Álem tarihynda maniaktar jasaǵan qylmys úshin jazyqsyz adamdar sottalyp, keibiri ólim jazasyna kesildi. Kravchenko, Kishko, Evans, Sleiter jáne Djordj Stini isteri nege sot júiesiniń eń aýyr qateligi sanalady?
Adam óltirgen qylmyskerdi tabý – memlekettiń mindeti. Biraq keide qoǵamnyń ashýy, tergeýdiń asyǵystyǵy jáne «isti tez jabý» nieti shyn qylmyskerdi emes, eń álsiz, eń yńǵaily kúdiktini tabýǵa ákeledi. Mundai kezde sot zaly ádilet ordasyna emes, adam taǵdyryn qiratatyn mehanizmge ainalady.
Álemdik qylmys tarihynda maniaktar men seriialyq kisi óltirýshiler jasaǵan qylmys úshin basqa adamdar sottalǵan jaǵdailar az emes. Olardyń keibiri jyldar boiy túrmede otyrdy, keibiri keiin aqtaldy, al endi biri ádilettiń kelgenin kórmei, ólim jazasyna kesildi. Bul ister bir ǵana suraqty qaita-qaita aldymyzǵa qoiady: eger tergeý qatelesse, al úkim qaitymsyz bolsa, memlekettiń keshirimi adam ómirin qaitara ala ma?
Aleksandr Kravchenko isi: Chikatilo kóleńkesinde qalǵan ólim jazasy
1978 jyly Rostov oblysynyń Shahty qalasynda toǵyz jasar Lena Zakotnova mektepten keiin úiine oralmady. Eki kúnnen soń onyń denesi tabyldy. Bala zorlanǵan, pyshaqtalǵan jáne tunshyqtyrylǵan edi. Tergeý birden qoǵamdy dúr silkindirgen qylmyskerdi izdeýge kiristi.
Kýágerlerdiń biri qyzdy avtobýsta kórgenin, keiin onyń jasy úlken er adammen birge ketkenin aitty. Sipattama boiynsha kúdik jergilikti muǵalim Andrei Chikatiloǵa tústi. Onyń dál sol mańda shaǵyn úii bolǵan. Keiin belgili bolǵandai, dál osy Chikatilo KSRO tarihyndaǵy eń atyshýly seriialyq kisi óltirýshilerdiń birine ainaldy.
Alaida tergeý basqa baǵytqa buryldy. Sol mańda Aleksandr Kravchenko degen azamat turǵan. Ol buǵan deiin kámelet jasyna tolmai turyp, kishkentai qyzdy zorlap óltirgeni úshin sottalǵan edi. Burynǵy qylmysy ony tergeýshiler úshin «yńǵaily kúdiktige» ainaldyrdy.
Kravchenkonyń alibii bolǵan. Áieli men tanystary onyń qylmys jasalǵan ýaqytta úide bolǵanyn aitqan. Biraq keiin bul kýágerlerge qysym kórsetildi. Áieli júkti edi, ony urlyqqa qatysy bar dep qorqytty. Otbasynyń tanysy da qysymnan keiin burynǵy sózinen bas tartty.
Tergeý Kravchenkonyń moiyndaýyn basty dálelge ainaldyrdy. Biraq sotta ol kinásin moiyndaýdan bas tartyp, tergeý izoliatorynda qysym kórgenin aitty. Onyń aitýynsha, kameraǵa arnaiy adam otyrǵyzylyp, kináni moiyndaýǵa májbúrlegen.
Alǵashqyda Joǵarǵy sot dálel jetkiliksiz dep isti qaita qaraýǵa jiberdi. Biraq keiin Lena Zakotnovanyń týystarynyń shaǵymdary men qoǵamdyq qysym aiasynda Kravchenko qaitadan ólim jazasyna kesildi. 1982 jyly úkim oryndaldy.
Arada jyldar ótkende Chikatilo ustalyp, tergeý barysynda 1978 jyly Shahtyda qyz balany óltirgenin aityp berdi. Ol qyzdy úiine aldap kirgizgenin, keiin óltirgenin moiyndady. Biraq másele munymen de bitpedi. Keiin biologiialyq materialdar Kravchenkoǵa da, Chikatiloǵa da tolyq sáikes kelmeitini aityldy. Sondyqtan Lena Zakotnova isi resmi túrde tolyq ashylmaǵan kúiinde qaldy.
