Sýret: baq.kz
Búgin kúlli musylman úshin ulyq sanalatyn Qurban ait merekesi bastaldy. Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy Qurban ait jaily ár musylman bilýi tiis 12 derek usynǵan eken.
1. Qurban sóziniń anyqtamasy:
Arab tilinde:
Tilimizge enip ketken «qurban» sózi arab tilinde – «jaqyndaý» degen maǵynany bildiredi.
Termindik maǵynasy: Alla Taǵalanyń razylyǵyna jaqyndaý nietimen qurban ait kúnderinde shalynatyn arnaiy maldyń aty[1].
Qurban shalýdyń artyqshylyǵyna, saýapty is ekendigine qatysty paiǵambarymyzdyń birneshe hadisteri bar. «Adam balasy qurban ait kúninde (qurban shalyp) qan aǵyzýdan da súiikti basqa ispen Allah Taǵalaǵa jaqyndaǵan emes. Qany aǵyzylǵan mal qiiamet kúni múiizderi, tuiaqtary jáne júnderimen keledi. Aǵyzylǵan qan jerge tambai jatyp, Allah Taǵalanyń quzyrynda úlken maqamǵa jetedi. Sondyqtan qurbandaryńdy kóńil rizashylyǵymen shalyńdar»[2].
Paiǵambarymyz (ﷺ) tómendegi myna hadiste Alla rizashylyǵy úshin shalynǵan qurbannyń árbir qyly úshin saýap jazylatyndyǵyn súiinshilegen: «Sahabalar Paiǵambarymyzǵa (ﷺ):
– Ýa, Allanyń Elshisi, qurbandyq degen ne? – dep suraq qoidy.
– Qurbandyq – senderdiń Ibrahim (a.s.) babalaryńnyń súnneti, – dedi.
– Odan bizge qandai saýap bar?
– Árbir tal qylshyǵy úshin saýap alasyńdar.
– Qoidyń júninen she?
– Qoidyń júniniń árbir tal qylshyǵyna da saýap jazylady»[3].
2. Qurban aitta qurban shalýdyń úkimi
Hanafi mázhabynda qurban aitta shamasy jetken derge qurban shalý – ýájip.
Ýájiptiginiń dálelderi:
Alla Taǵala Quran Kárimde paiǵambarymyzǵa (ﷺ) : «Namaz oqy jáne qurban shal»[4] – dep, ámir etip, qurban shalýdyń ýájiptigin bildirgen. Paiǵambarymyz (ﷺ) «Kimde-kim múmkinshiligi bola tura qurban shalmasa, bizdiń namaz oqityn jerimizge jaqyndamasyn!» – dep buiyrǵan[5].
3. Qurban shalý kimge ýájip?
Qurban shalý ýájip bolý úshin tómendegi myna sharttar bolýy qajet.
1. Musylman bolý;
2. Qurban ait ýaqytynda jolaýshy bolmaý;
3. Negizgi qajetterden tys nisap mólsherindegi qarjyǵa ie bolý. Nisap mólsheri – 85 gramm altyn iaki qunyna teń keletin aqsha. Zeket ǵibadaty siiaqty qurbannyń ýájip bolýy úshin nisap mólsherine jetken malǵa bir jyl tolý shart emes. Qurban shalǵan ýaqytta mindetti túrde niet etý kerek. Óitkeni, maldy ǵibadat úshin soiatyny siiaqty, tek qana etin paidalaný úshin de soiýǵa bolady[6].
Eskertý: Nisap mólsherinde artyq qarajaty bolmasa da kedei musylman kisiniń qurban shalýyna bolady. Shalǵan qurbandyǵy nápil qurban úkiminde bolady.
4. Qurban shalýdyń ýaqyty
Qurban shalýdyń ýaqyty qurban aittyń birinshi kúni ait namazynan keiin bastalyp, aityń úshinshi kúni aqshamǵa az ýaqyt qalǵanǵa deiin jalǵasady. Qandai da bir mańyzdy shariǵi sebepke bailanysty qurban ait namazyna bara almai, ait namazyn oqymaǵan kisi namaz oqyp bolatyndai ýaqyt ótkennen keiin qurbanyn shala berýine bolady. Ait namazdan buryn shalynǵan mal qurbandyqqa eseptelmeidi.
