Juńgo birinshi tarihi muraǵatynda (KHR) qazaqqa qatysty 3 myń qujat saqtalǵany belgili boldy.
Qazaq eliniń tarihyn tereńdete zertteýge shet elderde júrgen qandas ǵalymdarymyz zor úlesterin qosýda. Solardyń biri – Beijiń qalasyndaǵy Ortalyq ulttar ýniversiteti qazaq filologiiasy fakýltetiniń dotsenti, tarih ǵylymdarynyń doktory Dúisenáli Ábdiláshimuly esimdi abyroily azamat.
Ǵalym uzaq ýaqyttan bergi zertteýleri nátijesinde Japoniianyń Kioto ýniversitetinde «XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy qazaqsha muraǵat qujattary týraly tarihi dereknamalyq zertteý» atty taqyrypta doktorlyq dissertatsiiasyn qorǵaǵan. Ol budan keiin taǵy da ondaǵan jyldar zerttegen eńbeginiń basyn biriktirip, eki kitabynyń tusaýkeserin ótkizdi. Bul kitaptardyń alǵashqysy «Juńgo birinshi tarihi muraǵatynda saqtalǵan qazaqsha qujattar» dep atalsa, ekinshisi, «Eski qazaq jazba tili» degen atpen «Eltanym» baspasynan jaryq kórgen. Birinshi kitap Qytaidyń atalmysh tarihi muraǵatynda saqtalǵan XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy qazaq batyrlary men handarynyń sol kezdegi Chiń patshalyǵy atalǵan qazirgi Qytai bileýshilerine jazǵan hattardan quralǵan. Naqty aitqanda, 67 hat-qujat. Shaǵatai jáne tóte jazýymen jazylǵan ol hattardyń kóshirmesi kitapqa naqty derek retinde engizilýimen qundy bolyp otyr.
Ǵalymnyń óziniń aitýynsha, muraǵattaǵy qazaqqa qatysty qujattar 3 myńnan da asady eken. Ǵalym bolashaqta bul qujattardy da zerttep, ne jazylǵanyn anyqtap, ǵylymi ainalysqa engizýdi josparlap qoidy. Ázirge zerttegen 67 qujattyń ishinde 1758 jyly Qabanbai batyrdyń Chiń patshasyna jazǵan hatynan bastap, keiingi Ábilpeiiz han, Bolat han, Abylai han, Ýáli sultan jáne olardyń balalarynyń Qytai bileýshilerimen almasqan hattary da bar. Al ekinshi kitapta qazaqtyń ejelgi jazba tili lingvistikalyq turǵyda zerdelenedi. Aty aityp turǵandai, bul eńbekten halqymyzdyń ejelgi jazba tili, shaǵatai, tóte jazýlarynyń erekshelikteri saraptalǵan.
Dúisenáli Ábdiláshimulynyń bul eńbekteri ótken jyly Qytaida jaryq kórgen edi. Al Ahmet Baitursynuly atyndaǵy til bilimi institýtynyń ǵylymi qyzmetkeri Orynai Jubaeva Qytaiǵa barǵan saparynda osy kitappen tanysyp, onyń elimizde shyǵýyna usynys jasady. Avtordyń óz qarjysyna 500 danamen jaryq kórgen qundy kitaptardyń múddeli qalyń oqyrmanǵa jete bermeitini anyq. Sondyqtan, Qazaq eli tarihyn baiytatyn mundai qundy dúnieler bolashaqta tolyqtyrylyp, memlekettiń qoldaýymen jetkilikti taralymmen shyǵýy tiis degen oidamyz.
Nurbolat ABAIULY,
"Egemen Qazaqstan" gazeti
