AQSh prezidenti Donald Tramp pen Resei basshysy Vladimir Pýtinniń araǵa az ýaqyt salyp Beijińge barýy álemdik saiasattaǵy jańa diplomatiialyq qozǵalystardy aiqyn kórsetti. Bir apta ishinde álemdegi eń yqpaldy eki derjavanyń kóshbasshylaryn qabyldaǵan Qytai óziniń halyqaralyq arenadaǵy salmaǵyn taǵy bir márte ańǵartty. Ásirese, Ýkrainadaǵy soǵys, AQSh–Qytai básekelestiginiń kúsheiýi jáne Taiaý Shyǵystaǵy geosaiasi shielenister jaǵdaiynda Beijińniń Vashington men Máskeýmen qatar bailanys ornatýy sarapshylar nazaryn aýdaryp otyr.
Osyǵan bailanysty Qytaidyń qazirgi syrtqy saiasaty qandai baǵytta damyp jatyr? Beijiń úshin basty basymdyq ekonomika ma, álde qaýipsizdik pe? Qytai ózin jańa álemdik tártiptiń negizgi oiynshysy retinde kórsetýge qanshalyqty umtylyp otyr? Osy jáne ózge de suraqtar tóńireginde ult.kz tilshisi Eýraziia ulttyq ýniversiteti Halyqaralyq qatynastar fakýlteti Aimaqtaný kafedrasynyń doktoranty Qanat Qaharmen suqbattasty.
Foto: Qanat Qahardyń jeke muraǵatynan
– Qytai basshysy Si Tszinpin aldymen Donald Tramppen, keiin Vladimir Pýtinmen kezdesti. Bul kezdesýler Qytaidyń AQSh pen Reseimen qatynasyndaǵy qandai múddelerdi sheshe alady dep oilaisyz?
– Siz aityp ótkendei Donald Tramp Qytaidan ketken boida Vladimir Pýtin Beijińge kelip úlgirdi. Bir apta ishinde Beijiń Vashington men Máskeýden kelgen eki kóshbasshyny qabyldady. Bul is-sharalar Qytaidyń álemdik saiasattaǵy rólin kóresetti. Qazirgi halyqaralyq tártiptegi ózgerister, Resei men Ýkrainanyń uzaqqa sozylǵan soǵysyn, AQSh-Iran qaqtyǵysy jáne Qytai men Amerika Qurama Shtattary arasyndaǵy básekelestiktiń kúsheiýin eskere otyryp, álemdegi alpaýyt úsh el arasynda kezdesýler bolatyny jáne «kim kimge jaqyndaýy múmkin?» degen suraq aitylyp kelgen edi.
Pýtinniń Qytaiǵa sapary kezinde eki el saýda, ǵylym men tehnologiia, BAQ almasý siiaqty salalardy qamtityn 40-tan astam yntymaqtastyq týraly kelisimge otyrdy. Sonymen qatar eki kóshbasshy Resei men Qytaidy «kóppoliarly álemdegi mańyzdy kúsh ortalyqtary» dep sipattaityn birlesken málimdemege qol qoidy. Si men Pýtin kezdesýiniń basty múddesi – Reseidiń tabiǵi gazyn Mońǵoliia arqyly Qytaiǵa tasymaldaýdy kózdeitin «Sibir kúshi 2» (Power of Siberia 2) gaz qubyry jobasy edi. Degenmen, eki tarap kelisimge kelmedi. Tek kórshi eldiń resýrsyna arqa súieý Qytai úshin qaýipti. Qytaidyń energetikalyq diplomatiiasyndaǵy negizi baǵyttarynyń biri – energetika salasyn ártaraptandarý jáne aktsionerlik quqyqqa ie bolý.
Foto: Sibir kúshi 2 (qyzyl tústi syzyq) / reuters
Al Tramp pen Si Tszinpin birlesken málimdemege qol qoiǵan joq, eshqandai kelisimge otyrýǵa kýá bolǵan joq. Birneshe kelisimniń egjei-tegjeii AQSh prezidenti Beijińnen ketkennen keiin ǵana jariialandy. Vashington Qytaidyń AQSh aýylsharýashylyq ónimderin jylyna orta eseppen 17 milliard dollarǵa satyp alýǵa jáne 200 Boeing ushaǵyn satyp alýǵa keliskenin málimdedi. Biraq, eki tarap chip óndirisi men sirek kezdesetin jáne jer metaldary óndirisi týraly kelisimge kelgeni jaiynda aitylmady.
Aitylǵan aqparattardan Qytai–AQSh jáne Resei qatynastarynda energetikalyq jáne saýda ekonomikalyq qatynastardy basty múdde retinde qarastyratyndyǵyn, eki alpaýyt el arasynda balanysty saqtaǵysy keletinin kórýge bolady.
– Beijińniń bir mezette Vashingtonmen de, Máskeýmen de bailanysyn nyǵaitýynyń basty maqsaty qandai?
