«Jahandaný» uǵymy aǵylshyn tilindegi «global» uǵymynan alynǵan, ony «álemdik», «dúniejúzilik» dep aýdarýǵa da bolady. Al maǵynalyq turǵydan alǵanda, búkil álemdi qamtyǵan, iaǵni qurlyq sheńberi shektelmegen, álemdik deńgeide júrip jatqan qandai da bir is-áreketti bildiredi. Jahandaný – birtutas adamzattyq mádeniet qalyptastyrý úderisine ilesý degendi de bildiredi. Osy jahandaný zamanynda ulttyq sanany qalai qalyptastyrýǵa jáne damytýǵa bolady?
Elbasy N.Á.Nazarbaev jahandaný jaily bylai deidi: «Jahandanýdyń eki túri bar. Biri – neoliberalizm. Bul baǵytta shikizat pen joǵarǵy tehnologiialyq ónimderdiń baǵasynyń teńdigi saqtalmaýy arqyly, memleketterdiń bai jáne kedei bolyp ekige jarylýy júzege asady. Bundai jahandaný adamzattyń ústem bóliginiń kedeishilik pen qarańǵylyqtan shyǵýyna jol bermeidi. Jahandanýdyń ekinshi túri – memleketter, halyqtar, dinder arasyndaǵy ashyq pikir almasý men teń qatynas arqyly árkimniń óz damý jolyn tańdaýyna, álemdik naryq jaǵdaiynda óz úlesin ádil alyp otyrýyna, qai elde turatynyna qaramastan adamdardyń teńdigi saqtalýyna qol jetkizedi».
Qazir barlyq memleketter jahandaný jaǵdaiyna beiimdelip kún keshýde. Bul degenimiz batystyq órkenietti meńgerý jolynda ulttyń tól tarihy men mádenietin joǵaltý qaýpi bar degen sóz. Batystyń bilimi, ǵylymy, tehnologiiasy bizderge qajet-aq, biraq shamadan tys elikteý dástúrli tárbielik, adamgershilik qundylyqtardan aiyrady. Sondyqtan jahandanýdy árbir ult nemese memleket óz bolmysyna qarai beiimdep sińire alsa qaýipsiz bolary anyq. Biz osy ýaqytqa deiin ulttyq mádeniet pen til, din men dil jáne basqa da máseleler túbegeili sheshildi dep aita almaimyz.
Árbir halyqtyń ótken tarihy óz órnegimen sipattalyp, halyqtyń taǵdyryna yqpal etedi. Sondyqtan árbir ulttyń ómirinde, mádenieti men rýhani-psihologiialyq kelbetinde ótken ómirdiń izderi anyq kórinip, ulttyq qadir-qasiet pen ádet-ǵuryptar urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp, bizdiń zamanymyzǵa deiin jetip otyr.
Al jahandaný úderisinde qazaq qoǵamynda, ásirese kelesi urpaqqa salt-dástúrdi nasihattap, ata saltyn jalǵastyrý úshin ulttyq tárbiege kóbirek kóńil bólýimiz kerek. Elbasynyń 2018 jylǵy qazan aiyndaǵy halyqqa joldaǵan Joldaýynda «Jastar men otbasy institýtyn keshendi qoldaý – memlekettik saiasatynyń basymdylyǵyna ainalýy tiis. Jastardyń barlyq sanatyn qoldaýǵa arnalǵan sharalardy tolyq qamtityn áleýmettik satynyń aýqymdy platformasyn qalyptastyrý kerek. Kelesi jyldy Jastar jyly dep jariialaýdy usynamyn» dep jastar máselesine kóbirek kóńil bólý kerektigine basty nazar aýdaryp otyr.
