Foto: facebook.com
Kezinde azattyq alyp, óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetken shaqta arǵy-bergi tarihymyzdy da túgendep, ulttyq ideologiiamyzdy qalyptastyrý isi de dendep qolǵa alynǵan. Degenmen bári oidaǵydai bola bermedi. Qoi terisin jamylǵan «qaraqshy-arheologtar» jádigerlerimizdi «túgendei» júrip, jymysqy oiyn da júzege asyryp baqty. Sońǵy jiyrma jyl ishinde elimizdegi asa mańyzdy arheologiialyq eskertkishterdiń kóbi ábden tonaldy. Ol az deseńiz, el aýmaǵynan tabylǵan nebir qundy jádigerler óz elimizdegi, tipti álemniń ár túpkirindegi jeke kollektsiialar men úlkendi-kishili murajailardyń sóresinen bir-aq shyqty.Bul máseleni shuǵyl qolǵa alý kerektigin byltyrǵy Ulttyq quryltai otyrysynda Prezident Q.Toqaev kótergen. Atap aitqanda, arheologiia salasyna qatysty zańdardy jetildirý, litsenziia berý isin retteý jáne arheologiialyq qazba jumystaryn zańsyz júrgizgeni úshin jazany kúsheitý qajettigin basa aitqan-dy.
«Tarihi-mádeni mura sanatyna kiretin nysandarǵa restavratsiia jasaý isin retke keltiretin sharalardy kúsheitken jón. Tarihi jádigerlerimizdi shetel murajailarynan Qazaqstanǵa qaitarý jumystaryn jandandyrý da mańyzdy. Ondai múmkindik bolmasa, elimizdegi murajailarǵa qoiý úshin jádigerlerimizdiń dálme-dál kóshirmesin jasaý kerek. Ártúrli fraktsiianyń ókili ári Quryltai múshesi sanalatyn Májilis depýtattary bul máseleni sheshýge kúsh-jigerin salady dep senemin», -degen bolatyn Memleket basshysy.
Alaida is áli júiesin tappady ma, biylǵy quryltai otyrysynda Qasym-Jomart Toqaev bul máseleni taǵy da qozǵady.
Iaǵni tarihi-mádeni muramyzdy HHI ǵasyrǵa sai jańǵyrtyp, júieli túrde dáripteýimiz qajettigin, ǵylymi zertteýler júrgizý, tarihi eskertkishterdi qalpyna keltirý, arheologiialyq qazba jumystaryn jandandyrý, mýzei isin damytý, shetel muraǵattaryn zerdeleý, salt-dástúrimizdi jańǵyrtý jumystarynyń bárin bir josparǵa keltirý kerektigin kezekti márte tapsyrdy.
Rasynda ult úshin janyn bergen tarihi tulǵalarymyzdyń kózindei bolyp saqtalǵan buiymdar az emes. Ókinishtisi, olardyń kóbi jekeniń qolynda, syrt elderdegi kommertsiialyq kollektsiialar men mýzeilerde saqtalǵan.
Esterińizde bolsa byltyr jazda Mádeniet jáne aqparat ministrligi Qazaqstan men Reseidiń memleketaralyq kelissózderi aiasynda atalǵan kórshi eldiń mýzeilerindegi qazaqqa qatysty jádigerlerdi qaitarý máselesi pysyqtalyp jatqanyn málimdegen.
«Túrli sebeptermen shet memleketterge ketken tarihi jádigerlerdi qaitarý máselesi ultymyzdyń rýhani jańǵyrýyna yqpal etetindigi anyq. Ministrlik kórsetilgen máseleniń mańyzyn eskere otyryp, otandyq tarih, muraǵat, mádeniet salasyndaǵy ǵalymdar jáne shyǵarmashylyq intelligentsiia ókilderimen birlesip, shetel asqan qundylyqtarymyz ben artefaktilerdiń tizimin jasaý máselesin pysyqtady», -dep «QazAqparat» agenttiginiń resmi saýalyna orai ministrlikten jaýap berilgen.
Qaitarylýy tiis kóne jádigerler tizimine engen qundy dúnieler negizinen Resei aýmaǵyndaǵy federaldyq mýzeilerdiń qorynda saqtaýly.
Mýzei salasyndaǵy sarapshylar Resei aýmaǵyndaǵy mýzeilerde saqtalǵan jádigerler negizinen XIX-XX ǵasyrlarda Qazaqstan aýmaǵynda júrgizilgen ǵylymi ekspeditsiialar kezinde satyp alynǵan nemese syiǵa tartylǵan eksponattar eken. Olardyń basym bóligi tól tarihymyzda mańyzdy oryn alatyn tulǵalarymyzǵa tiesili.
