Atom energetikasy - birneshe ondaǵan jyl buryn elektr energiiasyn óndirýge eleýli úles qosýdy bastaǵan jahandyq energetikanyń asa mańyzdy kishi salasy.
Búgingi tańda álemdegi elektr energiiasyn óndirýdiń shamamen 17%-y atom elektr stantsiialarynyń úlesine tiesili.
Qazaqstanda MAGATE-niń az baiytylǵan ýran bankiniń iske qosylýy atalǵan metaldy óndirý men óńdeý, saqtaý salasynyń damýyna tyń serpin berdi. Osy roaida, iadrolyq qaýipsizdik, atom sektorlary úshin halyqaralyq deńgeide óz mamandarymyzdy daiyndaýǵa múmkindik týady. Álemdegi jalpy ýran qorynyń 15 paiyzy qazaq jerinde ornalasqanyn eskersek, joǵaryda atalǵan jaǵdailardyń barlyǵy elimiz úshin asa mańyzdy. Búginde Qazaqstan 50-den astam ken ornynda ýran óndiriledi.
Sońǵy ýaqytta Qazaqstanda elektr energiiasyn óndirýdiń jańa balamasy retinde atom elektr stantsiiasyn salý máselesi jii kóterilip, onyń qurylysyn júrgizý múmkindigi qarastyrylýda. Jobany júzege asyrý qajettiligi elimizde qazirdiń ózinde elektr qýaty tapshylyǵynyń qylań berýinen jáne Qazaqstannyń 2060 jylǵa qarai kómirtegi beitaraptyǵyna (kómir generatsiiasynyń úlesin nólge deiin azaitý) qol jetkizý josparynan baiqalady. Osy turǵyda turǵyndardy bolashaqta elimizde atom elektr stantsiialaryn salý ǵana emes, sondai-aq strategiialyq aýmaqta qyzmet etetin bilikti kadrlardy daiarlaý máselesi de alańdatady.
Búgin biz, osy taqyrypta atom energetikasy salasyna qajetti mamandardy daiyndaý máselesi boiynsha taldap kórgen edik.
Bilim jáne ǵylym ministrliginiń málimetine súiensek búginde «Bolashaq» baǵdarlamasy boiynsha iadrolyq fizika jáne jalpy sala mamandaryn daiyndaý jumystary júzege asyrylýda. Sondai-aq, Qazaqstanda sala boiynsha Dáýlet Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnikalyq ýniversiteti, ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq Ýniversiteti jáne L. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia Ulttyq Ýniversiteti mamandardy daiarlaidy.
Máselen, QazUÝ-da «Dýbna» ýniversitetimen «Iadrolyq fizika» bilim berý baǵdarlamasy boiynsha bakalavriatta eki diplomdy baǵdarlama jumys isteidi. Sondai-aq Ulttyq ýniversitet «MIFI» ulttyq zertteý iadrolyq ýniversitetimen birlesip «teoriialyq iadrolyq fizika», «iadrolyq meditsina» (1+1) magistratýrasynyń eki diplomdy bilim berý baǵdarlamasyn iske qosylǵan.
2019 jyly D. Serikbaev atyndaǵy ShQTÝ «iadrolyq tehnologiialar salasyndaǵy bilim berý jáne mamandardy daiarlaý (STAR-NET)» óńirlik jelisiniń múshesi boldy jáne AEHA aiasynda Iadrolyq tehnologiialar salasyndaǵy mamandardy daiarlaýdyń álemdik deńgeiine shyqty.
Buǵan qosymsha, L. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia Ulttyq Ýniversitetinde Birikken iadrolyq zertteýler institýty arasynda iadrolyq fizika jáne jańa materialdar salasyndaǵy PhD doktoranttaryn birlesip daiarlaý júrgiziledi. Sonymen qatar, «Iadrolyq fizika» mamandyǵy boiynsha bakalavriat pen magistratýranyń qos diplom baǵdarlamasy boiynsha Dýbna ýniversitetimen birlesken daiyndyq sharalary júrgizilýde. Sonymen qatar, «iadrolyq fizika» jáne «iadrolyq meditsina» mamandyqtary boiynsha kadrlar daiarlaý úshin Obninsk qalasyndaǵy meditsinalyq radiologiialyq ortalyǵymen shart jasalǵan.
2018 jyldan bastap atalǵan ýniversitet pen «QR Ulttyq iadrolyq ortalyǵy» RMK bazasynda jyl saiyn iadrolyq jáne tehnikalyq fizika, sondai-aq materialtaný salasynda 120-dan astam stýdent úshin praktika uiymdastyrylyp keledi.
Joǵaryda atalǵan bilim berý baǵdarlamalary boiynsha «iadrolyq energetika tehnologiialary», «atom ónerkásibiniń tehnologiialary», «ýran óndirý jáne qaita óńdeý», «ýran himiiasy men tehnologiiasynyń negizderi», «iadrolyq otyn alý tehnologiiasynyń negizderi», «dozimetriia, radiatsiialyq jáne iadrolyq qaýipsizdik negizderi», «neitrondyq negiz» siiaqty pánder oqytylady.