Kravchenko keiin posmertti túrde aqtaldy. Biraq bul aqtaý onyń ómirin qaitarǵan joq. Bul is keńestik sot-tergeý júiesindegi eń aýyr moraldyq daqtardyń biri bolyp qaldy.
Stefan Kishko: 17 jyl túrme, kesh kelgen aqiqat
1975 jyly Shotlandiiada 11 jasar Lesli Molsit joǵalyp ketti. Úsh kúnnen keiin onyń denesi jol mańynan tabyldy. Qyz pyshaqtalǵan, kiiminen biologiialyq izder anyqtalǵan.
Politsiiada naqty kúdikti bolmaǵan. Keiin úsh oqýshy qyz Stefan Kishko esimdi jigitti kúdikti retinde atady. Olar ony ózderin ańdydy, ádepsiz áreket kórsetti dep aiyptady. Kishko tuiyq, áleýmettik turǵydan álsiz adam bolǵan. Ony ustaǵannan keiin politsiia advokatsyz tergep, «moiyndasań, úige qaitasyń» dep sendirgen.
Stefan ańǵaldyqpen qylmysty moiyndady. Biraq sotta kinásiz ekenin aitty. Qorǵaý tarapynyń strategiiasy da kúmándi boldy: advokattar onyń minez-qulqyn dáriger jazyp bergen testosteronmen bailanystyrmaq boldy. Bul aiyptalýshynyń óziniń kinásizdik pozitsiiasyna qaishy keldi.
Kishko ómir boiyna túrmege kesildi. Túrmede ol birneshe ret shabýylǵa ushyrady, psihikalyq jaǵdaiy nasharlady. Onyń anasy jyldar boiy ádildik izdedi. Aqyry 1991 jyly is qaita qarala bastady.
Sol kezde birneshe mańyzdy fakt ashyldy. Birinshiden, qylmys jasalǵan kúni Stefan ákesiniń qabirin rettep júrgen. Ekinshiden, qyzdyń kiiminen tabylǵan biologiialyq material Stefanǵa tiesili bola almaityn, sebebi ol bedeý bolǵan. Úshinshiden, ony aiyptaǵan oqýshy qyzdardyń sózderi jalǵan bolyp shyqty.
1992 jyly Stefan Kishko 17 jyldan keiin bostandyqqa shyqty. Biraq ol uzaq ómir súrmedi. 1993 jyly infarkten qaitys boldy. Shynaiy qylmysker Ronald Kastri tek 2000-jyldary DNQ arqyly anyqtalyp, ómir boiyna sottaldy.
Kishko isi – kesh kelgen ádilettiń de keide adamdy qutqara almaitynyn kórsetetin aýyr mysal.
Timoti Evans: seriialyq óltirýshiniń ornyna darǵa asylǵan adam
1949 jyly Londonda Timoti Evans politsiiaǵa baryp, áieliniń ólimi týraly túsiniksiz málimdeme jasady. Aldymen ol áieli Berildiń zańsyz túsik jasatý kezinde qaitys bolǵanyn aitty. Keiin politsiia onyń áieli men bir jasar qyzynyń denesin tapty. Ekeýi de tunshyqtyrylǵan edi.
Uzaq tergeýden keiin Evans «moiyndaý» jasady. Biraq onyń saýaty tómen bolǵan, jazý-oqý daǵdysy nashar edi. Sondyqtan hattamalardy politsiia jazyp, ol qol qoiǵan. Sotta Evans moiyndaýdy qysymmen bergenin aitty.
Istegi eń mańyzdy tulǵa – Djon Kristi edi. Ol Evanstyń kórshisi ári úi iesi bolǵan. Evans áieliniń ólimine dál osy Kristidiń qatysy bar ekenin aitqan. Biraq sot Kristige sendi, al Evansty kináli dep tapty. 1950 jyly Timoti Evans darǵa asyldy.
Úsh jyldan keiin Djon Kristidiń úiinen birneshe áieldiń denesi tabyldy. Kristi seriialyq óltirýshi bolyp shyqty. Ol áielderdi gazben ýlandyryp, keiin zorlap, tunshyqtyrǵan. Tergeý barysynda ol Evanstyń áieli men balasyn da óltirgenin moiyndady.
