтылады. Бұл деталь АҚШ сот тарихындағы ең ауыр символдардың біріне айналды.
2014 жылы Джордж Стинидің үкімі жойылды. Судья бұл істі «іргелі әділетсіздік» деп атады. Бірақ нағыз қылмыскердің кім екені сол күйі анықталмады.
Бұл істердің ортақ белгісі қандай?
Бір қарағанда бұл оқиғалар әр елде, әр дәуірде болған. Бірақ олардың логикасы ұқсас.
Біріншіден, тергеу көбіне «ең ыңғайлы күдіктіні» таңдаған. Бұрын сотталған адам, әлеуметтік тұрғыдан әлсіз азамат, эмигрант, қара нәсілді жасөспірім немесе психологиялық қорғанысы төмен адам – осылардың бәрі жүйе үшін оңай нысанаға айналған.
Екіншіден, мойындау негізгі дәлел ретінде қолданылған. Бірақ бұл мойындаулардың көпшілігі қысыммен, алдаумен, қорқыту арқылы немесе адвокатсыз алынған.
Үшіншіден, алиби мен қарсы дәлелдер еленбеген. Кравченконың алибиі өзгертілген, Кишконың бедеулігі ескерілмеген, Слейтердің брошы басқа болған, Стинидің қорғау куәгерлері тыңдалмаған.
Төртіншіден, қоғамдық қысым сот пен тергеуге әсер еткен. Балалар өлтірілген қылмыстарда қоғам тез арада кінәлі табуды талап етеді. Мұндай кезде тергеу сапасы емес, нәтижені тез көрсету бірінші орынға шығып кетеді.
Бесіншіден, өлім жазасы сот қатесін қайтымсыз етеді. Түрмедегі адамды ақтауға болады. Бірақ атылған, дарға асылған немесе электр орындығында өлтірілген адамға ақтау қағазы ғана қалады.
Неге бұл оқиғалар бүгін де маңызды?
Бұл істер тек өткеннің қателігі емес. Олар кез келген құқықтық жүйеге ескерту. Тергеу ашық болмаса, адвокатқа қолжетімділік қорғалмаса, сот тәуелсіз болмаса, ал қоғам эмоциямен үкім сұраса – жазықсыз адам қылмыскердің орнына жазалануы мүмкін.
ДНҚ сараптамасы, бейнебақылау, цифрлық дәлелдер дамыған қазіргі заманда да сот қателігі толық жойылды деуге болмайды. Себебі технология дәлел береді, бірақ оны бағалайтын – адам. Ал адам асығады, қателеседі, кейде мансап үшін шындықты бұрмалайды.
Маньяктың қылмысы бір адамның өмірін қияды. Ал сол қылмыс үшін жазықсыз адам жазаланса, бұл екінші қылмысқа айналады. Айырмасы – оны қылмыскер емес, жүйенің өзі жасайды.
Александр Кравченко, Стефан Кишко, Тимоти Эванс, Оскар Слейтер және Джордж Стинидің оқиғалары – сот жүйесіндегі қателіктің жай ғана статистика емес, нақты адамның тағдыры екенін көрсетеді. Бірі анасымен қоштаса алмады. Бірі ақталғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Бірі 14 жасында электр орындығына отырғызылды. Бірі ондаған жыл бойы түрмеде отырды.
Бұл оқиғалардың ең ауыр тұсы – шын қылмыскерлердің біразы жылдар бойы бостандықта жүрген. Демек, жазықсыз адамды соттау тек бір адамның құқығын таптау емес. Бұл қоғамды да қорғансыз қалдыру.
Әділет дегеніміз – кінәліні жазалау ғана емес. Әділет дегеніміз – кінәсізді қорғау. Ал сот жүйесі осы екінші міндетін ұмытқан күні, ең қауіпті қылмыскерден де қорқынышты күшке айналуы мүмкін.