5. Qurbandyqqa jaramdy maldar
Qoi, eshki, siyr jáne túie maldaryn ǵana qurbandyqqa shalýǵa bolady. Qurban retinde shalynatyn qoi jáne eshki kem degende bir jasar, siyr eki jasar, túie bes jasar bolýy kerek. Alty-jeti ailyq kepe qozy bir jasar qoi siiaqty semiz, etti bolsa, qurbandyqqa shalýǵa jaraidy. Qoi men eshkiniń erkegin, siyrdyń urǵashysyn shalý abzal. Elik, arqar siiaqty ańdar men taýyq, qoraz, qaz, úirek siiaqty qustar qurban retinde soiylmaidy.
6. Birigip qurban shalý
Qoi nemese eshkini tek bir adam qurban retinde shala alady. Al siyr nemese túieni iaǵni, iri qarany bir kisiniń jalǵyz ózi úshin shalýyna bolady. Sondai-aq jeti kisige arnap, ortaq shalýlaryna bolady. Qurbandy ortaqtasyp shalǵan ýaqytta árbir adam qurban shalý nietimen ortaqtasýy kerek. Bir kisi qurban úshin, al ekinshi bir kisi tek qana etin alý nietimen ortaqtassa, shalynǵan mal barlyq ortaqtar úshin qurban bolyp eseptelmeidi.
7. Qurbandyqqa jaramaityn maldar
Mynadai kemshiligi bar maldar qurbandyqqa jaramsyz bolyp sanalady.
• Bir kózi soqyr
• Soiylatyn jerge jete almaityn dárejede kóterem
• Qulaǵy nemese quiryǵy týmadan joq nemese basym bóligi kesilgen
• Tisteriniń kóbi túsip qalǵan
• Emshekteriniń basy julynyp qalǵan
• Bir múiizi nemese ekeýi de túbinen synǵan.
Qurban shalýy ýájip bolǵan kisiniń qurbandyq malynda atalmysh kemshilikterdiń bireýi satyp alǵannan keiin paida bolsa nemese alǵan maly ólip qalsa, qaitadan qurbandyqqa jaraityn mal satyp alyp shalýy kerek. Al qurban shalý ýájip bolmasa da, saýap úshin shalýdy niet etken kedei adamnyń satyp alǵan qurbanynda bir kemshilik paida bolsa, sol maldy shala beredi. Tipti qurban shalýy ýájip bolmaǵan kedei adam boiynda kemshiligi bar maldy satyp alyp, qurban retinde shalýyna bolady. Óitkeni, kedei adamnyń shalǵan qurbandyǵy– nápil qurban. Nápil ǵibadatta keshirim bar[7].
8. Qurban shalýda ókildik
Qurbandyq malyn múmkinshilik bolsa, moinyna ýájip bolǵan adamnyń ózi shalǵany abzal. Jáne onyń saýaby mol. Alaida ózge bireýge ókildik berýine de bolady. Qurban shalýy ýájip kisi basqa bir adamdy telefon arqyly nemes hat siiaqty joldarmen óziniń ornyna basqa adamdy ókil retinde qurban shalýy úshin taǵaiyndai alady. Ókilge «meniń ornyma qurban alyp, shal» dep
aitylǵan ýaqytta, ókil sol adamnyń atyna qurban alyp shalady.
9. Qurban maly qalai shalynady?
• Qurban retinde shalynatyn maldy qinamaý úshin, ótkir pyshaq qoldaný kerek. Maldy soiý úshin jerge jatqyzǵannan keiin pyshaqty kóz aldynda jalaqtatyp, qairaý – mákrúh. Al, qinamai soiý – súnnet.