Timoti Evans keiin posmertti túrde aqtaldy. Bul is Ulybritaniiada ólim jazasyna qarsy qoǵamdyq pikirdiń kúsheiýine áser etken tarihi oqiǵalardyń biri boldy. Sebebi memleket bir adamdy jazyqsyz óltirgenin resmi túrde moiyndaýǵa májbúr boldy.
Oskar Sleiter: ksenofobiia, álsiz dálel jáne Konan Doil aralasqan is
1908 jyly Glazgoda 82 jastaǵy Marion Gilkrist óz úiinde óltirildi. Ol aýqatty áiel edi, úiinde baǵaly áshekeiler men aqsha saqtaǵan. Biraq qylmysker onyń bailyǵyn túgel alyp ketpegen. Tek bir brosh joǵalǵan.
Kóp uzamai politsiia Oskar Sleiter degen azamatqa kúdik keltirdi. Ol Germaniiada týǵan evrei emigranty bolatyn. Politsiia ony burynnan «kúdikti tip» retinde biletin. Sleiter qylmys bolǵannan keiin súiiktisimen Niý-Iorkke ketken edi. Bul politsiia úshin «qashyp bara jatqan qylmysker» degen daiyn nusqaǵa ainaldy.
Alaida is materialdarynda úlken qaishylyqtar boldy. Sleiterde alibi bolǵan. Onyń lombardqa ótkizgen broshy óltirilgen áieldikine uqsamaǵan. Onyń ústine ol brosh qylmysqa deiin úsh apta buryn ótkizilgen. Al politsiia tapqan balǵada qan izi bolmaǵan ári ol kisi óltirý quralyna sáikes kelmegen.
Biraq sol kezeńdegi baspasóz emigranttarǵa qarsy kóńil kúidi kúsheitip, Sleiterdi qoǵamdyq pikir aldynda aldyn ala aiypty etip kórsetti. Nátijesinde ol ólim jazasyna kesildi. Keiin qoǵamdyq petitsiiadan soń úkim ómir boiǵy katorgaǵa aýystyryldy.
Sleiter isine jazýshy Artýr Konan Doil aralasty. Ol politsiia materialdaryn, kýáger sózderin, sot hattamalaryn zerttep, aiyptaýdyń álsizdigin dáleldedi. Konan Doil bul isti qoǵam aldyna shyǵardy. Uzaq kúresten keiin, 1928 jyly Oskar Sleiter aqtaldy. Ol túrmede 18,5 jyl otyrǵan edi.
Naǵyz qylmysker resmi túrde anyqtalǵan joq. Biraq bul is sot júiesinde etnikalyq stereotip, qoǵamdyq qysym jáne politsiianyń qate nusqany qorǵap qalý áreketi qandai qaýipti ekenin kórsetti.
Djordj Stini: 14 jastaǵy balany elektr oryndyǵynda óltirgen júie
1944 jyly AQSh-tyń Ońtústik Karolina shtatynda eki qyz bala – 11 jastaǵy Betti men 7 jastaǵy Meri joǵalyp ketti. Kelesi kúni olardyń denesi afroamerikalyqtar turatyn aýdan mańynan tabyldy.
Sońǵy ret qyzdardy 14 jastaǵy qara násildi Djordj Stini kórgeni aityldy. Ol qyzdar odan gúl ósetin jerdi suraǵanyn, biraq bilmegen soń ketip qalǵanyn aitty. Kóp uzamai politsiia ony ustady. Advokatsyz, ata-anasynsyz tergelgen jasóspirim kelesi kúni qylmysty moiyndady dep jariialandy.
Stinidiń otbasyna qysym jasaldy. Ákesi jumysynan aiyryldy, otbasy jumys berýshi bergen úiden kóshýge májbúr boldy. Tergeý onyń ápkesiniń «qylmys kezinde Djordj menimen birge boldy» degen sózin elemedi. Sondai-aq balanyń dene bitimi eki qyzdyń denesin kóterip aparýǵa sáikes kele me degen suraq ta nazardan tys qaldy.
Sot protsesi bir aidan keiin ótti. Qara násildi adamdar sot zalyna kirgizilmedi, al alqabilerdiń barlyǵy aq násildi boldy. Qorǵaýshy birde-bir kýáger shaqyrmady. Is eki saǵatta qaralyp, alqabiler on minýtqa jetpei úkim shyǵardy.