Jýyrda Astana qalasyndaǵy Ulttyq mýzeige ult úshin jan alysyp, jan berisken Janqoja Nurmuhamedulynyń qylyshy tapsyrylyp, óziniń qutty ornyn tapty. Ulttyq tarihymyzdyń syr shertetin bul jádiger Reseiden ákelindi. Al bul bastamanyń basy-qasynda júrip, igi isti aiaǵyna deiin shyǵarǵan azamattardyń biri Májilis depýtaty Ardaq Nazarov ekenin biri bilse, biri bile bermes.
«Túrkiiada búkil handarynyń, batyr, bileriniń jádigerleri, tipti kigen kiimderine deiin saqtalǵan. Al bizdiń jádigerlerimizdiń deni shetelde shashylyp jatyr. Jeke kollektsiialardan da talai qundy jádigerdi, Berke hannan bastap el bileýshileriniń qylyshtaryn, Qasym hanǵa, Abylai hanǵa tiesili dúnielerdi kórdim. Sol zattardy ustaǵan kezde kózińe jas kelip, júregiń tolqidy. Sonyń bárin qaitaratyn bolsaq, halqymyzdyń rýhy da kóteriledi ǵoi», -deidi Májilis depýtaty.
Ol sondai-aq Beibarys babamyz ben Jalańtós bahadúrler qolynan tastamaǵan quran kitaptar Amerika asyp ketkenin de aitty. Bul týraly Mádeniet jáne aqparat ministrligine jetkizgen, alaida arǵy jaǵy qalai bolaryn aldaǵy ýaqyttyń enshisinen kútip otyr.
Ol ol ma, Jalańtós bahadúrdiń jádigerine ózbekter qyzyǵyp, menshiktep alǵysy kelip júr.
«Endi bir jarty ǵasyrdan keiin Jalańtós bahadúr qazaq emes, ózbek bolyp ketýi múmkin. Sondai jádigerlerdi jinaqtaý kerek. Bul balalarymyz biz úshin oqqa túsip, eldi qorǵady. Sondyqtan eńbekterin baǵalap, qoldanǵan zattaryn urpaqqa jetkizýimiz kerek», - deidi Ardaq Nazarov.
Dese de depýtat memleketten qarjy bólinsin dep kútip otyra bermei, kásipker azamattardyń kómegimen qundy jádigerlerdi elge jetkizý isin jalǵastyra beretinin jáne mundai jádigerler tarihta qalý kerek ekenin jetkizdi.
Ulttyq mýzei direktory, tarihshy Berik Ábdiǵaliuly ulttyq tarihymyzǵa tiesili talai jádigerdiń AQSh-taǵy ataqty «Metropoliten» mýzeiinde jatqanyna qynjylady.
«Álemniń ár jerinde jatqan babalarymyzdyń zattary týraly derekter bar. Mysaly, qazir «Metropolitende» Jánibek hannyń dýlyǵasy tur. Onyń AQSh-qa jetý tarihynyń ózi qyzyq. Bir amerikalyq týrist Tibetke baryp, antikvariat dúkeninde temirdiń arasynda shań-shań bolyp jatqan arabsha jazýy bar dýlyǵany kórip, qyzyǵyp alyp ketken. Mýzeige tapsyrsa, Altyn orda kezindegi Jánibek hannyń dýlyǵasy ekeni anyqtalǵan», - deidi tarihshy.
2018 jyly Ulttyq mýzeide qyzmet istep júrgen kezinde kórmege shaqyraiyq dep «Metropolitenge» hat jazǵan. Biraq esh jaýap bolmaǵan. Ulttyq mýzei dýlyǵaǵa áli kúnge qol jetkize almai keledi.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Atyraýda ótken Ulttyq quryltai otyrysynda syrttaǵy jádigerlerdi qaitarýdy tapsyrǵan edi. Sony memleket tarapynan ǵana emes, demeýshilerdiń qoldaýymen iske asyrý kerek» - deidi Berik Ábdiǵaliuly.
Bir áýletke, alaqandai ǵana aýylǵa ǵana emes, tutas ultqa, qala berdi qazaq dalasyna ortaq qundy jádigerlerdi ýaqyt ozdyrmai elge qaitarý isine shyndap kirisken abzal. Sebebi sanany turmys, qoǵamdy biznes bilegen búgingi kúnde kóne dúniege degen adamzat kózqarasy da ózgerip bara jatyr. Tanymal sheteldik aýktsiondarda shytyrlaǵan dollarǵa satylyp, jekeniń kollektsiiasyna ótip jatqan kóne buiymdardy kórgende «Arasynda qazaqqa qatysty da talai dúnie ketip jatqan shyǵar» dep ishiń ashidy, ári qairan qalasyń.
Jasulan Bquytbek