Búgingi tańda jalpy bilim alýshylar kontingenti – 4070 adamdy quraidy (bakalavriat – 3590, magistratýra – 397, doktorantýra-83). Sala mamandyqtary boiynsha 2021-2022 oqý jylyna 2924 grant bólindi.
Qazaqstan Respýblikasynyń energetika ministrliginiń habarlaýynsha «Birikken iadrolyq zertteýler institýty» halyqaralyq uiymymen yntymaqtastyq sheńberinde 2010 jyldan bastap 2022 jylǵa deiin atom salasynyń mamandyqtary boiynsha 150-ge tarta bakalavriat pen magistrant oqýdan ótken.
Atom salasynda kadrlar daiarlaýdy kózdeitin memorandýmdar Japoniianyń Ekonomika, saýda jáne ónerkásip ministrligimen (2014 jyl), Belarýs Respýblikasynyń Energetika ministrligimen (2018 jyl) jáne «Rosatom» atom energiiasy jónindegi memlekettik korporatsiiasymen jasalǵan bolatyn.
2022 jyly QR Energetika ministrligi men «Rosatom» atom energiiasy memlekettik korporatsiiasy (Resei Federatsiiasy) arasyndaǵy Qazaqstannyń atom energiiasyn beibit maqsatta paidalaný salasyndaǵy qadrlardy daiarlaý jónindegi ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoiyldy.
Memorandýmǵa sáikes taraptar birlesken bilim berý baǵdarlamalaryn uiymdastyrýdy, bakalavriat, magistratýra, aspirantýra baǵdarlamalary boiynsha bilim alýshylarmen jáne oqytýshylarmen almasýdy, oqý jáne ǵylymi ádebietti ázirleýdi, qysqa merzimdi taǵylymdamalar men seminarlardy uiymdastyrýdy qosa alǵanda, atom salasy úshin kadrlar daiarlaý salasynda yntymaqtastyqty júzege asyrýǵa niet bildiredi.
Qazaqstan atom elektr stantsiialary JShS Bas direktory, atom energetika salasynyń bedeldi mamany Timýr Jantikinniń pikirinshe: «Qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynda iadrolyq otyn tsikly, atom energiiasyn beibit maqsatta paidalaný salasynda «Qazatomónerkásip» kásiporyndary úshin kadrlar daiarlaityn birqatar mamandyqtar bar. Sondai-aq, Reseidiń jetekshi beiindi joǵary oqý oryndarymen qalyptasqan bailanystar bar. Alaida, basty másele - joǵary oqý oryndaryn bitirgen túlekterge Qazaqstanda mamandyq boiynsha jumys joq, olar basqa salalarda jumys isteidi. AES jobasy naqtylanǵan joq, atom-energetika salasyn damytýdyń naqty baǵdarlamasy ázirlenbegen. Sondai-aq, eń mańyzdy taǵy bir másele bar, biraq únemi nazardan tys qalyp jatady. Atom salasy týraly aitqanda, myqty qadaǵalaý organyn qurý týraly oilanýymyz kerek. Biz atom energetikasyn damytamyz deimiz de, qadaǵalaý máselelerin aitpaimyz. Máselen, stantsiialarda qandai da jaǵdailar bola qalsa, adamdarda iadrolyq jarylý úreii týyndaidy, alaida osy kezge deiin stantsiialarda iadrolyq jarylys bolǵan emes. Ásirese, Semeide iadrolyq qarýdy synaqtan ótkizgennen keiin atom sózi qoldanylsa, qoǵam tarapynan ony qandai da bir jarylyspen bailanystyrý ádetke ainaldy. Sondyqtan, bul úshin jaqsy qadaǵalaý organy qajet jáne ol myqty mamandardan quralýy kerek» - dedi, bas atomshy.
Qazirgi ýaqytta Iadrolyq fizika institýtynda birlesken ǵylymi zertteýlerdi ótkizýge jáne de osy jumystarǵa stýdentterdiń, magistranttar men PhD doktoranttarynyń tikelei qatysýymen kadrlardy daiarlaýǵa arnalǵan Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarymen, sheteldiń iadrolyq ortalyqtary jáne ýniversitetterimen (Resei, Polsha, Finliandiia, Italiia, Japoniia Koreia, Ózbekstan jáne basqa da) birlese otyryp jasalǵan respýblikalyq, sondai-aq, halyqaralyq aýqymdaǵy sharttar bar. Sondyqtan da, PhD doktorantýrasy arqyly «Iadrolyq fizika» jáne «Materialtaný jáne jańa materialdar tehnologiiasy» mamandyqtary boiynsha Qazaqstan Respýblikasynyń atom salasy úshin joǵary bilikti kadrlar daiyndaý sharalary jalǵasa beredi.
Energetika búginde álemdik órkeniettiń myńyzdy qozǵaýshy kúshine ainalyp otyr. Adamzattyń XXI ǵasyrdaǵy turaqty áleýmettik-ekonomikalyq damýyn qamtamasyz etýde jáne energetikalyq suranystaryn qanaǵattandyrýda iadrolyq energetika aitarlyqtai úles qosýǵa tiis. Sondyqtan, osy baǵyttaǵy Qazaqstannyń kadr daiyndaý máselesindegi ustanymy uzaqmerzimdik maqsattarǵa negizildele bermek.