• Qurban retinde shalynatyn mal qubylaǵa qarata jatqyzylyp, duǵa retinde myna aiat oqylady:
إنَّ صَلاتِي وَ نُسُكِي وَ مَحْيَايَا وَ مَمَاتِي لّهِلِ رَبِّ الْعَالَمِينَ لا شَرِيكَ لَهُ
«Inna salati ýa nýsýki ýa mahiaia ýa mámáti lilláhi Rabbil ‘alamina lá shárika láh»459. «Kúmánsiz meniń namazym jáne basqa ǵibadattarym, ómirim de, ólimim de búkil álemderdiń Rabby Alla úshin. Onyń
esh serigi joq». Odan keiin:
ألله أكْبَرُ, ألله أكْبَرُ, لا إلَهَ إلاَّ اللهُ وَاللهُ أكْبَرُ, ألله أكْبَرُ وَلِلَهِ الْحَمْدُ
«Allahý ákbar, Allahý ákbar lá ilaha illallahý, ýAllahý ákbar, Allahý ákbar ýa lillahil-hamd» – dep, tákbir aityp, «Bismillahi, Allahý ákbar» – dep baýyzdalady. Tek qana qurbannyń iesiniń ǵana «Bismillahi, Allahý ákbar» – deýi jetkilikti emes. Qurbandy baýyzdaǵan adam da «Bismillahi, Allahý ákbar» – deýi kerek. Ádeii umytpastan «Bismillah» dep aitpasa, qurbannyń etin jeýge bolmaidy. Óitkeni, Allanyń aty aitylyp, baýyzdalmaǵan maldyń etin jeý – haram. Qurbannyń iesi qurbandy baýyzdaiyn dep jatqan qasaptyń qolynyń ústine qolyn qoiyp, birge ba ýyzdasa, ekeýiniń de «Bismillah» dep aitýlary kerek. Soiylatyn mal qurban nietimen baýyzdalý kerek.
•Maldyń jany shyqqannan keiin baryp qana terisi sypyrylady. Jany shyqpai jatyp basyn kesip alyp tastaý nemese terisin sypyrý–mákrúh.
10. Qurbandyqqa shalynǵan maldyń eti men terisi
Bai nemese kedei bolsyn qurban aitta shalǵan qurbandyǵynyń etin jeýine bolady. Qurbandyqqa shalynǵan maldyń etin úsh bólikke bólip taratý –mustahap. Bir bóligi – týǵan-týys, kórshilerine bai bolsa da syiǵa tartylady, ekinshi bóligi – kedei jáne muqtaj adamdarǵa, úshinshi bóligi – óziniń otbasyna, bala-shaǵasyna beriledi. Biraq shalynǵan maldy túgeldei kedei-muqtajdarǵa taratýǵa bolatyny siiaqty, túgeldei óziniń otbasyna qaldyra alady.
Qurbandyqqa shalynǵan maldyń etin, terisin, siraqtaryn, basyn jáne sútin satý – mákrúh. Qurban malynyń atalmysh bólshekteri satylǵan jaǵdaida quny kedeilerge sadaqa retinde beriledi. Qurbandyqqa shalynǵan maldyń terisin kedeilerge, qaiyrymdylyq qorlaryna berýge bolady.
Eskertý:
Qurbanǵa shalynǵan maldyń eshqandai bólsheginen qasaptyń aqysy retinde tóleýge bolmaidy.
11. Qurbandyqqa arnaiy mal alyp soimai, ornyna sol qurbannyń qunyn aqshalai sadaqa retinde kedeilerge berýge bola ma?
Qurbandyqta qan aǵyzý negiz bolǵandyqtan mal soiyp, qan aǵyzbasa, qurbandyq mindeti moinynan túspeidi.
12. Kóz jumǵan kisi úshin qurban shalýǵa bola ma?
Ólgen kisi óziniń atyna qurban shalýdy tapsyryp ketpese de, saýabyn ólige baǵyshtaý nietimen qurban ait kúnderinde qurban shalýǵa bolady. Shalǵan qurbanynyń etinen jeýine ruqsat. Biraq óliniń tapsyryp ketken ósietin oryndaý nietimen shalǵan qurbanynyń etinen jeýge bolmaidy. Etin tolyq sadaqa retinde taratý kerek.