Qazaq halqy balaǵa tárbie berý isin qashanda úlken danalyqtyń, kórinisi dep sanaǵan. Sondyqtan ulttyq tárbieniń eń mańyzdysy – árbir jeke tulǵanyń belgili bir ulttyń múshesi ekenin sezinýge, oilanýǵa, básekege qabiletti jastardy tárbieleý. Sebebi, talai halyqtyń damyǵan ulttyń jeteginde ketip, sol ultqa sińip, joq bolyp ketetini tarihtan aian. Sondyqtan da ulttyq bolmysymyzdy saqtap qalý úshin, qoǵamda bolyp jatqan jańalyqtardy aqiqat retinde qabyldap, ozyq bóligin ult mádenietiniń ajyramas bóligine ainaldyra bilýimiz kerek. Óitkeni mundai jańalyqtardy jastar tez boiyna sińirip alady. Bizdiń mentalitetimizge enip jatqan jańalyqtardy ulttyq bolmysymyzǵa qarai baǵyttap, zaman talabyna sai áreket etpesek, tarihi dástúrlerimizdi de jańǵyrta almaimyz.
Jahandaný úderisindegi ulttyq tárbiede jastardy qazaq halqynyń ótken tarihyn meńgertý jáne búgingi tarihi kezeń aiasynda bastan keshirip otyrǵan qoǵamdyq-psihologiialyq jaǵdaidan shyǵý joldaryn qarastyrý sekildi eki baǵytta tárbieleý kerek degen pikirdemiz. Óitkeni, halyqtyń mádenieti men ádebieti, salt-dástúri, tili men dili, senimi men dini degende tarihtyń súzgisinen ótken rýhani qundylyqtarǵa mán berilýi kerek. Munyń ózi qoǵamnyń tarihi, psihologiialyq damý baǵytynda ekinshi máseleniń de sheshilýine yqpal etedi. Sondyqtan aǵymdaǵy ýaqyttyń talaby men suranysyn qanaǵattandyryp otyrý da ulttyq tárbieniń negizgi qaǵidalarynyń birine ainalmaq.
Degenmen, ózindik «menin» saqtap qalýǵa umtylǵan halyq, óz tarihy men dástúrin, ana tili men dilin, dinin, mádenietin saqtap qalý jolynda kúresedi. Olai bolsa osy aitqandarymyzdyń bári ulttyq tárbiege qatysty júzege asyrylýy tiis áreketter.
Búgingi qazaq ulty – «Rýhani jańǵyrý» aiasynda «Máńgilik el» ulttyq ideiasymen qarýlanǵan táýelsiz el. Qoǵamdaǵy jastardyń tanym-túsinigi múlde basqasha. Olar ózderi qalaǵan isimen ainalysyp, erkin áreket ete alady. Tipti ulttyń quramy ala-qula, iaǵni otbasynyń quramy ala-qula bolǵan soń, tili de birkelki emes. Kez kelgen memlekettiń damyp, gúldenýine kózi ashyq, kókiregi oiaý bilimdi urpaq bolýy shart. Bilimdi urpaq degenimiz – innovatsiialyq tereń bilim alǵan, tehnologiialar áleminde qabiletti, tarihy men mádenietin uǵynǵan, tili men dinin saqtaǵan rýhani taza ulttyń urpaǵy.
Rýhy men mádenieti biik, bilimi tereń ult jahandaný degen alyp muhitta óz kelbetin joǵaltpaidy. Ondai ulttyń da, memlekettiń de bolashaǵy jarqyn bolatyny sózsiz.
Shyǵystyń uly oishyl ǵalymy Ál-Farabi: «Maǵan jas jetkinshekterińizdi kórsetseńiz, men sizderdiń bolashaqtaryńyzdy aityp bereiin», – degen eken. Olai bolsa urpaq taǵdyryn ult taǵdyry dep qarap, elimizdiń damýyna óz úlesin qosatyn azamattardy tárbieleý – búgingi kúnniń ózekti máselesi.
J.N.Kojahmetova,
QR QDM QKK Din máseleleri
jónindegi ǵylymi-zertteý
jáne taldaý ortalyǵynyń
Ǵylymi hatshysy