Djordj Stini ólim jazasyna kesildi. 1944 jylǵy 16 maýsymda 14 jastaǵy bala elektr oryndyǵynda óltirildi. Boiy alasa bolǵandyqtan, basyn bekitý úshin astyna Injil qoiylǵany aitylady. Bul detal AQSh sot tarihyndaǵy eń aýyr simvoldardyń birine ainaldy.
2014 jyly Djordj Stinidiń úkimi joiyldy. Sýdia bul isti «irgeli ádiletsizdik» dep atady. Biraq naǵyz qylmyskerdiń kim ekeni sol kúii anyqtalmady.
Bul isterdiń ortaq belgisi qandai?
Bir qaraǵanda bul oqiǵalar ár elde, ár dáýirde bolǵan. Biraq olardyń logikasy uqsas.
Birinshiden, tergeý kóbine «eń yńǵaily kúdiktini» tańdaǵan. Buryn sottalǵan adam, áleýmettik turǵydan álsiz azamat, emigrant, qara násildi jasóspirim nemese psihologiialyq qorǵanysy tómen adam – osylardyń bári júie úshin ońai nysanaǵa ainalǵan.
Ekinshiden, moiyndaý negizgi dálel retinde qoldanylǵan. Biraq bul moiyndaýlardyń kópshiligi qysymmen, aldaýmen, qorqytý arqyly nemese advokatsyz alynǵan.
Úshinshiden, alibi men qarsy dálelder elenbegen. Kravchenkonyń alibii ózgertilgen, Kishkonyń bedeýligi eskerilmegen, Sleiterdiń broshy basqa bolǵan, Stinidiń qorǵaý kýágerleri tyńdalmaǵan.
Tórtinshiden, qoǵamdyq qysym sot pen tergeýge áser etken. Balalar óltirilgen qylmystarda qoǵam tez arada kináli tabýdy talap etedi. Mundai kezde tergeý sapasy emes, nátijeni tez kórsetý birinshi orynǵa shyǵyp ketedi.
Besinshiden, ólim jazasy sot qatesin qaitymsyz etedi. Túrmedegi adamdy aqtaýǵa bolady. Biraq atylǵan, darǵa asylǵan nemese elektr oryndyǵynda óltirilgen adamǵa aqtaý qaǵazy ǵana qalady.
Nege bul oqiǵalar búgin de mańyzdy?
Bul ister tek ótkenniń qateligi emes. Olar kez kelgen quqyqtyq júiege eskertý. Tergeý ashyq bolmasa, advokatqa qoljetimdilik qorǵalmasa, sot táýelsiz bolmasa, al qoǵam emotsiiamen úkim surasa – jazyqsyz adam qylmyskerdiń ornyna jazalanýy múmkin.
DNQ saraptamasy, beinebaqylaý, tsifrlyq dálelder damyǵan qazirgi zamanda da sot qateligi tolyq joiyldy deýge bolmaidy. Sebebi tehnologiia dálel beredi, biraq ony baǵalaityn – adam. Al adam asyǵady, qatelesedi, keide mansap úshin shyndyqty burmalaidy.
Maniaktyń qylmysy bir adamnyń ómirin qiiady. Al sol qylmys úshin jazyqsyz adam jazalansa, bul ekinshi qylmysqa ainalady. Aiyrmasy – ony qylmysker emes, júieniń ózi jasaidy.
Aleksandr Kravchenko, Stefan Kishko, Timoti Evans, Oskar Sleiter jáne Djordj Stinidiń oqiǵalary – sot júiesindegi qateliktiń jai ǵana statistika emes, naqty adamnyń taǵdyry ekenin kórsetedi. Biri anasymen qoshtasa almady. Biri aqtalǵannan keiin kóp uzamai qaitys boldy. Biri 14 jasynda elektr oryndyǵyna otyrǵyzyldy. Biri ondaǵan jyl boiy túrmede otyrdy.
Bul oqiǵalardyń eń aýyr tusy – shyn qylmyskerlerdiń birazy jyldar boiy bostandyqta júrgen. Demek, jazyqsyz adamdy sottaý tek bir adamnyń quqyǵyn taptaý emes. Bul qoǵamdy da qorǵansyz qaldyrý.
Ádilet degenimiz – kinálini jazalaý ǵana emes. Ádilet degenimiz – kinásizdi qorǵaý. Al sot júiesi osy ekinshi mindetin umytqan kúni, eń qaýipti qylmyskerden de qorqynyshty kúshke ainalýy múmkin.