– Bul saparlar Qytaidyń osy eki elmen qarym-qatynasyndaǵy úlken aiyrmashylyqty kórsetti. Tramptyń sapary kezinde Qytai Amerika Qurama Shtattarymen qarym-qatynasyn turaqtandyrýǵa nazar aýdardy. AQSh pen Qytai arasyndaǵy saýda soǵysy, tehnologiia jáne Taivan siiaqty negizgi daýly máseleler boiynsha tikelei áskeri qaqtyǵystardyń aldyn alýǵa, eki el arasyndaǵy turaqtylyqty saqtaýǵa baǵyttalǵan. Al, Pýtinniń sapary strategiialyq seriktestikti tereńdetýdi kózdeidi. Bul Batystyń qysymyna qaramastan eki el arasyndaǵy strategiialyq qatynastar týraly shartty qaita rastaidy jáne tyǵyz geosaiasi aimaqtyq yntymaqtastyqty saqtaidy.
– Qytaidyń qazirgi syrtqy saiasatynda ekonomika basym ba, álde qaýipsizdik máselesi me?
– Qazirgi Qytai saiasatynda ekonomikalyq qatynastar jáne turaqtylyq basym. Óitkeni Qytai eli jáne Qytai mádenieti úshin qai ýaqytta da turaqty damý jáne eldiń kúsheiýi basty maqsat jáne ol sońǵy jeńiske alyp keletin úderis.
– Qytai ózin jahandyq deldal ári yqpaldy kúsh retinde kórsetýge umtylyp otyr deýge bola ma?
– Árine, AQSh pen Resei prezidentteriniń bir apta ishinde birinen soń biri Qytaiǵa uship kelýi Qytai diplomatiiasy tarihynda buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdai. Eki el basshysyn qabyldaý jáne ózine tiimdi ekonomikalyq qatynastardy qarastyrýydaǵy Qytaidyń maqsaty – yqpaldy iri derjava retindegi imidjin kórsetý. Jáne onyń álemdik saiasattaǵy róli bar ekeni sózsiz. Sonymen qatar, Qytai álemdik tártipti qaita qurý jáne onyń basym kúshine ainalý nietin jasyrmaidy.
– Bul álemdegi jańa geosaiasi tártiptiń qalyptasyp jatqanyn ańǵarta ma?
– Álemdik tártiptiń tez arada ózgeriske túsýi qiyn. Ár eldiń ózindik saiasi múddesi bar. Resei Ýkrainadaǵy soǵysyn jalǵastyrý úshin Qytaidyń ekonomikalyq qoldaýyna súienedi jáne barynsha Qytaidy óz tarpynda bolýyn qalaidy. Degenmen, Resei men Qytaidyń AQSh–Izraildiń Iranǵa qarsy soǵysy jáne Ormýz buǵazyn baqylaýǵa alýyna qatysty kózqarastary ártúrli bolýy múmkin. Qytaidyń ekonomikalyq jáne energetikalyq naryǵy álemdik keme qatynasy joldaryna táýeldi. Sondyqtan ol buǵazdyń buǵattalýyn tezirek sheshýdi qalaidy. Resei bolsa, bul qaqtyǵystan óz munaiyna salynǵan sanktsiiany basqa elderdiń jeńildetip satyp alýyn qalaidy. Al AQSh Qytaidyń Iranǵa qoldaý kórsetýden bas tartýyna nietti. Álemdik saiasatta óz múddesin oilaǵan elderdiń arasynda jańa tártiptiń qalyptasýy qiyn jáne kez kelgen ýaqytta múddege bailanysty olaryń álemdik tártiptegi róli de ózgerip otyrady.
– Qytaidyń Reseimen jaqyndasýy Batys elderiniń reaktsiiasyna qalai áser etýi múmkin?
– Qytai–Resei basshylarynyń kezdesýinde Beijiń men Máskeý arasynda jahandyq kóppoliarlylyqty jaqtaityn kelisimge qol qoiylǵany aityldy. Bul jerde kóppoliarly álemniń damýyn ilgeriletý – jeke elderdiń halyqaralyq isterge monopoliia jasaýyna jáne bloktar qurýǵa qarsy turý, sondai-aq kóptegen elderdiń erkin pikirin bildirýi, ádil jáne aqylǵa qonymdy jahandyq júie qurý dep kórsetilgenimen, Batys elderi úshin onyń artynda Shanhai yntymaqtastyq uiymy, BRIKS elderi jáne Ǵalamdyq Ońtústik syndy Batys elderiniń qatysýynsyz uiymdardy meńzegenin bilýge bolady.
– Qytaidyń sońǵy diplomatiialyq belsendiligi Ortalyq Aziia elderine, sonyń ishinde Qazaqstanǵa qalai áser etýi múmkin?
– Alpaýyt elderdiń arasyndaǵy qatynastarda Ortalyq Aziia elderiniń ustanymy kópvektorly saiasat bolǵandyqtan, ázirge qatty áseri bola qoimaidy. Qazaqstan álemdik saiasatta belgili saiasi ustanymdy eshqashan bildirgen emes jáne alpaýyt eldermen diplomatiialyq qatynasta álemdik saiasatty talqylamaityn. Sondyqtan tek ekonomikalyq qatynastardy damytýǵa nazar aýdaratyn ustanymda qalǵany durys dep sanaimyn.
Suqbattasqan
Baljan Jeńsqyzy
